Tiền giấy thật thường được in bằng nhiều kỹ thuật chồng lên nhau trên một loại giấy riêng: nền in phẳng, hình chính in lõm có mực gồ lên, số seri in ép, hình bóng chìm nằm trong thớ giấy. Bản in lại bằng máy văn phòng hoặc máy in phun chỉ có một kỹ thuật duy nhất, trên giấy thường. Vì thế cách chắc nhất để nhận ra tờ in lại không phải là so màu hay so hình, mà là nhìn hạt mực và thớ giấy dưới kính lúp.
Bài này giải thích từng kiểu in để lại dấu vết gì, kèm một trình tự soi tại nhà. Bài không bàn cách kiểm tiền đang lưu hành theo hướng dẫn của ngân hàng, cũng không phải cẩm nang chọn mua. Mục tiêu là giúp người giữ một xấp tiền giấy cũ hiểu tờ nào là bản in của thời phát hành, tờ nào là bản in lại về sau.
Một tờ tiền giấy thật là kết quả của nhiều lượt in
Ở các xưởng in tiền, một tờ tiền thường đi qua vài lượt máy khác nhau. Lượt đầu in nền nhiều màu bằng phương pháp in phẳng, cho những mảng màu mịn và các hoa văn lượn sóng rất mảnh. Lượt sau in lõm: mực được giữ trong các rãnh khắc trên bản kim loại, ép xuống giấy với lực lớn, để lại những nét mực dày, gồ lên, sờ thấy ráp. Chân dung, chữ chính và mệnh giá hay được in bằng cách này. Cuối cùng, số seri được in ép bằng máy đánh số, mực hơi dồn ra mép chữ.
Nhiều loại tiền còn có phần in cả hai mặt cùng lúc, nên khi soi ngược sáng, các nửa hình ở hai mặt khớp nhau thành một hình trọn vẹn. Thêm vào đó là giấy chuyên dụng làm từ sợi bông, có hình bóng chìm, dây bảo an, sợi màu rải trong giấy. Mỗi yếu tố một quy trình, một loại máy, và người làm bản in lại hiếm khi tái tạo được tất cả.
Cũng cần biết rằng không phải tờ tiền thật nào cũng tinh xảo như vậy. Tiền in trong chiến tranh, trong điều kiện thiếu thốn, có thể chỉ in một hai lượt trên giấy thường, lệch màu, nhoè nét. Ở những loại này, độ thô không phải dấu hiệu giả; bạn cần so với tờ thật cùng loại chứ không so với tiêu chuẩn của tiền hiện đại.
Bốn kiểu in và dấu vết của chúng dưới kính lúp
Dùng kính lúp mười lần, chiếu đèn xiên. Bảng mô tả những gì thường thấy; một tờ tiền có thể mang dấu vết của nhiều kiểu cùng lúc.
| Kiểu in | Thường dùng cho | Dấu vết khi soi | Khi sờ bằng tay sạch |
|---|---|---|---|
| In lõm | Chân dung, chữ chính, mệnh giá trên tiền thật | Nét mực dày, mép nét sắc, mực đứng thành gờ; mặt sau giấy hơi lõm theo hình | Ráp, gồ nhẹ ở tờ còn mới |
| In phẳng (offset) | Nền hoa văn trên tiền thật; nhiều bản in lại khéo | Nét phẳng, mịn, liền; mảng màu có khi là lưới chấm đều | Trơn, không gồ |
| In ép số (typo) | Số seri, đôi khi chữ ký trên tiền thật | Mực dồn đậm ở viền chữ số, lòng chữ nhạt hơn, giấy lõm nhẹ | Đôi khi cảm được vết lõm ở mặt sau |
| In phun | Bản in lại tại nhà, tại tiệm | Chấm mực li ti rải không đều, loang vào sợi giấy, nét mảnh bị đứt thành chuỗi chấm | Trơn, có khi hơi nhám như giấy ảnh |
| In laser, photocopy | Bản sao nhanh | Hạt mực bột nổi trên mặt giấy, bóng nhẹ, vụn mực vương ra ngoài nét | Hơi bóng, mực có thể bong ở nếp gấp |
Điểm mấu chốt: nếu chân dung hoặc mệnh giá, những chỗ trên tiền thật thường in lõm, lại cho thấy chấm mực rời rạc hay hạt mực bột, thì gần như chắc tờ đó là bản in lại, bất kể màu sắc giống đến đâu.
Giấy: thứ mà máy in văn phòng không làm lại được
Hình bóng chìm nằm trong giấy, không nằm trên giấy. Hình bóng chìm được tạo ra khi làm giấy, bằng cách thay đổi độ dày thớ giấy. Soi ngược sáng, hình hiện lên với các mảng sáng tối chuyển mềm. Bản in lại thường in một hình mờ bằng mực nhạt, nhìn thấy cả khi không soi ngược sáng, hoặc hoàn toàn không có.
