Sưu tầm tiền xu các nước có bốn cách chơi chính: theo quốc gia (đủ bộ mệnh giá đang hoặc đã lưu hành của một nước), theo năm đúc (mỗi năm một đồng của cùng một mẫu), theo kiểu mẫu (mỗi thiết kế khác nhau một đồng) và theo chủ đề hình in. Chọn trước một cách, hoặc tối đa hai, là điều phân biệt một bộ sưu tập với một hộp xu thừa sau các chuyến đi.
Phần lớn người mới bắt đầu bằng vài chục đồng xu người thân mang về, trộn lẫn đủ nước, đủ năm. Bài này giúp bạn biến đống xu đó thành một bộ có khung: hiểu từng cách chơi đòi hỏi gì, dựng bộ mệnh giá cho một nước ra sao, ghi chép thế nào để mười năm sau vẫn biết đồng nào đến từ đâu. Bài không bàn giá, cũng không khuyên mua xu để chờ lên giá; giá trị ở đây là hiểu biết và sự ngăn nắp.
Bốn cách chơi tiền xu nước ngoài phổ biến
Theo quốc gia. Mỗi nước một ngăn, mục tiêu là đủ các mệnh giá xu của một thời kỳ, chẳng hạn bộ xu yên Nhật đang dùng gồm sáu mệnh giá từ 1 đến 500 yên. Đây là cách dễ bắt đầu nhất vì danh sách mệnh giá rõ ràng, ngân hàng trung ương mỗi nước thường công bố công khai.
Theo năm đúc. Chọn một mẫu xu rồi gom mỗi năm một đồng, có nơi gọi là chuỗi năm. Cách này đòi kiên nhẫn: có năm xưởng đúc làm rất ít, có năm không đúc mẫu đó. Nó hợp với người đã chơi lâu một nước và muốn đi sâu.
Theo kiểu mẫu. Mỗi thiết kế khác nhau chỉ cần một đồng, không quan tâm năm. Người chơi quốc tế hay gọi là type set. Một nước đổi hình in, đổi chất liệu hay đổi chân dung nguyên thủ là sinh thêm một kiểu mới, nên bộ type set kể được lịch sử tiền tệ của nước đó gọn trong vài trang album.
Theo chủ đề. Bỏ ranh giới quốc gia, gom theo hình in: con vật, tàu thuyền, cây cỏ, công trình. Cách này đẹp khi trưng bày nhưng khó định ra điểm "đủ bộ", nên cần tự đặt luật từ đầu. Danh mục này có bài riêng cho cách chơi theo chủ đề.
Kết hợp có giới hạn. Nhiều người chơi một nước theo kiểu mẫu, còn các nước khác chỉ giữ một bộ mệnh giá. Điều quan trọng là viết luật của mình ra giấy, để lúc nhận thêm một nắm xu bạn biết đồng nào vào bộ, đồng nào để trao đổi.
So sánh bốn cách chơi trước khi chọn
Bảng dưới đặt bốn cách chơi cạnh nhau theo những thứ bạn thật sự phải bỏ ra: thời gian tra cứu, chỗ cất và độ khó khi tìm đồng còn thiếu.
| Cách chơi | Điểm dừng "đủ bộ" | Kiến thức cần | Chỗ cất | Hợp với ai |
|---|---|---|---|---|
| Theo quốc gia | Rõ: đủ các mệnh giá của một thời kỳ | Danh sách mệnh giá, chất liệu | Ít: một trang album mỗi nước | Người mới, gia đình có người hay đi nước ngoài |
| Theo năm đúc | Rõ nhưng dài: đủ các năm của một mẫu | Năm đúc, xưởng đúc, cách đọc lịch của nước đó | Trung bình | Người đã chơi một nước và thích chi tiết |
| Theo kiểu mẫu | Khá rõ: đủ các thiết kế | Lịch sử đổi mẫu, nhận biết biến thể | Trung bình | Người thích lịch sử tiền tệ |
| Theo chủ đề | Tự đặt: không có danh sách sẵn | Rộng: nhiều nước, nhiều ngôn ngữ | Tuỳ luật tự đặt | Người thích trưng bày, dạy trẻ em |
Nếu chưa biết chọn gì, cách an toàn là bắt đầu theo quốc gia với hai ba nước bạn có sẵn nhiều xu nhất. Sau vài tháng, bạn sẽ tự thấy mình tò mò về năm đúc hay về hình in, và lúc đó chuyển hướng cũng không mất gì.
