Tiền đồng cổ bị sửa là những đồng tiền thật nhưng đã bị can thiệp sau này: khắc lại hoặc sửa nét chữ, đắp thêm ký hiệu ở mặt lưng, ghép hai nửa của hai đồng khác nhau, trám chỗ mẻ, hàn chỗ vỡ. Vì phần lớn kim loại vẫn là của thời xưa, những đồng này qua mặt được các phép xem tổng quát như màu kim loại, gỉ hay cân nặng. Chỗ lộ là những vết nhỏ ở đúng nơi bị sửa.
Có hai lý do khiến người ta sửa tiền. Một là để biến một đồng phổ biến thành loại hiếm hơn, ví dụ đổi một chữ trong niên hiệu hoặc thêm một ký hiệu lưng. Hai là để làm đồng tiền hư trông lành lặn hơn. Lý do thứ hai không nhất thiết là gian dối; nhiều đồng trong nhà được ông bà hàn lại từ lâu. Điều quan trọng là bạn biết đồng tiền đã trải qua điều gì và ghi lại cho đúng.
Khắc lại và sửa nét chữ
Dấu dao trong lòng nét. Nét chữ đúc có đáy tròn, mịn theo khuôn. Nét bị khắc lại thường có đáy hình chữ V hoặc có những vệt dao nhỏ chạy dọc, thấy rõ dưới kính lúp mười lần khi chiếu đèn xiên.
Thành nét đứng và sắc bất thường. Trên một đồng đã mòn, mọi nét đều tù như nhau. Nếu một vài nét sắc cạnh hơn hẳn phần còn lại, đặc biệt là đúng ở chữ quyết định loại tiền, đó là chỗ cần nghi.
Màu trong nét khác màu xung quanh. Khắc qua lớp gỉ sẽ lộ kim loại sáng. Người sửa thường nhuộm lại cho tối, nhưng màu nhuộm hiếm khi khớp hoàn toàn với gỉ cũ, và lớp gỉ quanh nét bị cắt ngang thay vì chạy liền vào lòng nét.
Mặt nền quanh chữ bị hạ. Để đổi hình một chữ, người sửa có khi phải mài bớt phần nét cũ. Mặt nền quanh chữ đó vì vậy hơi trũng hoặc phẳng lì hơn chỗ khác, có vết mài theo một hướng.
Thư pháp không khớp. Mỗi loại tiền có một kiểu viết riêng cho từng chữ. Một chữ sửa tay thường lệch về độ dày nét, khoảng cách với vành hoặc dáng chữ so với ba chữ còn lại trên cùng mặt.
Đắp thêm ký hiệu ở mặt lưng
Mặt lưng tiền cổ có khi trơn, có khi mang chữ, chấm, vạch hình trăng, hình sao hoặc chữ chỉ nơi đúc. Với một số loại tiền, chính ký hiệu ở mặt lưng làm nên sự khác biệt giữa loại phổ biến và loại ít gặp. Đó là lý do mặt lưng trở thành nơi hay bị can thiệp: một mặt lưng trơn được gắn thêm một chấm hoặc một chữ nhỏ.
Ký hiệu đắp thêm thường bằng kim loại hàn hoặc gắn keo, có khi bằng keo trộn bột kim loại rồi nặn hình. Dưới kính lúp, bạn hãy tìm chỗ chân ký hiệu tiếp giáp mặt nền. Ký hiệu đúc liền với đồng tiền mọc lên từ mặt nền, gỉ chạy liền một mạch; ký hiệu đắp thêm có đường viền, có khe hở rất mảnh, hoặc có viền keo bóng. Màu của ký hiệu và độ mòn của nó cũng hay khác phần còn lại: mặt lưng mòn đều mà chấm lại sắc cạnh là điều đáng hỏi.
Muốn biết một ký hiệu có từng tồn tại trên loại tiền đó hay không, hãy tra sách và các bài về mặt lưng tiền đồng trong chuyên mục đọc chữ của trang. Một ký hiệu không có trong tài liệu nào, hoặc nằm ở vị trí lạ so với các đồng cùng loại, đáng được xem kỹ hơn.
Tiền ghép: hai mặt từ hai đồng khác nhau
Tiền ghép được làm bằng cách mài mỏng hai đồng tiền rồi dán mặt sau của chúng vào nhau, để mặt trước của đồng này đi cùng mặt lưng của đồng kia, tạo ra một tổ hợp trông như loại hiếm. Vì cả hai nửa đều là kim loại xưa, màu và gỉ hai mặt có thể đều trông thật.
Dấu hiệu rõ nhất nằm ở cạnh. Hãy xoay đồng tiền thật chậm dưới đèn và nhìn dọc cạnh: một đường kẻ mảnh chạy quanh chu vi, có khi lấp bằng keo hoặc bột màu, là vết nối của hai nửa. Thành lỗ vuông cũng có thể có một khe ngang tương tự. Đồng ghép hay có độ dày khác với đồng thường cùng loại, vì người làm khó mài hai nửa vừa khít, và cân nặng do đó lệch.
