Trong suốt gần một nghìn năm dùng tiền đồng lỗ vuông, người Việt luôn dùng song song tiền của các triều đại Trung Hoa: tiền Khai Nguyên thời Đường, tiền các niên hiệu Tống, tiền Minh, tiền Thanh, cùng một ít tiền đúc ở Nhật để buôn bán. Ở nhiều thời, tiền ngoại còn nhiều hơn tiền do triều đình Việt đúc, nên trong hũ tiền gia đình chúng thường chiếm phần lớn.
Biết nhận ra tiền Trung Hoa là kỹ năng đầu tiên của người chơi tiền cổ Việt Nam, vì chỉ khi lọc được chúng ra thì những đồng tiền Việt mới hiện rõ. Bài này giải thích vì sao tiền ngoại có mặt khắp nơi, giới thiệu từng nhóm hay gặp, các dấu hiệu nhận diện, và những niên hiệu trùng nhau dễ gây nhầm lẫn.
Vì sao tiền Trung Hoa có mặt khắp hũ tiền Việt
Tiền đồng lỗ vuông là một hệ thống chung của cả vùng chịu ảnh hưởng văn hoá chữ Hán. Một đồng tiền tốt được chấp nhận vì trọng lượng và chất kim loại của nó, nhiều hơn là vì nó mang niên hiệu của ai. Thương nhân, sứ đoàn, người di cư mang tiền qua biên giới và qua các cảng biển, và tiền cứ thế đi vào lưu thông ở Đại Việt.
Một số triều đại Trung Hoa đúc tiền với quy mô mà các nước xung quanh không sánh được. Nhà Tống là ví dụ rõ nhất: lượng tiền đúc ra lớn tới mức tiền Tống được tìm thấy ở nhiều nơi trong khu vực, từ Nhật Bản, Triều Tiên tới Đông Nam Á. Với Đại Việt thời Lý, Trần, tiền Tống gần như là tiền chính trong đời sống.
Thêm vào đó, tiền cũ không bị loại bỏ khi đổi triều. Một đồng Khai Nguyên thời Đường vẫn được nhận ở chợ thời Lê, một đồng Tống vẫn có mặt trong xâu tiền thời Nguyễn. Vì thế, một hũ tiền chôn vào thế kỷ 18 có thể chứa tiền từ thế kỷ 7 tới thế kỷ 18, trong đó tiền Việt chỉ là một phần.
Các nhóm tiền Trung Hoa hay gặp ở Việt Nam
Bảng dưới gom các nhóm tiền ngoại người mới sẽ gặp nhiều nhất khi phân loại hũ tiền. Tên đồng tiền chỉ là ví dụ, mỗi nhóm có nhiều loại hơn.
| Nhóm | Ví dụ đồng tiền | Dấu hiệu nhận diện nhanh |
|---|---|---|
| Đường | Khai Nguyên thông bảo | Bốn chữ đọc trên, dưới, phải, trái; chữ lệ thư gọn, mặt lưng thường trơn hoặc có vạch hình trăng khuyết |
| Bắc Tống | Tường Phù, Thiên Thánh, Cảnh Hựu, Gia Hựu, Hy Ninh, Nguyên Phong, Nguyên Hựu, Thiệu Thánh, Chính Hoà | Rất nhiều niên hiệu; nhiều đồng đọc vòng tròn; nhiều kiểu chữ trong cùng niên hiệu |
| Nam Tống | Thiệu Hưng, Thuần Hy và các niên hiệu sau | Ít gặp hơn Bắc Tống ở Việt Nam; nhiều đồng có số năm ở mặt lưng |
| Kim | Đại Định thông bảo, Chính Long nguyên bảo | Đúc kỹ, chữ đẹp; dễ trùng niên hiệu với tiền Lý |
| Minh | Hồng Vũ, Vĩnh Lạc, Tuyên Đức, Gia Tĩnh, Vạn Lịch thông bảo | Chữ chân ngay ngắn; Vĩnh Lạc rất phổ biến ở miền Bắc |
| Thanh | Thuận Trị, Khang Hy, Ung Chính, Càn Long, Gia Khánh, Đạo Quang thông bảo | Mặt lưng có chữ Mãn Châu ở hai bên lỗ, có khi kèm chữ Hán |
Khi mới bắt đầu, chỉ cần thuộc mặt chữ của khoảng hai chục niên hiệu Tống, Minh, Thanh phổ biến là đã lọc được phần lớn tiền ngoại trong một hũ tiền miền Bắc.