Dựng bộ mệnh giá của một nước: bắt đầu từ danh sách
Việc đầu tiên không phải là đi tìm xu mà là lập danh sách. Ngân hàng trung ương hoặc xưởng đúc quốc gia của hầu hết các nước đều mô tả xu đang lưu hành: mệnh giá, đường kính, chất liệu, hình hai mặt. Chép những thông tin đó vào một bảng, mỗi mệnh giá một dòng, bạn có ngay khung của bộ. Đồng nào đã có thì đánh dấu, đồng nào còn thiếu thì để trống.
Cần phân biệt "xu đang lưu hành" với "xu của một thời kỳ". Nhiều nước đổi mẫu nhiều lần: cùng mệnh giá 1 đô la Úc chẳng hạn, chân dung nguyên thủ trên mặt trước đã thay đổi theo từng đời. Nếu muốn đủ bộ của nhiều thời kỳ, hãy chia bảng thành từng giai đoạn thay vì gộp chung, kẻo bộ của bạn không bao giờ khép lại được.
Một chi tiết người mới hay bỏ sót là mệnh giá nhỏ đã ngừng đúc. Nhiều nước rút bớt xu mệnh giá thấp vì chi phí đúc vượt giá trị, ví dụ Úc ngừng dùng xu 1 và 2 cent từ đầu thập niên 1990. Những đồng đó vẫn là một phần lịch sử tiền xu của nước ấy, nên ghi vào bảng với ghi chú "đã ngừng" để biết mình đang thiếu gì.
Lập bảng kê cho bộ xu nước ngoài
Bảng kê là thứ biến đống xu thành bộ sưu tập. Bạn có thể dùng sổ tay hoặc bảng tính; quan trọng là mỗi đồng một dòng, ghi đủ để người khác đọc cũng hiểu.
- Đặt mã cho từng đồng theo dạng nước và số thứ tự, ví dụ "NB-012" cho đồng thứ mười hai của Nhật Bản. Ghi mã đó lên bao giấy hoặc ô album chứa đồng xu.
- Ghi mệnh giá, năm đúc theo đúng lịch in trên đồng xu, kèm năm quy đổi sang dương lịch nếu nước đó dùng lịch khác.
- Ghi chất liệu theo tài liệu chính thức và đường kính đo bằng thước kẹp. Hai thông số này giúp bạn phát hiện đồng lạ lẫn vào.
- Ghi dấu xưởng đúc nếu có (một chữ cái nhỏ hoặc ký hiệu), vì cùng năm, cùng mẫu mà khác xưởng là hai dòng khác nhau trong bộ theo năm.
- Mô tả tình trạng bằng lời: còn rõ chi tiết hay đã mòn, có vết xước, ố màu. Không cần dùng thang chấm điểm nếu bạn chưa quen.
- Ghi nguồn: ai cho, mua ở đâu, nhận dịp nào. Đây là cột mà mười năm sau bạn sẽ quý nhất.
- Chụp ảnh hai mặt, đặt tên tệp ảnh trùng mã, lưu thêm một bản ở nơi khác.
Mất chừng một buổi để kê vài chục đồng đầu tiên. Từ đó trở đi, mỗi lần nhận thêm xu chỉ còn vài phút, và bạn sẽ không còn mua trùng một đồng đã có.