Sợi màu thật nằm lẫn trong thớ giấy. Một số loại tiền có sợi màu hoặc hạt màu rải trong giấy. Dưới kính lúp, sợi thật nằm đan với thớ giấy, có đoạn chìm đoạn nổi; sợi in giả là nét mực phẳng nằm trên bề mặt.
Dây bảo an. Ở những loại tiền có dây bảo an, dây nằm trong giấy, soi ngược sáng thấy một đường liền. Bản in lại hay vẽ một đường xám lên mặt giấy, không soi cũng thấy, soi lên thì không đổi.
Độ dai và tiếng giấy. Giấy tiền làm từ sợi bông dai, gấp mở nhiều lần vẫn không rách nhanh, cầm lắc có tiếng sột soạt đặc trưng. Giấy văn phòng mềm, dễ nhàu, nếp gấp trắng xơ nhanh. Cảm giác này cần so với một tờ thật cùng thời mới đáng tin.
Phản ứng dưới đèn tia cực tím. Giấy văn phòng hiện đại thường chứa chất làm trắng, phát sáng xanh trắng rõ dưới đèn tia cực tím; nhiều loại giấy tiền cũ thì xỉn. Đây là dấu hiệu bổ sung, được bàn kỹ trong bài riêng về soi đèn.
Bản in lại để sưu tầm và bản in lại để đánh lừa
Không phải bản in lại nào cũng sinh ra để lừa. Có những bản in lại được bán công khai làm đồ lưu niệm, làm đạo cụ, làm tài liệu học tập cho người muốn có đủ bộ hình mà không có điều kiện tìm tờ thật. Nhiều bản loại này có chữ đánh dấu là bản sao, có kích thước khác bản gốc, hoặc chỉ in một mặt. Gọi đúng tên thì chúng hoàn toàn có chỗ trong một bộ sưu tập tham khảo.
Rắc rối bắt đầu khi dấu hiệu nhận dạng bị xoá đi: chữ đánh dấu bị cắt mất ở mép, tờ in một mặt được dán với một tờ khác thành hai mặt, tờ mới được làm cũ bằng cách vò, nhuộm trà, phơi nắng. Lúc đó bản in lại được kể như tờ tiền xưa. Những dấu hiệu làm cũ này thường để lại vết ố đều đặn, mép tờ sờn đều cả bốn phía, nếp gấp không làm mực bong như ở tờ thật dùng lâu.
Với tiền đang lưu hành, mọi việc in, sao chụp để dùng như tiền đều bị pháp luật nghiêm cấm. Với tiền đã hết lưu hành, việc làm bản sao để sưu tầm, học tập vẫn nên ghi rõ là bản sao. Người sưu tầm không cần đi sâu vào chi tiết luật, chỉ cần giữ một nguyên tắc: mọi bản sao trong bộ của mình đều được đánh dấu rõ là bản sao.
Soi một tờ tiền giấy xưa tại nhà
Chuẩn bị kính lúp mười lần, một đèn bàn, một nguồn sáng để soi ngược như cửa sổ hoặc tấm đèn phẳng, và nếu có thì một tờ cùng loại đã biết chắc là thật.
- Rửa tay khô, đặt tờ tiền trên giấy trắng sạch. Không cầm ở giữa tờ mà cầm nhẹ ở mép.
- Nhìn tổng thể dưới ánh sáng thường: kích thước, độ cân đối của lề, màu chung. Ghi lại cảm giác đầu tiên nhưng chưa kết luận.
- Soi chân dung, chữ chính, mệnh giá qua kính lúp với đèn chiếu xiên. Tìm nét mực dày có gờ hay chấm mực rời rạc.
- Soi nền hoa văn và vùng hoa văn lượn sóng mảnh. Nét liền mịn hay đứt thành chuỗi chấm?
- Soi số seri: mực dồn ở viền, giấy lõm nhẹ hay mực phẳng như phần còn lại?
- Soi ngược sáng: hình bóng chìm, dây bảo an, hình khớp hai mặt nếu loại tiền đó có.
- Lật mặt sau, sờ nhẹ phía sau chỗ in lõm để cảm vết lõm. Đặt cạnh tờ đối chứng nếu có, chụp ảnh chung.
- Ghi kết quả vào phiếu, chỗ nào chưa chắc thì ghi chưa chắc.
Không cần dụng cụ phá huỷ nào. Không nhỏ nước, không cọ tẩy, không thử bằng lửa. Những phép thử ấy không cho kết luận tốt hơn kính lúp và có thể làm hỏng một tờ tiền thật.
Những chỗ dễ lộ nhất trên một tờ in lại
Khi thời gian có hạn, hãy nhìn vào những chỗ sau trước tiên. Đây là nơi bản in lại hay để lộ mình nhất.