Tiền Tống: nhiều niên hiệu, nhiều kiểu chữ
Nhà Bắc Tống đổi niên hiệu thường xuyên, và gần như mỗi niên hiệu lại có tiền riêng. Một đặc điểm thú vị là cùng một niên hiệu, tiền được đúc với nhiều thể chữ: chữ chân, chữ triện, chữ hành. Người chơi tiền Trung Hoa gọi những cặp đồng cùng niên hiệu, cùng cỡ nhưng khác thể chữ là "đối tiền". Ví dụ, bạn có thể có hai đồng Nguyên Phong thông bảo trông khác nhau hẳn về nét chữ mà đều là tiền Tống thật.
Cách đọc tiền Tống cũng không thống nhất: có đồng đọc trên, dưới, phải, trái; có đồng đọc vòng tròn theo chiều kim đồng hồ. Đây là chỗ người mới dễ đọc ra những niên hiệu không tồn tại. Gặp một đồng đọc theo cách này không ra nghĩa, thử cách kia.
Vì tiền Tống nhiều như vậy, nhận diện được chúng giúp ích rất lớn. Một hũ tiền ở đồng bằng Bắc Bộ có thể có tiền Tống chiếm phần lớn; lọc xong nhóm này, số đồng còn lại cần xem kỹ giảm đi đáng kể. Một số tiền mang niên hiệu Tống lại được đúc muộn hơn nhiều, ngoài Trung Hoa, nên cũng đừng ngạc nhiên khi thấy những đồng "Tống" có dáng và chất kim loại hơi lạ.
Tiền Minh và tiền Thanh: nhận ra thế nào
Tiền Minh thường có chữ chân ngay ngắn, vành rõ. Hồng Vũ thông bảo, đồng của vị vua mở đầu nhà Minh, có nhiều loại với chữ ở mặt lưng chỉ mệnh giá hoặc nơi đúc. Vĩnh Lạc thông bảo đặc biệt phổ biến ở Việt Nam, một phần vì gắn với thời thuộc Minh đầu thế kỷ 15. Các niên hiệu sau như Tuyên Đức, Gia Tĩnh, Vạn Lịch cũng có mặt nhưng ít hơn.
Tiền Thanh là nhóm dễ nhận nhất nhờ mặt lưng. Phần lớn tiền Thanh có chữ Mãn Châu ở hai bên lỗ vuông, ghi tên cục đúc tiền; một số có thêm chữ Hán. Nếu bạn lật một đồng tiền và thấy những nét chữ dọc, mềm, không giống chữ Hán, gần như chắc đó là tiền Thanh. Khang Hy và Càn Long thông bảo là hai loại hay gặp nhất, vì hai triều này dài và đúc rất nhiều.
Một lưu ý cho người ở miền Trung và miền Nam: tiền Thanh xuất hiện nhiều trong thế kỷ 18 và 19, song song với tiền Lê trung hưng, tiền Tây Sơn, tiền Nguyễn. Một hũ tiền thời Nguyễn có vài đồng Càn Long là chuyện hoàn toàn bình thường, không phải dấu hiệu của điều gì đặc biệt.