Dấu hiệu thứ hai là sự không khớp giữa hai mặt. Lỗ vuông của mặt trước và mặt lưng hơi lệch nhau, cạnh lỗ không thẳng một mạch từ mặt này sang mặt kia. Độ mòn của hai mặt khác nhau rõ rệt, một mặt mòn gần hết chữ còn mặt kia sắc nét. Gỉ ở hai mặt có màu hoặc kiểu khác nhau dù chúng được kể là nằm cùng một chỗ. Mỗi dấu hiệu riêng lẻ có thể có lời giải thích khác, nhưng gộp lại thì rất đáng ngờ.
Trám, hàn, nối: sửa chữa cho đồng vỡ, nứt, mẻ
Nhiều đồng tiền thật bị nứt, vỡ, mẻ vành trong đất hoặc trong lúc khai quật. Bảng dưới liệt kê các kiểu sửa hay gặp và chỗ cần nhìn để nhận ra.
| Kiểu sửa | Dấu hiệu dễ thấy | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hàn nối đồng vỡ | Một đường màu xám bạc hoặc màu khác chạy qua mặt tiền, hơi gồ lên ở mặt lưng | Nhiều đồng được hàn từ rất lâu, nên ghi là đã sửa chứ không vội coi là gian dối |
| Trám chỗ mẻ vành bằng keo trộn bột | Mảng màu đặc, không có cấu trúc tinh thể như gỉ, ranh giới cong mềm | Dưới đèn tia cực tím, keo thường phát quang khác hẳn kim loại |
| Trám lỗ thủng trên mặt nền | Một vùng phẳng lì giữa mặt nền có rỗ cát | Hay đi kèm với nhuộm màu quanh chỗ trám |
| Mài vành để giấu vết mẻ | Vành ngoài mỏng hoặc hẹp hơn ở một đoạn, có vết mài thẳng | Đo đường kính ở nhiều hướng sẽ thấy lệch |
| Nong lại lỗ vuông | Thành lỗ sáng màu, vết giũa mới, góc lỗ quá vuông vức so với phần còn lại | Đôi khi làm để xâu tiền, không nhằm đánh lừa |
| Phủ màu che vết nứt | Vệt màu sẫm chạy dài, đầy hơn chỗ khác, bóng nhẹ | Soi nghiêng thấy chỗ nứt vẫn còn dưới lớp màu |
Một đồng đã sửa vẫn có thể có giá trị lịch sử và tình cảm. Điều cần là ghi rõ "đã sửa" vào phiếu của nó, kèm mô tả kiểu sửa, để người nhận sau này không nhầm.
Một vòng soi kỹ cho đồng mang niên hiệu hoặc ký hiệu hiếm
Khi gặp một đồng mà loại tiền của nó được sách ghi là hiếm, hãy dành thêm thời gian theo trình tự sau, vì đó chính là nhóm đồng hay bị sửa nhất.
- Đọc lại bốn chữ mặt trước và ký hiệu mặt lưng, xác định đồng tiền "tuyên bố" mình là loại gì.
- Tra sách để biết loại đó có đặc điểm nào khác loại phổ biến gần nó nhất: một chữ, một nét, một ký hiệu lưng hay kích thước.
- Soi riêng đúng chỗ khác biệt ấy dưới kính lúp mười lần, đèn chiếu xiên từ bốn hướng lần lượt.
- Xem cạnh tiền toàn chu vi, tìm đường nối, vết mài, đoạn vành mỏng bất thường.
- Xem thành lỗ vuông từ cả hai mặt, tìm khe ngang hoặc chỗ lỗ hai mặt lệch nhau.
- Đo đường kính ở hai hướng, đo độ dày ở bốn điểm vành, cân và so với đồng cùng loại phổ biến.
- Chụp ảnh từng vùng, ghi nhận xét vào phiếu, chỗ nào chưa chắc thì ghi chưa chắc.
Sau vòng soi này, nếu vẫn còn nghi, đừng tự làm thêm bất kỳ phép thử nào tác động lên đồng tiền. Hãy mang ảnh và số đo đi hỏi người có kinh nghiệm hoặc cơ quan văn hoá địa phương.
Đèn, kính lúp và ảnh: bộ công cụ soi vết sửa
Phần lớn vết sửa lộ ra nhờ ánh sáng hơn là nhờ dụng cụ đắt tiền. Bộ công cụ dưới đây đủ cho người chơi ở nhà và không tác động gì lên đồng tiền.
- Kính lúp mười lần: độ phóng đủ để thấy vệt dao, khe nối, bọt keo. Độ phóng cao hơn làm trường nhìn hẹp, dễ mất bối cảnh của cả đồng tiền.
