Tiền giấy đã qua làm đẹp là những tờ thật bị can thiệp sau khi phát hành để trông như còn tốt hơn: nếp gấp được là phẳng, vết ố được tẩy, chỗ rách được vá, mép quăn được xén, chỗ phai được tô lại. Vì tình trạng là yếu tố lớn khi người chơi đánh giá một tờ tiền, việc làm đẹp có thể khiến một tờ đã dùng nhiều trông như gần mới. Nhưng sợi giấy, mực in và kích thước thì vẫn ghi lại những gì đã xảy ra.
Bài này đi qua từng kiểu can thiệp và dấu vết của nó, rồi đưa ra một trình tự soi bằng những thứ có sẵn trong nhà. Bài không hướng dẫn cách làm, và cũng không coi mọi can thiệp là gian dối: một tờ tiền gia truyền được ông bà dán băng giấy để khỏi rách đôi là một chuyện, một tờ bị rửa ép rồi giới thiệu là còn nguyên là chuyện khác.
Vì sao tờ tiền cũ bị làm đẹp
Người chơi tiền giấy dùng các thang tình trạng, từ tờ còn nguyên như mới ra khỏi xưởng đến tờ đã rách nát. Giữa hai đầu đó là nhiều bậc, phân theo số nếp gấp, độ giòn của giấy, độ sắc của góc, vết bẩn. Một tờ chỉ cần thêm một nếp gấp giữa là đã xuống một bậc. Vì thế có người tìm cách xoá đi những dấu hiệu khiến tờ tiền xuống bậc.
Động cơ thứ hai đơn giản hơn: muốn tờ tiền "đẹp" để trưng bày. Nhiều người giữ tiền trong gia đình thấy tờ tiền nhàu nát, ố vàng thì muốn làm cho phẳng, cho sạch, mà không biết rằng làm vậy là xoá đi một phần lịch sử và có thể làm hỏng giấy về lâu dài.
Biết dấu vết làm đẹp giúp bạn hai việc: đánh giá đúng tình trạng thật của một tờ tiền trước khi ghi vào sổ, và tránh vô tình tự tay làm hỏng tiền của gia đình. Phần lớn dấu vết lộ ra dưới ba thứ: ánh sáng chiếu xiên, ánh sáng soi ngược và đèn tia cực tím.
Là phẳng và ép: nếp gấp biến mất nhưng sợi giấy vẫn nhớ
Đường gấp vẫn còn dưới ánh sáng xiên. Khi gấp, sợi giấy dọc đường gấp bị gãy. Là phẳng chỉ làm mặt giấy bằng lại, không nối được sợi đã gãy. Đặt tờ tiền nằm ngang tầm mắt, chiếu đèn thật xiên, bạn thường thấy một đường mảnh khác ánh với phần xung quanh đúng chỗ nếp gấp cũ.
Mực dọc nếp gấp bị mòn. Ở tờ đã gấp lâu, mực trên đường gấp mòn đi thành một vệt nhạt. Là phẳng không đưa mực trở lại, nên vệt nhạt vẫn còn dù không còn thấy nếp.
Nét in lõm bị ép bẹp. Ép mạnh làm phẳng luôn những nét mực gồ của phần in lõm. Tờ trông phẳng đẹp nhưng sờ chân dung không còn cảm giác gồ như một tờ chưa qua tay thật sự.
Giấy mất độ giòn, có độ bóng lạ. Tờ ép thường mềm hơn, mặt giấy có thể hơi bóng như được là bằng bàn là nóng. Tờ thật còn mới thì giấy cứng, có độ đàn hồi, mặt giấy không bóng.
Rửa và tẩy ố: tờ tiền sạch đến mức đáng ngờ
Giấy mềm và rũ. Nước và chất tẩy làm trôi lớp hồ trong giấy. Tờ đã rửa cầm thấy mềm, rũ xuống khi cầm một đầu, khác với độ cứng của tờ chưa rửa cùng thời.
Màu nhạt đều. Mực in bị phai nhẹ trên toàn tờ, màu không còn độ sâu. Những chỗ mực mỏng như hoa văn nền nhạt đi nhiều hơn chỗ in lõm.
Sáng xanh dưới đèn tia cực tím. Nhiều loại bột giặt chứa chất làm trắng quang học, bám lại trên giấy sau khi rửa. Dưới đèn tia cực tím, tờ đã rửa có thể phát sáng xanh trắng, trong khi tờ cùng loại chưa rửa thì xỉn.