Tiền đúc ở Nhật đi theo thương thuyền
Một nhóm ít được biết hơn là tiền đúc ở Nhật Bản. Vào thế kỷ 17, theo nhiều nghiên cứu, ở Nagasaki từng có các đợt đúc tiền mang niên hiệu Tống cũ để phục vụ buôn bán với Đông Nam Á, trong đó có các thương cảng như Hội An. Những đồng này mang chữ như tiền Tống nhưng có phong cách và chất kim loại riêng mà người chơi có kinh nghiệm nhận ra được.
Ngoài ra, đôi khi trong hũ tiền Việt Nam cũng gặp những đồng tiền Nhật mang niên hiệu Nhật như Khoan Vĩnh thông bảo. Chúng ít hơn nhiều so với tiền Trung Hoa, nhưng là dấu vết thú vị của mạng lưới thương mại trong khu vực.
Với người mới, chưa cần phân biệt tiền Nagasaki với tiền Tống thật ngay từ đầu. Chỉ cần biết rằng chúng tồn tại, rằng một đồng "tiền Tống" trông lạ không nhất thiết là đồ giả, và rằng đây là một mảng nghiên cứu có tài liệu riêng khi bạn muốn đi sâu.
Niên hiệu trùng: những cặp phải nhìn kỹ
Phần lớn nhầm lẫn giữa tiền Việt và tiền ngoại xuất phát từ niên hiệu trùng. Các cặp sau là hay gặp nhất khi phân loại:
- Thái Bình: Thái Bình hưng bảo của nhà Đinh, Thái Bình thông bảo của nhà Tống, và những đồng Thái Bình thông bảo đúc muộn ở Việt Nam.
- Minh Đạo: Minh Đạo nguyên bảo của nhà Tống và Minh Đạo thông bảo của nhà Lý.
- Đại Định và Chính Long: tiền nhà Kim phổ biến, trùng niên hiệu với hai đời Lý Anh Tông.
- Nguyên Phong: tiền Tống rất nhiều, tiền cùng niên hiệu thời Trần rất ít.
- Chính Hoà: tiền Tống đầu thế kỷ 12 và tiền thời Lê Hy Tông cuối thế kỷ 17.
- Chữ "Hồng": Hồng Vũ của nhà Minh với Hồng Đức, Hồng Thuận của nhà Lê sơ; khác ở chữ thứ hai.
Với mọi cặp trùng, nguyên tắc chung là tiền ngoại thường phổ biến hơn. Khi chưa đủ căn cứ, ghi đồng tiền theo khả năng phổ biến hơn và đánh dấu "cần xem lại", thay vì vội xếp vào tiền Việt.
Có nên giữ tiền Trung Hoa trong bộ sưu tập tiền Việt
Chúng là một phần lịch sử tiền tệ Việt. Tiền ngoại đã thật sự được người Việt dùng hằng ngày suốt nhiều thế kỷ. Một bộ sưu tập muốn phản ánh đời sống tiền tệ thì không thể thiếu chúng.
Chúng là công cụ học. Lượng tiền Tống, Thanh lớn giúp bạn luyện mắt về kiểu chữ, vành, lỗ, màu kim loại, trước khi cầm những đồng Việt hiếm hơn.
Tách khay để khỏi lẫn. Giữ tiền ngoại trong khay hoặc album riêng, ghi rõ triều đại, để bộ tiền Việt theo triều luôn gọn và chính xác.
Ghi lại thành phần hũ. Tỉ lệ tiền Tống, Minh, Thanh trong một hũ tiền giúp ước đoán thời điểm hũ được chôn. Đó là thông tin hữu ích nếu hũ tiền có nguồn gốc rõ.
Mở một hướng chơi riêng. Nhiều người bắt đầu từ tiền Việt rồi say mê tiền Tống với các cặp đối tiền, hoặc tiền Thanh với chữ Mãn ở mặt lưng chỉ nơi đúc. Đó là những mảng sưu tầm lâu đời, tài liệu tra cứu phong phú, rất hợp để học cách xếp bộ có hệ thống.