- Chữ siêu nhỏ và hoa văn đường mảnh: trên tiền thật, chữ rất nhỏ vẫn đọc được nét dưới kính lúp; trên bản in lại, chúng nhoè thành vệt.
- Số seri: nhiều tờ trong một lô mang cùng một số seri là dấu hiệu rất mạnh của bản sao, vì máy văn phòng không đánh số từng tờ.
- Kích thước và lề: tờ in lại có thể to hoặc nhỏ hơn bản gốc vài milimét, lề không đều, mép cắt kéo không thẳng.
- Khớp hai mặt: hình ở mặt trước và mặt sau lệch nhau khi soi ngược sáng, hoặc hai mặt có sắc độ khác nhau rõ.
- Màu đen và màu đậm: mảng đen trên bản in phun hay hơi ngả nâu hoặc xanh dưới kính lúp, do ghép từ nhiều màu mực.
- Nếp gấp: mực in laser có thể bong theo nếp gấp, để lại đường trắng sạch; mực in lõm thật mòn dần chứ không bong thành mảng.
Ghi lại vị trí và hình dạng các dấu hiệu bạn thấy. Khi nhờ người khác xem, mô tả "nét chân dung đứt thành chấm" có ích hơn nhiều so với "trông không giống".
Một xấp tiền cũ toàn tờ đẹp như nhau: dấu hiệu của lô in lại
Tiền giấy xưa còn lại đến nay hiếm khi đồng đều. Một xấp thật lấy từ rương của gia đình thường lẫn tờ nhàu tờ phẳng, tờ ố tờ sạch, nhiều mệnh giá, nhiều đợt in, số seri rời rạc. Khi bạn gặp một xấp gồm hàng chục tờ cùng mệnh giá, cùng mức cũ, cùng vết ố ở cùng một góc, cùng kiểu mép, đó là dấu hiệu cả xấp đi ra từ một chỗ trong cùng một lần làm.
Hãy rút ngẫu nhiên năm tờ, xếp cạnh nhau, so số seri, so vị trí các vết ố, vết sờn, so kích thước. Tờ in lại làm cũ hàng loạt thường "cũ giống nhau": nếp gấp ở cùng chỗ, vệt nhuộm cùng màu, mép sờn đều bốn phía. Tiền thật dùng lâu thì mỗi tờ cũ theo một kiểu, vì mỗi tờ đã đi một đường riêng trong ví, trong túi, trong tủ của những người khác nhau.
Câu chuyện đi kèm cũng đáng nghe kỹ. Lời kể kiểu "tìm thấy nguyên một bó trong vách nhà cũ" có thể đúng, vì tiền thật đôi khi được cất thành bó và còn liền số. Nhưng bó tiền thật cất lâu thường có dấu vết của chính nơi cất: ố theo hình dây buộc, mép ngoài bẩn hơn các tờ bên trong, tờ ngoài cùng hư nhiều hơn. Một bó mà tờ nào cũng hư như tờ nào thì câu chuyện không khớp với hiện vật.
Câu hỏi thường gặp
Sờ thấy nhám ở chân dung có chắc là tiền thật không?
Không chắc. Cảm giác gồ của in lõm là một dấu hiệu tốt, nhưng tiền đã lưu hành lâu bị mòn mất độ gồ, còn một số bản sao có thể tạo bề mặt nhám bằng cách khác. Hãy kết hợp với quan sát qua kính lúp và soi ngược sáng.
Tiền giấy thời kháng chiến in thô thì làm sao phân biệt với bản in lại?
Cần so với tờ cùng loại đã biết chắc nguồn, vì độ thô là đặc điểm thật của chúng. Tập trung vào giấy, kiểu mực, cách cắt mép, và xem dưới kính lúp có dấu vết của máy in hiện đại như chấm mực phun hay hạt mực bột hay không.
Bản in lại có ghi chữ bản sao thì có nên giữ trong bộ sưu tập không?
Có thể giữ như hiện vật tham khảo, giúp bạn hình dung loại tiền mình chưa có. Xếp chúng ở trang riêng hoặc túi riêng có ghi chú rõ, để người khác xem bộ của bạn không nhầm với tờ thật.
Máy soi tiền ở cửa hàng có dùng được cho tiền giấy xưa không?
Máy soi thường được thiết kế cho tiền đang lưu hành, theo các yếu tố bảo an của tiền hiện hành. Với tiền xưa, kết quả của máy không có nhiều ý nghĩa. Kính lúp, đèn soi ngược và tờ đối chứng hữu ích hơn.
Có nên chụp ảnh tiền giấy cũ để chia sẻ hỏi người khác không?
Nên, và đó là cách an toàn hơn đưa tờ tiền cho người lạ cầm. Chụp hai mặt, một ảnh soi ngược sáng, vài ảnh cận cảnh qua kính lúp ở chân dung và số seri. Với tiền đang lưu hành, chỉ chụp để trao đổi, không in ảnh ra giấy.