Quầng nhạt ở chỗ vết ố cũ. Vết ố được tẩy thường để lại một quầng sáng hơn xung quanh, hoặc viền mờ của vết loang. Soi ngược sáng có khi thấy giấy chỗ đó mỏng hơn.
Dấu tay, chữ viết bị phai. Nhiều tờ xưa có dấu đóng, chữ ký hay ghi chú viết tay. Khi rửa, chúng phai nhiều hơn mực in. Tờ có chữ viết tay nhoè loang là gợi ý đã tiếp xúc với nước.
Vá, xén, tô: những can thiệp dễ thấy khi biết chỗ nhìn
Các can thiệp sau thường nằm ở mép tờ, ở chỗ rách, chỗ phai. Soi ngược sáng và soi xiên là đủ để thấy phần lớn.
| Can thiệp | Dấu vết khi soi | Ghi chú |
|---|---|---|
| Vá chỗ rách bằng giấy mỏng và keo | Soi ngược sáng thấy dải dày hơn hoặc trong hơn, sợi giấy chạy khác hướng | Băng dán cũ của gia đình thường ố vàng, dễ nhận ra |
| Lấp lỗ ghim, lỗ thủng | Đốm tròn dày hơn, màu hơi khác, có khi phát quang khác dưới đèn | Tiền xưa hay bị ghim thành xấp, lỗ ghim rất thường gặp |
| Xén mép quăn, mép rách | Kích thước nhỏ hơn tờ cùng loại, lề in hai bên không đều, góc vuông sắc lạ | Tiền xưa cắt bằng máy cũ cũng có lề không đều, cần so nhiều tờ |
| Tô lại chỗ phai | Dưới kính lúp thấy nét bút chì màu hoặc bút mực chồng lên nét in | Hay gặp ở góc mệnh giá và đường viền |
| Tẩy chữ viết, dấu | Giấy xơ, mỏng ở một vùng, mặt giấy mất độ nhẵn | Chữ viết của người xưa là một phần lịch sử, không nên tẩy |
| Gỡ băng dính | Vệt bóng hoặc ố vàng hình chữ nhật, giấy có thể bị bóc một lớp mỏng | Keo cũ còn sót thường dính bụi, sờ thấy rít |
Một tờ có vá, có lỗ ghim vẫn là tờ tiền thật. Việc cần làm là ghi đúng tình trạng, không phải bỏ đi.
Đo kích thước: cách đơn giản để phát hiện mép đã xén
Xén mép là can thiệp khó thấy nhất bằng mắt, vì mép mới cắt trông sạch và đẹp. Cách phát hiện là đo. Mỗi loại tiền có kích thước gần như cố định; với tiền in bằng máy hiện đại, các tờ cùng loại chênh nhau rất ít. Một tờ hẹp hơn hẳn những tờ cùng loại mà bạn có, nhất là hẹp ở một chiều, là tờ đáng nghi đã xén.
Cách đo tốt là dùng thước kẻ kim loại có vạch milimét, đo cả chiều dài lẫn chiều rộng ở hai vị trí, rồi so với vài tờ cùng loại khác. Nếu không có tờ so sánh, tài liệu tra cứu tiền giấy thường ghi kích thước chuẩn của từng loại. Đừng tin một con số đọc vội trên mạng mà không biết nguồn.
Ngoài số đo, hãy nhìn lề in, tức khoảng giấy trắng từ khung hình in tới mép tờ. Ở tờ chưa xén, lề có thể lệch một chút do cắt, nhưng thường lệch theo một hướng nhất quán. Ở tờ đã xén để bỏ mép rách, một cạnh có lề hẹp bất thường hoặc khung in sát tận mép. Với tiền in thủ công, cắt tay thời kháng chiến, lề vốn không đều, nên chỉ kết luận khi đã so với nhiều tờ cùng loại.
Can thiệp cũ trong gia đình và can thiệp để bán: phân biệt thế nào
Không phải dấu vết nào cũng mang cùng một ý nghĩa. Nhiều tờ tiền xưa trong gia đình có băng dính đã ố, có chỗ dán giấy báo phía sau, có dòng chữ ghi chép bằng bút mực của người lớn. Đó là những can thiệp thô, làm từ lâu, với mục đích giữ tờ tiền khỏi hỏng chứ không nhằm che giấu. Chúng thường lộ liễu, vật liệu đã cũ theo tờ tiền, và người trong nhà có khi còn nhớ ai đã làm.