Lọc nhanh tiền ngoại ra khỏi một hũ tiền
Khi trước mặt là vài trăm đồng tiền lẫn lộn, trình tự dưới giúp bạn lọc tiền ngoại nhanh mà không bỏ sót đồng Việt:
- Lật mặt lưng tất cả các đồng; nhặt riêng những đồng có chữ Mãn Châu. Phần lớn là tiền Thanh.
- Với số còn lại, đọc hai chữ niên hiệu. Đánh dấu những niên hiệu bạn nhận ra ngay là Tống, Minh, Kim; xếp vào khay tiền ngoại theo triều.
- Những đồng mang niên hiệu trùng giữa Việt và Trung Hoa, như Thái Bình, Minh Đạo, Đại Định, Nguyên Phong, Chính Hoà, để vào một khay riêng ghi "trùng niên hiệu".
- Những đồng mang niên hiệu chỉ có ở Việt Nam chuyển sang khay tiền Việt, xếp theo triều.
- Đồng không đọc được hoặc đọc ra niên hiệu không có trong bảng nào để vào khay "chưa xác định".
- Đếm số lượng mỗi khay và ghi vào bảng kê cùng ngày phân loại.
Khay "trùng niên hiệu" là nơi bạn sẽ học được nhiều nhất. Quay lại với nó mỗi khi có thêm ảnh mẫu tin cậy hay ý kiến của người có kinh nghiệm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hũ tiền cổ nhà mình toàn tiền Tống?
Nhà Tống đúc tiền với số lượng cực lớn và tiền ấy lưu hành rộng ở Đại Việt, nhất là thời Lý, Trần. Tiền cũ lại không bị loại bỏ khi đổi triều, nên hũ tiền chôn muộn vẫn có thể chứa nhiều tiền Tống. Đó là chuyện bình thường, phản ánh đúng thực tế lưu thông thời xưa.
Làm sao nhận ra tiền nhà Thanh?
Lật mặt lưng: phần lớn tiền Thanh có chữ Mãn Châu ở hai bên lỗ vuông, nét dọc, mềm, khác hẳn chữ Hán. Mặt trước thường ghi niên hiệu như Khang Hy, Càn Long, Gia Khánh, Đạo Quang kèm hai chữ thông bảo. Đây là nhóm dễ lọc nhất trong hũ tiền.
Khai Nguyên thông bảo có phải tiền cổ nhất trong hũ tiền không?
Khai Nguyên thông bảo thời Đường bắt đầu được đúc từ năm 621 và thường là một trong những đồng có niên đại sớm nhất trong hũ tiền gia đình. Tuy nhiên, loại này được đúc trong thời gian rất dài và cũng có đồng mô phỏng đời sau, nên không phải đồng nào cũng sớm như nhau.
Tiền Nagasaki là gì?
Đó là cách người chơi gọi những đồng tiền đúc ở Nagasaki, Nhật Bản vào thế kỷ 17 mang niên hiệu Tống cũ, theo nhiều nghiên cứu là để phục vụ buôn bán với Đông Nam Á. Chúng có phong cách riêng, và việc phân biệt với tiền Tống thật cần kinh nghiệm cùng ảnh mẫu tin cậy.
Tiền Trung Hoa trong hũ tiền có giá trị gì không?
Về mặt tư liệu, chúng phản ánh đời sống tiền tệ thật của người Việt nhiều thế kỷ. Phần lớn tiền Tống, Thanh rất phổ biến; một số loại hiếm hơn nhưng trang này không bàn giá. Giá trị lớn nhất với người mới là dùng chúng để luyện mắt và hiểu bối cảnh.
Có cách nào tra niên hiệu Trung Hoa nhanh không?
Cách hiệu quả là có một bảng niên hiệu các triều Đường, Tống, Kim, Minh, Thanh in ra hoặc lưu trong sổ, kèm chữ Hán. Khi đọc được hai chữ niên hiệu, dò bảng sẽ biết ngay đồng tiền thuộc triều nào. Sách tra cứu tiền cổ in kèm ảnh còn giúp đối chiếu kiểu chữ.