Ví dụ giả định: một hộp xu của gia đình thành ba bộ nhỏ
Ví dụ giả định: bạn nhận lại từ bố mẹ một hộp bánh cũ chứa chừng hai trăm đồng xu, gom từ những chuyến đi của người trong nhà suốt hai mươi năm. Việc đầu tiên là trải ra khăn, tách theo nước bằng cách đọc chữ trên đồng xu. Kết quả có thể là bảy mươi đồng yên Nhật, năm mươi đồng euro của vài nước, ba mươi đồng baht Thái, phần còn lại rải rác hơn mười nước, mỗi nước vài đồng.
Từ đó, ba nước nhiều xu nhất trở thành ba bộ theo quốc gia. Với yên Nhật, bạn đối chiếu sáu mệnh giá đang lưu hành và thấy thiếu đồng 500 yên; với baht, bạn đủ các mệnh giá thường gặp; với euro, bạn quyết định chỉ giữ bộ mệnh giá của một nước có nhiều đồng nhất, các đồng của nước khác để riêng. Những đồng trùng được đánh dấu để trao đổi.
Hơn mười nước rải rác không bị bỏ đi; chúng vào một ngăn "các nước khác", kê đủ trong bảng nhưng chưa đặt mục tiêu đủ bộ. Sau một năm, nếu một nước trong ngăn đó được người thân gửi về thêm, nó có thể lên thành bộ thứ tư. Cách làm này giữ được toàn bộ ký ức của chiếc hộp mà vẫn cho bạn một khung rõ ràng để đi tiếp.
Nguồn xu cho người mới mà không phải chạy theo lời rao
Xu lưu hành của phần lớn các nước có giá trị thấp, nên người mới không cần bỏ nhiều tiền để có một bộ tử tế. Những nguồn sau thường đủ cho vài năm đầu:
- Người thân, bạn bè đi công tác, du lịch, lao động ở nước ngoài: nhờ họ mang về đủ bộ mệnh giá thay vì chỉ một nắm ngẫu nhiên.
- Trao đổi với người cùng chơi: đồng trùng của bạn có thể là đồng còn thiếu của họ. Ghi rõ trong bảng kê đồng nào là đồng trùng để đổi.
- Lô xu hỗn hợp bán theo cân ở chợ đồ cũ: rẻ và vui để phân loại, nhưng đừng mong tìm thấy đồng hiếm; xem đó là bài tập nhận dạng.
- Bộ xu đóng gói sẵn của xưởng đúc quốc gia: tiện vì đủ mệnh giá một năm trong một vỉ, nhưng hãy phân biệt bộ chính thức với bộ do người bán tự đóng.
- Tránh những lời rao kiểu "xu nước ngoài hiếm, cả thế giới chỉ còn vài đồng". Xu lưu hành được đúc hàng triệu đồng; độ hiếm thật đến từ số đúc rất thấp của một năm cụ thể, và điều đó tra được trong tài liệu chứ không nằm trong lời quảng cáo.
Muốn có vài món trưng cạnh bộ xu, bạn có thể xem thêm vật phẩm có ghi rõ là đồ mới chế tác trên Vật Phẩm Phong Thủy, miễn là tách hẳn chúng khỏi bộ tiền thật trong bảng kê.
Những vướng mắc hay gặp và cách gỡ
Xu của nhiều nước trông rất giống nhau. Các đồng có lỗ ở giữa, các đồng màu vàng đồng cỡ trung bình, các đồng in quốc huy dễ lẫn. Đừng đoán theo màu; đọc tên nước, đo đường kính rồi mới xếp. Danh mục này có bài riêng về đọc tên nước và chữ viết lạ trên đồng xu.
Tiền đã ngừng lưu hành lẫn vào xu đang dùng. Một đồng franc Pháp hay mark Đức nằm cạnh xu euro là chuyện thường. Hãy tách chúng sang ngăn "tiền đã ngừng lưu hành" của nước đó; chúng là một chương khác trong lịch sử tiền tệ chứ không phải đồng lỗi.