Can thiệp để bán thì ngược lại: được làm khéo để không bị nhìn thấy, vật liệu mới, và đi cùng lời giới thiệu rằng tờ tiền còn nguyên. Dấu hiệu nằm ở sự không khớp: giấy trông như mới nhưng đường gấp vẫn hiện dưới ánh xiên; màu tươi nhưng đèn tia cực tím cho thấy giấy đã qua nước; mép đẹp nhưng kích thước hụt.
Khi ghi phiếu, hãy tách hai loại này. Can thiệp cũ của gia đình nên được mô tả như một phần câu chuyện của tờ tiền. Can thiệp mới phát hiện được thì ghi rõ để lần sau bạn hoặc người khác không đánh giá nhầm tình trạng.
Soi một tờ tiền nghi đã làm đẹp
Làm theo thứ tự dưới đây, mỗi bước ghi lại điều thấy được. Toàn bộ không cần chạm gì lên tờ tiền ngoài tay sạch.
- Cầm tờ tiền ở một đầu, để nó tự rũ. Ghi nhận giấy cứng, mềm hay rũ.
- Đặt nằm ngang, chiếu đèn thật xiên, tìm đường gấp cũ, vết ép, vùng bóng lạ.
- Soi ngược sáng, tìm dải vá, đốm lấp, vùng giấy mỏng, vết ố đã tẩy.
- Dùng kính lúp xem góc mệnh giá, đường viền, chân dung: có nét tô màu chồng lên không.
- Đo chiều dài, chiều rộng, xem lề in bốn phía.
- Trong phòng tối, soi đèn tia cực tím, so độ phát sáng với một tờ cùng loại chưa qua xử lý nếu có.
- Ghi tất cả vào phiếu: tình trạng nhìn thấy và các can thiệp phát hiện được, tách rõ hai phần.
Khi soi đèn tia cực tím, không nhìn thẳng vào đèn, không soi lâu một chỗ vì tia cực tím có thể làm phai mực. Vài giây cho mỗi vùng là đủ.
Giữ tờ tiền cũ đúng như nó là
Lời khuyên quan trọng nhất cho người giữ tiền trong gia đình là đừng tự làm đẹp. Đừng là, đừng ép dưới vật nặng khi giấy còn ẩm, đừng rửa, đừng dán băng dính lên chỗ rách. Băng dính văn phòng để lâu ố vàng và ăn vào giấy; nước làm giấy yếu và phai màu. Một tờ tiền nhàu nát nhưng nguyên trạng vẫn kể được câu chuyện của nó; một tờ đã bị rửa ép thì mất một phần câu chuyện ấy mãi mãi.
Nếu một tờ đang rách và có nguy cơ đứt đôi, hãy đặt nó vào bìa nhựa không chứa PVC, kẹp giữa hai tấm bìa cứng sạch, cất nơi khô. Việc vá đúng cách cho hiện vật giấy là việc của người làm bảo quản. Cách cất giữ tiền giấy được nói kỹ hơn trong chuyên mục bảo quản của trang.
Với tiền đang lưu hành, việc tô vẽ, cắt xén, làm biến dạng tiền là điều không nên làm và có thể vi phạm quy định về bảo vệ đồng tiền. Nếu bạn sưu tầm tiền hiện hành, hãy giữ chúng nguyên trạng trong bìa nhựa, đúng như cách giữ một tờ tiền xưa.
Câu hỏi thường gặp
Tờ tiền có nếp gấp nhưng đã là phẳng thì nên ghi tình trạng thế nào?
Ghi tình trạng theo những gì còn thấy được, tức là có nếp gấp, và ghi thêm là đã bị ép phẳng. Người xem sau sẽ hiểu đúng hơn. Việc nếp gấp không còn rõ không làm tờ tiền trở về tình trạng chưa gấp.
Tờ tiền phát sáng dưới đèn tia cực tím có phải đã bị rửa không?
Không nhất thiết. Một số loại tiền có chi tiết phát quang là yếu tố bảo an, và tờ tiền có thể bị dính chất phát sáng từ môi trường. Hãy so với tờ cùng loại chưa qua xử lý; nếu cả tờ sáng đều trong khi tờ đối chứng xỉn, khả năng đã rửa cao hơn.
Có nên gỡ băng dính cũ trên tiền giấy gia truyền không?
Không nên tự gỡ. Băng dính lâu năm bám chặt và kéo theo một lớp giấy khi bóc. Cứ giữ nguyên, cho tờ tiền vào bìa nhựa không chứa PVC và hỏi người làm bảo quản giấy nếu tờ tiền có ý nghĩa lớn với gia đình.
Tờ tiền bị ố vàng có nên tẩy cho sạch không?
Không nên. Tