Tem bị sửa là những con tem thật đã được can thiệp để trông tốt hơn tình trạng thật: đánh keo mới lên mặt sau, đục thêm hàng răng ở cạnh bị cắt, vá chỗ giấy bị mỏng, ghép mảnh rách, hoặc tẩy dấu huỷ để tem đã dùng trông như chưa dùng. Mỗi kiểu sửa để lại dấu vết ở đúng chỗ bị sửa: mặt keo, hàng răng, độ dày giấy, vùng quanh dấu.
Người chơi tem đánh giá tình trạng rất kỹ, nên khác biệt giữa một con tem còn keo nguyên và một con tem đã đánh keo lại có thể làm thay đổi hẳn cách người ta nhìn nó. Bài này giúp bạn nhận ra những can thiệp đó bằng nhíp, kính lúp, thước đo răng và đèn tia cực tím. Bài không nói cách sửa; mọi mô tả chỉ để nhận ra.
Vì sao tem hay bị sửa
Với tem chưa dùng, người chơi phân biệt nhiều bậc: tem còn keo nguyên chưa từng dán bản lề, tem có vết bản lề nhỏ, tem còn dấu bản lề, tem mất keo. Thêm vào đó là răng tem có đủ không, giấy có chỗ mỏng không, hình in có cân trong khung không. Một khuyết điểm nhỏ ở mặt sau, mắt thường gần như không thấy khi tem nằm trong album, vẫn khiến con tem xuống bậc.
Khoảng cách giữa các bậc ấy là lý do có người sửa tem. Một con tem mất keo được đánh keo lại để trông như còn nguyên, một con tem cắt lệch được đục lại răng, một con tem đã dùng có dấu huỷ nhẹ được tẩy để trông như chưa dùng. Những can thiệp này thường làm trên những mẫu tem mà bậc tình trạng tạo ra khác biệt lớn.
Cũng có những con tem bị "sửa" bởi chính người chơi thời trước mà không có ý xấu: dán thẳng vào album bằng hồ, dán bản lề rồi bóc ra làm mỏng giấy, cắt bớt mép để vừa ô. Khi nhận album của gia đình, bạn sẽ gặp rất nhiều con tem như vậy. Chúng không phải tem giả, chỉ là tem có lịch sử sử dụng cần được ghi đúng.
Đánh keo lại: mặt sau kể chuyện
Keo quá đều hoặc quá bóng. Keo gốc của mỗi đợt in có kết cấu riêng: có loại mờ, có loại bóng, có loại có vân nhỏ. Keo đánh lại thường quá đều, quá bóng hoặc quá mờ so với con tem cùng đợt còn keo gốc.
Keo lấn lên đầu răng. Keo gốc được quét lên tờ tem lớn trước khi đục răng, nên các đầu răng thường sạch keo ở mép xé. Keo đánh lại sau khi tem đã tách rời hay lấn lên đầu răng, làm răng cứng, dính, có khi lan ra mép mặt trước.
Răng dính vào nhau hoặc cứng bất thường. Khi lật tem bằng nhíp, các đầu răng đánh keo lại có thể dính lại thành cụm hoặc cứng như được hồ.
Tem hơi cong hoặc cuộn. Lớp keo mới khi khô co kéo giấy, làm con tem cong hoặc cuộn khác với con tem cùng đợt.
Khác biệt dưới đèn tia cực tím. Keo đánh lại thường phát quang khác keo gốc. Soi trong phòng tối, so với con tem cùng đợt còn keo gốc, sự khác biệt thường rõ.
Đục răng lại và cắt mép: hàng răng kể chuyện
Đếm răng bằng thước. Răng tem được đo bằng số lỗ trên mỗi hai centimét, dùng thước đo răng. Mỗi đợt tem có số răng xác định, đôi khi khác nhau giữa cạnh ngang và cạnh dọc. Một cạnh đo ra số răng khác với tài liệu là dấu hiệu cạnh đó có thể đã được đục lại.
Lỗ đục mới quá tròn, quá sạch. Răng gốc xé ra từ tờ tem lớn có sợi giấy tơ ở đầu răng. Lỗ đục lại về sau thường sạch, tròn hoàn hảo, hoặc ngược lại, lệch hàng, khoảng cách không đều.
Kích thước hụt. Để đục lại, người làm thường phải cắt bớt mép cũ. Con tem vì thế nhỏ hơn con tem cùng đợt, và lề từ khung hình in tới chân răng ở cạnh đó hẹp bất thường.
