Phần lớn những xâu tiền "mới đào lên", bày theo rổ ở các sạp đồ cũ và điểm du lịch, là tiền đúc mới hàng loạt bằng khuôn khắc lại, không chép từ một đồng thật cụ thể nào. Chúng thường lộ qua bốn dấu hiệu: màu kim loại vàng chói hoặc xám nhẹ ở chỗ mòn, lớp nhuộm nâu đen phủ đều cả chỗ cao lẫn chỗ trũng, kích cỡ hoặc kiểu chữ không thấy trong sách tra cứu, và rất nhiều đồng giống nhau đến từng chi tiết.
Đồ đúc mới tự nó không có lỗi gì. Rất nhiều cơ sở đúc tiền mới để làm quà lưu niệm, làm vật trang trí, làm đồ thờ và bán đúng tên là đồ mới chế tác. Vấn đề chỉ nảy sinh khi món mới được kể như món cổ. Bài này giúp bạn gọi đúng tên một đồng tiền, khác với bài về đồng đúc lại từ một đồng thật, vốn khó nhận ra hơn nhiều.
Hai loại hàng đúc mới, một khác biệt nằm ở lời giới thiệu
Loại thứ nhất là tiền mới chế tác bán đúng tên: tiền đồng đúc theo mẫu tiền xưa để treo, để xâu làm quà, để học trò mỹ thuật vẽ mẫu, để trang trí quán xá. Người bán nói rõ đây là đồ mới, giá theo công đúc và vật liệu. Loại này giúp nhiều người tiếp cận hình dáng đồng tiền xưa mà không phải đụng tới hiện vật lịch sử.
Loại thứ hai cũng là đồ mới, cùng xưởng, cùng khuôn, nhưng được nhuộm cho tối màu, trộn với đất cát, xếp vào hũ sành hoặc bọc trong vải cũ và kể là đồ đào được, đồ gia truyền của một nhà nào đó. Khác biệt giữa hai loại không nằm ở đồng tiền mà ở câu chuyện đi kèm.
Vì vậy câu hỏi đầu tiên không phải "đồng này thật hay giả" mà là "người bán nói nó là gì". Nếu người bán nói đồ mới thì bạn chỉ cần xem đúc có đẹp, chữ có đúng hay không. Nếu người bán nói đồ cổ, mọi dấu hiệu dưới đây trở thành câu hỏi bạn có quyền đặt ra và chờ câu trả lời rõ ràng.
Màu kim loại và lớp nhuộm: thứ lộ ra trước tiên
Chỗ mòn lộ màu vàng chói. Đồ đúc mới thường dùng đồng thau có tỉ lệ kẽm cao, màu vàng tươi. Để trông cũ, người ta phủ một lớp nhuộm sẫm. Ở những điểm cao như vành ngoài, đầu nét chữ, lớp nhuộm bị cọ đi trong lúc vận chuyển và lộ ra màu vàng sáng như đồ mới đánh bóng. Tiền xưa mòn tự nhiên thường lộ màu đồng trầm hơn, đã xỉn theo thời gian.
Lớp màu đều như sơn. Lớp nhuộm phủ đều cả mặt nền, lòng nét chữ, cạnh và thành lỗ, cùng một sắc độ. Gỉ tự nhiên thì loang: dày ở chỗ trũng, mỏng hoặc không có ở chỗ cao, có chỗ xanh, chỗ nâu đỏ, chỗ đen.
Màu dính ra tay hoặc ra giấy. Một số lớp nhuộm còn tươi để lại vệt màu trên ngón tay hoặc trên tờ giấy trắng khi cọ nhẹ. Gỉ xưa bám chặt vào kim loại, không phủi ra thành bụi màu.
Mùi lạ. Lô hàng vừa nhuộm có khi còn mùi hoá chất hoặc mùi dầu. Tiền xưa để lâu trong nhà thường không có mùi gì đặc biệt, hoặc chỉ có mùi kim loại nhẹ.
Nhẹ tay so với cỡ hoặc xám dưới lớp màu. Một số món không làm bằng đồng mà bằng hợp kim kẽm đúc áp lực, màu xám bạc lộ ra ở chỗ trầy, cầm thấy nhẹ hơn một đồng tiền đồng cùng cỡ.
Kích cỡ và kiểu dáng không thấy trong sách
Người làm hàng loạt không bị ràng buộc bởi lịch sử, nên hay làm những đồng to bản gấp mấy lần tiền lưu hành, mang niên hiệu của một vị vua nổi tiếng để dễ bán. Tiền xưa có những loại cỡ lớn thật, như tiền đúc làm mẫu, tiền ban thưởng hoặc tiền mang giá trị lớn hơn, nhưng mỗi loại có trong sách tra cứu với kích thước, kiểu chữ và mặt lưng cụ thể. Một đồng to bản không tìm thấy trong bất kỳ tài liệu tra cứu nghiêm túc nào thì nhiều khả năng là đồ chế tác.
Một kiểu khác là ghép chi tiết của nhiều thời: mặt chữ niên hiệu triều này, mặt lưng có hình rồng, hình con giáp hoặc chữ chúc vốn thuộc nhóm tiền hoa, hoặc một kiểu chữ không khớp thư pháp của triều đại ấy. Ví dụ giả định: một đồng mang niên hiệu của một triều mà sách chỉ ghi nhận loại mặt lưng trơn, nhưng đồng trên tay lại có mặt lưng hoa văn cầu kỳ. Khi đó hãy hỏi người bán nguồn tra cứu cụ thể.
Những bài trong chuyên mục đọc chữ của trang giải thích cách đọc niên hiệu và mặt lưng. Đọc được chữ là bạn đã có một công cụ rất mạnh để nhận ra những tổ hợp không có thật, vì đồ hàng loạt thường đúng hình nhưng sai lịch sử.
Dấu hiệu của sản xuất theo lô
Một đồng lẻ khó nói, nhưng một rổ tiền thì tự kể chuyện. Những dấu hiệu sau thường đi cùng nhau khi hàng được làm theo lô.
- Giống nhau từng chi tiết: nhiều đồng cùng niên hiệu có đúng một kiểu chữ, cùng độ dày vành, cùng chỗ lỗi đúc, như được in từ một khuôn mẹ.
- Đủ bộ một cách bất thường: một rổ có đủ niên hiệu từ triều này sang triều kia, kể cả những loại sách ghi là hiếm, với số lượng ngang nhau.
- Cùng một "tuổi": đồng nào cũng mòn như nhau, gỉ như nhau, trong khi hũ tiền thật thường lẫn đồng mòn nhiều, đồng mòn ít, đồng gỉ nặng, đồng gần như sạch.
- Xâu dây mới: tiền được xâu bằng chỉ đỏ hoặc dây dù mới tinh nhưng lại được gọi là xâu tiền chôn lâu năm.
- Đất cát dễ phủi: lớp đất bám chỉ nằm trên bề mặt, phủi là sạch, không ăn vào gỉ; đất cũng giống nhau trên mọi đồng.
- Bán theo cân hoặc theo xâu với giá đồng loạt: cách bán này hợp với đồ lưu niệm hơn là với hiện vật mà mỗi đồng một tình trạng.
Thấy ba dấu hiệu trở lên thì gần như có thể coi cả lô là đồ mới. Một vài đồng thật lẫn vào lô đồ mới là chuyện có xảy ra, nên nếu bạn chỉ quan tâm vài đồng cụ thể, hãy tách riêng ra để xem theo bài về tiền đúc lại.
So nhanh ba loại tiền thường gặp ở sạp đồ cũ
Bảng giúp bạn đặt đồng tiền trước mặt vào đúng nhóm. Cột giữa là thứ bạn nên mong đợi từ người bán trung thực.
| Đặc điểm | Tiền xưa thật | Tiền mới chế tác bán đúng tên | Tiền mới làm cũ bán như đồ cổ |
|---|---|---|---|
| Lời giới thiệu | Nguồn gốc kể được, không quá ly kỳ | Nói rõ là đồ mới, đồ lưu niệm | Đào được, gia truyền, của một nhà cần tiền gấp |
| Màu kim loại | Trầm, xỉn, loang theo chỗ | Vàng sáng hoặc phủ màu nhẹ | Nhuộm sẫm đều, chỗ mòn lộ vàng chói |
| Độ giống nhau giữa các đồng | Mỗi đồng một tình trạng | Giống nhau, người bán không giấu | Giống nhau nhưng được kể như mỗi đồng một nguồn |
| Kích cỡ, kiểu chữ | Khớp sách tra cứu | Có thể to nhỏ tuỳ ý, không giả vờ | Cỡ lạ, tổ hợp chữ không có trong sách |
| Cách bán | Từng đồng, kèm tình trạng | Theo xâu, theo bộ, theo giá đồ mới | Theo hũ, theo câu chuyện |
Nếu đồng tiền rơi vào cột thứ ba, bạn không mất gì khi từ chối lời giới thiệu và chỉ coi nó là đồ mới. Nếu bạn thích hình dáng của nó, mua với tư cách đồ mới là một lựa chọn bình thường.
Đứng trước một sạp tiền "mới đào lên"
Không cần dụng cụ phức tạp. Một chiếc kính lúp nhỏ và vài phút quan sát là đủ để xếp phần lớn sạp tiền vào đúng nhóm.
- Hỏi thẳng người bán: đây là tiền xưa hay tiền mới đúc? Ghi nhớ câu trả lời, vì mọi bước sau đều để đối chiếu với nó.
- Xin cầm ba đến năm đồng cùng niên hiệu, đặt cạnh nhau trên lòng bàn tay. Nhìn xem chúng có giống nhau đến từng vết lỗi hay không.
- Nhìn vành ngoài và đầu nét chữ, chỗ dễ lộ màu kim loại thật dưới lớp nhuộm.
- Lấy một tờ khăn giấy trắng cọ nhẹ mặt lưng một đồng, với sự đồng ý của người bán. Màu dính ra giấy là dấu hiệu của lớp nhuộm còn tươi.
- Đọc niên hiệu và để ý mặt lưng. Ghi lại hoặc chụp ảnh nếu người bán cho phép, để về tra sách.
- So cảm giác nặng nhẹ trong tay với một đồng tiền đồng xưa bạn mang theo làm mốc, nếu có.
- Nếu vẫn chưa rõ, đừng quyết định ngay. Một đồng tiền xưa thật vẫn còn đó sau khi bạn về tra cứu và hỏi thêm.
Trong cả quá trình, giữ thái độ lịch sự. Nhiều người bán ở điểm du lịch chỉ nhập lại hàng và không biết rõ nguồn; một câu hỏi bình tĩnh thường nhận được câu trả lời thật hơn một lời buộc tội.
Mua làm kỷ niệm không sai, chỉ cần gọi đúng tên
Nhiều người mua một xâu tiền đúc mới sau chuyến đi để treo trong nhà, tặng bạn bè nước ngoài, hoặc cho con cháu xem đồng tiền lỗ vuông trông ra sao. Đó là những lý do chính đáng. Điều duy nhất nên làm là ghi chú cho đúng: một mảnh giấy nhỏ để cùng xâu tiền, viết rằng đây là tiền đúc mới, mua ở đâu, năm nào. Vài chục năm sau, mảnh giấy ấy giúp con cháu không nhầm món quà lưu niệm thành đồ gia truyền.
Nếu bạn muốn có tiền mẫu để trưng bày hoặc làm quà, có thể xem thêm vật phẩm có ghi rõ là đồ mới chế tác trên Vật Phẩm Phong Thủy, nơi món đồ được gọi đúng tên ngay từ đầu. Còn nếu bạn muốn sưu tầm tiền xưa, hãy bắt đầu từ những đồng phổ biến, đọc được chữ, có nguồn gốc kể được, và học dần cách nhìn bằng chính những đồng ấy.
Về mặt pháp lý, đồ đúc mới không phải cổ vật, nên người mua không phải lo thủ tục gì như với hiện vật lịch sử. Ngược lại, nếu bạn nghĩ mình có trong tay một đồng tiền cổ thật có giá trị lịch sử đáng kể, cơ quan văn hoá địa phương là nơi nên hỏi về các quy định hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Tiền đúc mới có bị coi là tiền giả theo pháp luật không?
Tiền đồng lỗ vuông đúc theo mẫu xưa không phải tiền đang lưu hành, nên đúc làm đồ lưu niệm hay đồ trang trí là sản phẩm thủ công bình thường. Chuyện chỉ thành vấn đề khi người bán gian dối về nguồn gốc. Những quy định cụ thể nên tham khảo văn bản hiện hành.
Làm sao biết một đồng to bản có từng tồn tại trong lịch sử hay không?
Đọc niên hiệu và mặt lưng, đo đường kính, rồi tra trong sách về tiền cổ Việt Nam hoặc Trung Hoa có ảnh và số đo. Nếu không tìm thấy loại nào khớp, hãy hỏi người bán nguồn tra cứu cụ thể. Không có nguồn thì nên coi là đồ chế tác.
Tiền đúc mới để lâu có tự cũ đi như tiền xưa không?
Đồng thau mới để lâu sẽ xỉn màu và có thể có vết ố, nhưng không tạo được lớp gỉ nhiều tầng, loang theo chỗ cao thấp như đồng tiền nằm trong đất hàng trăm năm. Vì vậy đồ mới để cũ vẫn có thể nhận ra khi xem kỹ.
Một rổ tiền ở chợ có thể lẫn tiền thật không?
Có thể. Người bán đôi khi trộn vài đồng xưa phổ biến vào lô đồ mới, hoặc ngược lại. Nếu bạn quan tâm một đồng cụ thể, hãy tách nó ra, xem màu, nét chữ, cạnh và lỗ vuông như với một đồng nghi đúc lại, đừng suy từ cả rổ.
Lớp nhuộm trên tiền đúc mới có hại không?
Không biết rõ thành phần thì nên cẩn thận: rửa tay sau khi cầm, không để trẻ nhỏ cầm ngậm, không để chung với thực phẩm. Nếu muốn treo trong nhà, đặt ở chỗ khô thoáng, tránh xa tầm với của trẻ và vật nuôi.
Có nên nói thẳng với người bán là hàng của họ là đồ mới không?
Không cần tranh luận. Bạn chỉ cần hỏi người bán xác định món hàng là đồ mới hay đồ cổ, và quyết định dựa trên điều bạn quan sát được. Nhiều người bán chỉ nhập lại hàng, không phải người làm cũ; một câu hỏi lịch sự thường hiệu quả hơn.