Dưới đèn tia cực tím, nhiều vật liệu phát ra ánh sáng nhìn thấy được với màu và độ sáng riêng; nhờ đó những thứ giống hệt nhau dưới ánh sáng thường, như giấy cũ và giấy mới, keo gốc và keo đánh lại, mực in và mực tô, lại trông khác nhau rõ rệt. Với người giữ tiền giấy và tem cũ, chiếc đèn nhỏ này giúp nhìn ra những chỗ vá, những tờ đã rửa, những con tem đã đánh keo lại mà mắt thường bỏ sót.
Nhưng đèn tia cực tím cũng là công cụ dễ bị hiểu sai nhất. Sáng không có nghĩa là giả, không sáng không có nghĩa là thật. Bài này giải thích đèn cho thấy điều gì, chọn loại đèn nào, soi theo trình tự nào, và những kết luận sai hay gặp, kèm các lưu ý an toàn cho mắt, da và cho chính hiện vật.
Đèn tia cực tím cho thấy điều gì
Tia cực tím nằm ngoài vùng mắt người nhìn thấy. Khi chiếu vào một số chất, năng lượng ấy được hấp thụ rồi phát ra lại dưới dạng ánh sáng nhìn thấy, gọi là huỳnh quang. Mỗi chất phát quang một kiểu: có chất sáng xanh trắng rực, có chất ánh vàng, ánh cam, có chất hoàn toàn không phát quang và trông tối sẫm. Đèn tia cực tím vì vậy không "nhìn xuyên" hiện vật, nó chỉ làm lộ ra sự khác nhau về vật liệu trên bề mặt.
Điều quan trọng nhất cho người sưu tầm là chất làm trắng quang học. Từ khoảng giữa thế kỷ trước, nhiều loại giấy thông dụng, bột giặt và một số loại keo được thêm chất này để trông trắng hơn. Dưới đèn, chúng phát sáng xanh trắng rất mạnh. Giấy làm tiền và giấy in tem thời xưa phần lớn không có chất này, nên dưới đèn trông xỉn, ngả kem hoặc nâu nhạt.
Từ đó, đèn tia cực tím giúp phát hiện ba nhóm chuyện: vật liệu mới chen vào hiện vật cũ, như giấy vá, keo, chất lấp; hiện vật cũ đã tiếp xúc với chất làm trắng, như tiền giấy bị giặt; và bản in lại trên giấy hiện đại. Nhưng đèn không định tuổi được giấy, không cho biết tờ tiền in năm nào.
Chọn đèn: các loại đèn tia cực tím người chơi hay dùng
Đèn tia cực tím cầm tay được bán rộng rãi với nhiều bước sóng. Bảng dưới giúp hiểu sự khác nhau, không nhằm giới thiệu sản phẩm cụ thể nào.
| Loại đèn | Đặc điểm khi dùng | Phù hợp cho | Lưu ý an toàn |
|---|---|---|---|
| Đèn sóng dài khoảng 365 nm có kính lọc | Ít ánh tím nhìn thấy, vùng huỳnh quang hiện rõ, nền tối | Tiền giấy, tem, giấy tờ cũ, tìm chỗ vá, keo, giấy tẩy trắng | Không nhìn thẳng vào đèn, không chiếu vào mắt người khác |
| Đèn sóng dài khoảng 395 nm phổ thông | Phát nhiều ánh tím nhìn thấy, làm nhoè vùng huỳnh quang yếu | Kiểm nhanh những chỗ phát quang mạnh | Tương tự trên; dễ mua nhưng kết quả kém rõ hơn |
| Đèn sóng ngắn | Làm lộ một số lớp phát quang mà sóng dài không thấy, như dải phát quang trên tem của một số nước | Người chơi tem chuyên sâu | Nguy hiểm hơn cho mắt và da; cần kính bảo hộ chặn tia cực tím, không cho trẻ em dùng |
| Đèn bàn có bóng tia cực tím | Chiếu rộng, rảnh tay | Soi nhiều tờ, cả trang album | Tắt khi không dùng, không để gần chỗ trẻ chơi |
Với phần lớn người giữ tiền và tem ở nhà, một chiếc đèn sóng dài có kính lọc là đủ. Đèn sóng ngắn chỉ nên dùng khi bạn biết rõ mình đang tìm gì và có kính bảo hộ phù hợp.
Trên tiền giấy: những gì thường hiện ra
Giấy văn phòng sáng rực. Bản in lại trên giấy văn phòng phát sáng xanh trắng mạnh và đều cả tờ. Tờ tiền xưa cùng loại bên cạnh thường xỉn. Sự tương phản này rất rõ khi đặt hai tờ cạnh nhau.