Hàng răng của tem cùng tờ phải khớp nhau. Nếu bạn có một khối tem hoặc một dải tem liền nhau, hàng răng giữa hai con tem kề nhau phải chung một hàng lỗ. Một con tem rời được kể là cắt từ khối đó mà răng không khớp với hàng lỗ của khối thì câu chuyện cần xem lại.
Tem có răng bị cắt thành tem không răng. Một số đợt tem có cả loại không răng, được tìm nhiều hơn. Cắt bỏ răng của tem có răng có thể làm ra một con tem trông giống loại không răng. Dấu hiệu là lề quá hẹp, không đủ chỗ cho hàng răng đã bị cắt đi, và kích thước nhỏ hơn tem không răng thật.
Vá chỗ mỏng, nối chỗ rách, lấp vết bản lề
Những sửa chữa trên giấy tem thường chỉ thấy rõ khi soi ngược sáng hoặc dưới đèn. Bảng tóm tắt các kiểu thường gặp.
| Kiểu sửa | Dấu vết khi soi | Cách kiểm thêm |
|---|---|---|
| Vá chỗ giấy mỏng | Soi ngược sáng thấy vùng dày bất thường hoặc viền miếng vá | Đèn tia cực tím, kính lúp ở mặt sau |
| Lấp vết bóc bản lề | Mặt sau có vùng nhẵn khác kết cấu, màu khác keo | So với con tem cùng đợt còn keo gốc |
| Nối chỗ rách | Đường rách mảnh chạy qua hình, ánh khác dưới ánh xiên | Soi ngược sáng, xem mép răng hai bên đường rách |
| Ghép hai mảnh của hai con tem | Hình in lệch nhẹ ở đường nối, màu hai phần khác nhau | Đèn tia cực tím thường làm lộ đường ghép |
| Lấp răng khuyết | Một răng có màu hoặc độ dày khác các răng còn lại | Kính lúp, soi ngược sáng |
| Ép phẳng nếp gấp | Đường mảnh vẫn hiện dưới ánh xiên, màu in mòn dọc đường gấp | Nghiêng tem dưới đèn bàn |
Có một cách kiểm mà người chơi tem lâu năm dùng là thả tem vào dung dịch soi hình bóng chìm. Cách này có rủi ro với tem có keo và với mực in nhạy cảm, nên người mới không nên tự làm với tem có giá trị.
Tẩy dấu huỷ: biến tem đã dùng thành tem chưa dùng
Với nhiều mẫu tem, tem chưa dùng được tìm nhiều hơn tem đã dùng. Điều này dẫn tới một kiểu can thiệp: tẩy dấu huỷ nhẹ, dấu bút hoặc dấu mực mỏng, rồi đánh keo lại mặt sau để con tem trông như chưa từng lên phong bì. Vì tem đã gỡ khỏi phong bì thường mất keo gốc, tẩy dấu và đánh keo lại hay đi cùng nhau.
Dấu vết ở mặt trước là vùng giấy quanh chỗ dấu cũ bị mất độ bóng, màu in nhạt hơn phần còn lại, có khi giấy xơ nhẹ. Dưới ánh xiên, đôi lúc vẫn thấy hình dạng mờ của dấu tròn hay nét bút. Dưới đèn tia cực tím, vết dấu đã tẩy có thể hiện ra thành bóng tối hoặc vùng giấy phát quang khác. Ở mặt sau là đủ dấu hiệu của keo đánh lại đã nói ở trên.
Có trường hợp ngược lại: tem chưa dùng được đóng dấu huỷ giả để thành tem đã dùng, vì với một số mẫu tem đã dùng thật lại hiếm hơn. Dấu huỷ giả trên tem rời thường không khớp với dấu thật của bưu cục đó về hình dạng, kích thước, kiểu chữ số, và được bàn kỹ hơn trong bài về phong bì và dấu bưu chính.
Cách giữ mình đơn giản nhất là đừng đánh giá một con tem chỉ bằng mặt trước. Con tem nào được giới thiệu là chưa dùng, còn keo nguyên, cũng cần được lật lên xem mặt sau dưới đèn bàn và đèn tia cực tím, đo răng, đo kích thước. Người bán, người trao đổi trung thực không ngại việc này; ngược lại, một con tem chỉ được cho xem qua lớp bìa nhựa, không cho lật, là con tem bạn chưa thật sự được xem.
Soi một con tem nghi đã sửa
Dụng cụ cần có: nhíp đầu dẹt, kính lúp mười lần, thước đo răng, đèn bàn, đèn tia cực tím, tấm bìa đen, và nếu có thì một con tem cùng đợt còn nguyên làm đối chứng.