Huy chương, xu du lịch lẫn vào bộ tiền. Đồng kim loại tròn mua ở điểm tham quan thường không phải tiền của nước nào, dù trông giống. Không có mệnh giá và tên cơ quan phát hành thì xếp sang ngăn kỷ vật, không đưa vào bảng tiền xu.
Ôm quá nhiều nước cùng lúc. Hơn hai trăm vùng lãnh thổ có tiền riêng hoặc từng có tiền riêng. Người mới mở ngăn cho mọi nước thì bộ nào cũng dở dang. Giới hạn ba đến năm nước trong năm đầu giúp bạn có cảm giác hoàn thành.
Vệ sinh khi cầm xu cũ. Xu qua tay nhiều người bám bẩn; xu rất cũ có thể chứa chì. Rửa tay sau khi phân loại, không để trẻ nhỏ ngậm xu, không dùng axit hay chất tẩy mạnh để làm sáng xu vì sẽ hỏng bề mặt vĩnh viễn.
Câu hỏi thường gặp
Người mới nên bắt đầu sưu tầm tiền xu nước nào?
Nên bắt đầu với nước mà bạn đã có sẵn nhiều xu hoặc có người thân đang sống ở đó, vì nguồn xu đều đặn quan trọng hơn độ lạ. Nhật Bản, các nước dùng euro và các nước Đông Nam Á là lựa chọn quen thuộc vì xu dễ kiếm và có tài liệu mô tả rõ ràng.
Có cần mua album chuyên dụng ngay từ đầu không?
Chưa cần. Vài chục đồng đầu tiên có thể để trong bao giấy nhỏ ghi mã, xếp vào hộp có ngăn. Khi đã chọn được cách chơi và biết bộ của mình cần bao nhiêu ô, lúc đó mua album hoặc khay cho vừa sẽ đỡ phí hơn mua theo cảm hứng.
Xu lưu hành đúc hàng triệu đồng thì sưu tầm có ý nghĩa gì?
Ý nghĩa nằm ở hiểu biết và câu chuyện: mỗi đồng xu ghi lại cách một nước tự giới thiệu mình qua hình in, chất liệu, ngôn ngữ. Một bộ đủ mệnh giá, có bảng kê và nguồn gốc rõ ràng là tư liệu văn hoá, không cần phải hiếm mới đáng giữ.
Làm sao biết một năm đúc nào đó là ít?
Nhiều xưởng đúc quốc gia công bố số lượng đúc theo năm và mệnh giá; các sách catalogue chuyên ngành cũng tổng hợp lại. Khi gặp lời rao "năm hiếm", hãy tự tra con số đó trong nguồn đáng tin thay vì tin người bán. Số đúc thấp cũng chưa chắc đồng đó còn ít người tìm.
Có nên làm sạch xu trước khi đưa vào bộ không?
Phần lớn người chơi lâu năm khuyên không làm sạch, hoặc chỉ lau bụi rất nhẹ bằng vải mềm khô. Chà, đánh bóng hay ngâm hoá chất làm mất lớp bề mặt tự nhiên và để lại vết xước nhìn thấy dưới kính lúp. Đồng bẩn quá thì rửa nước ấm với chút xà phòng nhẹ, để khô tự nhiên.
Giữ xu nước ngoài ở nhà có vướng quy định gì không?
Giữ xu nước ngoài làm kỷ niệm, sưu tầm là chuyện bình thường. Khi mang tiền mặt ngoại tệ ra vào biên giới, kể cả tiền xu, bạn theo quy định hải quan hiện hành của nước đi và nước đến. Mua bán, đổi ngoại tệ thì làm ở nơi được phép; đừng dùng xu nước ngoài để thanh toán trong nước.