Tờ đã rửa sáng nhẹ, đều. Tờ tiền thật bị giặt hoặc rửa bằng chất tẩy có chất làm trắng thường phát sáng nhẹ hơn giấy văn phòng nhưng sáng hơn tờ cùng loại chưa rửa, và sáng đều trên cả bề mặt.
Keo, giấy vá, chất lấp có màu riêng. Dải vá phía sau, đốm lấp lỗ ghim, keo dán chỗ rách thường sáng hoặc tối khác hẳn giấy xung quanh, lộ ra hình dạng rất rõ.
Mực tô thêm. Chỗ bị tô màu bằng bút có thể tối sẫm hoặc phát quang khác với mực in nguyên bản ở xung quanh.
Vết dầu, vết bẩn, dấu băng dính cũ. Dầu tay, vết thức ăn, keo của băng dính đã gỡ thường hiện thành mảng sáng vàng hoặc mảng tối có hình dạng rõ. Chúng cho biết tờ tiền đã đi qua những gì, giúp bạn ghi tình trạng đầy đủ hơn, nhưng tự chúng không phải dấu hiệu làm giả.
Yếu tố bảo an phát quang của tiền hiện đại. Nhiều loại tiền hiện đại cố ý có sợi, hình hoặc số phát quang dưới đèn tia cực tím. Đó là đặc điểm của tiền thật. Hãy tìm hiểu theo hướng dẫn chính thức cho từng loại trước khi kết luận.
Trên tem: keo, giấy và chỗ sửa
Keo đánh lại. Keo nguyên bản của tem thời xưa thường có màu huỳnh quang riêng; keo đánh lại hay sáng khác, đôi khi lấn lên đầu răng tem, thấy rõ dưới đèn.
Chỗ vá mỏng giấy. Tem bị mỏng do bóc bản lề vụng thường được vá bằng giấy và keo. Dưới đèn, miếng vá hiện thành mảng sáng hoặc tối có viền rõ.
Dấu huỷ đã bị tẩy. Khi dấu huỷ bằng mực bị tẩy để tem trông như chưa dùng, vết dấu cũ có thể hiện lại thành bóng mờ dưới đèn, hoặc vùng giấy đó phát quang khác phần còn lại.
Giấy phát quang có chủ đích. Một số nước dùng giấy phát quang hoặc in dải phát quang lên tem để máy chia thư nhận biết. Ở những con tem này, phát quang là đặc điểm thật, phải so với con tem cùng đợt phát hành mới đánh giá được.
Bản lề và vết hồ của album cũ. Bản lề giấy, hồ dán trong album thời trước thường phát quang khác hẳn keo gốc. Dưới đèn, mặt sau con tem cho thấy rõ chỗ từng dán bản lề hay chỗ còn sót hồ, giúp bạn phân loại tình trạng mà không phải cạo hay ngâm.
Phần ghép từ hai con tem. Tem rách được ghép với phần của một con tem khác cùng mẫu. Hai mảnh giấy thường có độ phát quang khác nhau, đường ghép lộ ra rõ dưới đèn.
Soi một xấp tiền hoặc một trang tem trong phòng tối
Đèn tia cực tím chỉ cho kết quả đáng tin trong phòng tối. Chuẩn bị đèn, một tấm bìa đen làm nền, nhíp cho tem và một hiện vật đối chứng cùng loại nếu có.
- Tắt đèn phòng, kéo rèm, đợi một hai phút cho mắt quen bóng tối.
- Đặt tấm bìa đen trên bàn. Chiếu thử đèn lên tấm bìa để chắc nền không phát quang.
- Đặt hiện vật đối chứng và hiện vật cần soi cạnh nhau, chiếu đèn từ trên xuống, cách khoảng một gang tay.
- Quan sát mặt trước, rồi lật mặt sau. Với tem, dùng nhíp lật, không dùng ngón tay.
- Ghi lại những vùng sáng hoặc tối khác thường: vị trí, hình dạng, màu.
- Chụp ảnh bằng điện thoại trong lúc đèn chiếu, giữ máy yên hoặc kê lên vật cố định.
- Bật đèn phòng, soi lại đúng những vùng đó bằng kính lúp dưới ánh sáng thường để hiểu chúng là gì.
Mỗi lần soi chỉ vài giây cho một vùng. Tia cực tím có thể làm phai mực và giấy nếu chiếu lâu và lặp lại nhiều lần.
Những kết luận sai hay gặp khi soi đèn
Đèn tia cực tím cho kết quả trực quan đến mức người mới hay vội kết luận. Các lỗi dưới đây gặp rất thường xuyên.
- Sáng là giả: sai, vì nhiều tiền hiện đại và một số tem có yếu tố phát quang có chủ đích, và hiện vật thật có thể dính chất phát quang từ môi trường.