- Đèn bàn có thể xoay: chiếu xiên lần lượt từ bốn phía. Một vệt khắc có thể vô hình khi đèn chiếu từ bên trái nhưng hiện rõ khi chiếu từ bên trên.
- Đèn tia cực tím cầm tay: giúp phát hiện keo, chất trám, màu phủ mới; dùng trong phòng tối, không nhìn thẳng vào đèn, không chiếu lâu.
- Thước kẹp và cân tiểu ly: để so độ dày, đường kính, cân nặng với đồng cùng loại. Lót má thước bằng giấy mỏng để không làm xước.
- Điện thoại chụp qua kính lúp: ảnh phóng lớn trên màn hình đôi khi cho thấy điều mắt bỏ qua, như một đường nối mảnh chạy quanh cạnh.
- Một đồng đối chứng cùng loại phổ biến: đặt cạnh đồng nghi vấn để so dáng chữ, độ dày vành, màu gỉ. Không có đồng đối chứng thì dùng ảnh trong sách tra cứu, chụp cùng góc.
Không có trong bộ công cụ: dao, kim, giấy nhám, axit, bật lửa. Những thứ đó dành cho người sửa tiền, không dành cho người soi tiền.
Sửa không có nghĩa là lừa, miễn là được nói ra
Trong giới sưu tầm ở nhiều nước, một hiện vật đã sửa được chấp nhận rộng rãi nếu việc sửa được nói rõ. Người ta ghi trong danh mục những cụm như "đã hàn", "vành đã trám", "chữ có dấu sửa". Thứ làm tổn hại niềm tin là giấu việc sửa, không phải bản thân việc sửa.
Với tiền trong gia đình, bạn có thể gặp đồng đã được ông bà hàn lại vì quý, hoặc đồng được ai đó trong nhà cố đánh cho sáng chữ. Hãy giữ nguyên, ghi lại câu chuyện nếu còn người nhớ, và đánh dấu trong sổ. Đừng tự sửa thêm hay cố "chữa" lại vết sửa cũ; mỗi lần can thiệp lại làm mất thêm một phần thông tin.
Nếu bạn trao đổi một đồng đã biết là sửa, hãy nói rõ với người nhận. Nếu bạn nhận một đồng mà sau đó phát hiện có dấu sửa không được nói ra, hãy bình tĩnh chụp ảnh, ghi lại và trao đổi trực tiếp với người đã đưa cho bạn. Những trao đổi rõ ràng như vậy giữ được quan hệ trong cộng đồng người chơi tốt hơn mọi lời buộc tội công khai.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt nét chữ bị mòn với nét chữ bị khắc lại?
Nét mòn tù đều, đáy nét tròn mịn và gỉ chạy liền vào lòng nét. Nét khắc lại thường có đáy hình chữ V, có vệt dao dọc theo nét, thành nét đứng sắc và màu trong lòng nét khác với gỉ xung quanh. Cần kính lúp mười lần và đèn chiếu xiên để thấy rõ.
Tiền ghép có nặng hơn tiền thường không?
Có thể nặng hơn hoặc nhẹ hơn, tuỳ người làm mài hai nửa dày mỏng thế nào và lớp keo ở giữa. Vì vậy cân chỉ giúp phát hiện sự lệch so với đồng cùng loại, còn dấu hiệu chắc hơn là đường nối quanh cạnh và sự lệch nhau của lỗ vuông hai mặt.
Đồng tiền đã hàn có còn giá trị sưu tầm không?
Vẫn có giá trị lịch sử, nhất là khi loại tiền đó ít gặp hoặc là đồ gia truyền có câu chuyện. Giá trị sưu tầm thường thấp hơn đồng lành cùng loại. Quan trọng là ghi rõ việc đã hàn trong phiếu và nói rõ khi trao đổi.
Đèn tia cực tím có giúp tìm chỗ trám trên tiền đồng không?
Thường có ích. Kim loại và gỉ không phát quang, trong khi nhiều loại keo và chất trám phát quang hoặc có màu khác dưới đèn. Tuy vậy không phải chất trám nào cũng lộ, nên đèn chỉ là công cụ bổ sung cho kính lúp và quan sát cạnh.
Có nên tách thử một đồng nghi ghép để xem bên trong không?
Không. Tách một đồng tiền là phá huỷ nó, dù nó là đồng ghép hay đồng thật. Những dấu hiệu bên ngoài ở cạnh, lỗ vuông, độ dày và độ mòn hai mặt đã đủ để bạn ghi nhận nghi vấn và hỏi người có kinh nghiệm.
Vì sao đồng hiếm lại hay bị sửa hơn đồng thường?
Vì công sửa chỉ đáng bỏ ra khi kết quả được nhiều người tìm. Người sửa thường chọn một đồng phổ biến rất gần với loại hiếm, chỉ khác một chữ hay một ký hiệu, rồi sửa đúng chỗ khác biệt đó. Vì thế đồng càng được kể là hiếm, bạn càng nên soi kỹ đúng chỗ ấy.