- Rửa tay khô, chỉ cầm tem bằng nhíp, đặt lên tấm bìa đen.
- Nhìn mặt trước dưới đèn bàn: màu in, độ cân của hình trong khung, vùng quanh dấu nếu có.
- Lật mặt sau: kết cấu keo, vết bản lề, keo có lấn lên đầu răng không.
- Đo răng cả bốn cạnh bằng thước, ghi số đo từng cạnh và so với tài liệu của đợt tem đó.
- Đo kích thước tem, so với con tem đối chứng.
- Soi ngược sáng tìm chỗ mỏng, chỗ vá, đường nối.
- Trong phòng tối, soi đèn tia cực tím cả hai mặt, so với tem đối chứng.
- Ghi phiếu: tình trạng quan sát được, từng dấu hiệu nghi sửa, chỗ nào chưa chắc.
Không ngâm tem có keo vào nước để "xem keo thật không". Ngâm làm mất keo gốc nếu nó là thật, tức là tự tay làm con tem xuống bậc.
Tem trong album gia đình: ghi đúng thay vì sửa lại
Album tem của ông bà, cha mẹ thường đầy những con tem dán thẳng bằng hồ, dán bản lề rồi bóc ra, cắt bớt mép. Đó là cách chơi tem phổ biến của nhiều thế hệ trước, khi dụng cụ chuyên dùng còn hiếm. Những con tem ấy vẫn là tem thật, mang theo dấu vết của người đã chơi chúng.
Khi nhận album, đừng vội gỡ tem ra hay ngâm cho sạch hồ. Hãy chụp ảnh từng trang như hiện trạng, ghi lại những gì người trong nhà còn nhớ, rồi mới quyết định có tách tem ra hay không. Nếu tách, hãy hỏi người chơi tem có kinh nghiệm về cách làm an toàn cho từng loại giấy.
Nguyên tắc chung giống như với tiền: không sửa, chỉ ghi. Một con tem có vết bản lề ghi rõ là có vết bản lề vẫn đáng tin hơn một con tem trông hoàn hảo mà không ai biết nó đã trải qua những gì. Khi trao đổi tem với người khác, nói rõ những khuyết điểm và sửa chữa bạn biết.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết keo trên tem là keo gốc hay keo đánh lại?
So với con tem cùng đợt mà bạn biết chắc còn keo gốc: kết cấu, độ bóng, màu, cách keo nằm ở đầu răng và cách phát quang dưới đèn tia cực tím. Không có tem đối chứng thì rất khó kết luận, khi đó hãy ghi là chưa chắc và hỏi người có kinh nghiệm.
Thước đo răng tem dùng thế nào?
Đặt một cạnh tem lên thước, dịch tới khi các chấm hoặc vạch trên thước khớp đúng với tâm các lỗ răng. Con số ở hàng khớp là số răng trên hai centimét. Đo riêng từng cạnh, vì cạnh ngang và cạnh dọc có thể khác nhau.
Tem có vết bản lề có bị coi là tem hỏng không?
Không. Tem có vết bản lề là một bậc tình trạng bình thường, rất phổ biến ở tem cũ. Nó được đánh giá thấp hơn tem còn keo nguyên chưa dán bản lề, nhưng vẫn là tem tốt nếu giấy không bị mỏng.
Có nên ngâm tem để gỡ khỏi trang album cũ không?
Tuỳ loại. Tem đã dùng dán bằng hồ thường được người chơi ngâm để gỡ, nhưng một số loại mực và giấy không chịu được nước. Tem chưa dùng có keo thì ngâm sẽ mất keo. Hãy hỏi người có kinh nghiệm trước khi gỡ những trang có tem bạn chưa biết rõ.
Tem bị tẩy dấu có còn là tem thật không?
Vẫn là tem thật về giấy và hình in, nhưng tình trạng đã bị thay đổi và nếu được giới thiệu là tem chưa dùng thì đó là giới thiệu sai. Khi phát hiện, ghi rõ trong phiếu là tem đã dùng, dấu đã bị tẩy.
Một con tem có răng ở ba cạnh và một cạnh thẳng có phải bị cắt không?
Không nhất thiết. Tem nằm ở mép tờ lớn hoặc tem từ tập tem nhỏ có thể có một cạnh thẳng ngay từ khi phát hành. Hãy tra xem đợt tem đó có kiểu như vậy không, và đo kích thước so với tem cùng đợt.