- Không sáng là thật: sai, vì một số bản in lại dùng giấy không có chất làm trắng, và người làm giả có kinh nghiệm biết điều đó.
- So khác loại: so một tờ tiền thời này với một tờ thời khác, hoặc một con tem nước này với tem nước khác, rồi kết luận từ sự khác biệt. Chỉ so cùng loại, cùng đợt.
- Soi trong phòng sáng: ánh sáng phòng lấn át huỳnh quang yếu, nhìn thấy "không có gì" trong khi thật ra có.
- Dấu tay và kem dưỡng: kem dưỡng da và một số loại xà phòng phát quang, để lại dấu vân tay sáng trên hiện vật, dễ bị nhầm là vết xử lý.
- Bìa nhựa phát quang: soi tờ tiền khi còn nằm trong bìa nhựa, ánh sáng của bìa làm nhiễu kết quả. Lấy ra soi nếu được, hoặc soi bìa trống trước để biết.
Kết quả soi đèn luôn cần đối chiếu với quan sát bằng kính lúp và với hiện vật cùng loại. Ghi kết quả là "vùng này phát quang khác", không ghi "giả".
An toàn cho người và cho hiện vật khi dùng đèn
Tia cực tím có hại cho mắt và da khi tiếp xúc trực tiếp và lâu. Không nhìn thẳng vào đèn, không chiếu vào mặt người khác, không để trẻ em cầm đèn chơi. Với đèn sóng ngắn, cần kính bảo hộ chặn tia cực tím và nên đeo găng tay khi soi lâu. Cất đèn ở chỗ trẻ không với tới, tháo pin khi không dùng lâu ngày.
Với hiện vật, tia cực tím là một trong những nguyên nhân làm phai mực và làm giấy giòn theo thời gian, giống như ánh nắng. Mỗi lần soi chỉ nên vài giây cho một vùng, không để đèn chiếu thẳng vào hiện vật trong lúc bạn làm việc khác. Không trưng bày tiền giấy và tem dưới đèn tia cực tím để "trông đẹp".
Cuối cùng, hãy giữ đúng vai trò của chiếc đèn: một công cụ phát hiện chỗ cần xem kỹ. Khi đèn cho thấy một vùng khác thường, việc tiếp theo là dùng kính lúp, so với hiện vật cùng loại, và nếu cần thì hỏi người có kinh nghiệm. Đèn không thay thế những bước đó.
Câu hỏi thường gặp
Đèn soi tiền mua ở cửa hàng điện máy có dùng được để soi tem không?
Dùng được nếu đó là đèn tia cực tím sóng dài. Đèn soi tiền phổ thông thường phát ánh tím nhìn thấy khá nhiều nên vùng huỳnh quang yếu khó thấy hơn. Soi trong phòng tối và so với tem cùng loại sẽ giúp kết quả rõ hơn.
Soi đèn tia cực tím nhiều lần có làm hỏng tiền giấy không?
Một lần soi vài giây không đáng lo. Nhưng tia cực tím tích luỹ theo thời gian làm phai mực và giấy, nên đừng soi đi soi lại không cần thiết và đừng để đèn chiếu lâu. Chụp ảnh lần soi đầu để sau này xem lại ảnh thay vì soi lại hiện vật.
Đèn tia cực tím có cho biết tờ tiền in năm nào không?
Không. Đèn chỉ cho thấy vật liệu trên bề mặt phát quang thế nào. Nó giúp nhận ra giấy hiện đại có chất làm trắng hay vật liệu lạ chen vào, nhưng không định được tuổi giấy hay năm in.
Vì sao tờ tiền polymer lại có những hình sáng lên dưới đèn?
Nhiều loại tiền hiện đại, trong đó có tiền polymer, được thiết kế với các chi tiết phát quang làm yếu tố bảo an. Đó là đặc điểm của tiền thật. Muốn biết chi tiết cụ thể của từng tờ, hãy xem hướng dẫn chính thức của ngân hàng trung ương.
Có nên dùng đèn sóng ngắn ở nhà không?
Chỉ nên dùng khi thật cần, chẳng hạn chơi tem chuyên sâu và cần thấy dải phát quang. Đèn sóng ngắn nguy hiểm hơn cho mắt và da, cần kính bảo hộ phù hợp, và tuyệt đối không cho trẻ em sử dụng.
Thấy một vùng sáng lạ trên tem thì nên làm gì tiếp?
Ghi lại vị trí và hình dạng, chụp ảnh, rồi soi vùng đó bằng kính lúp dưới ánh sáng thường để xem có keo, giấy vá hay vết tẩy không. So với con tem cùng đợt phát hành. Nếu vẫn chưa rõ, hỏi người chơi tem có kinh nghiệm.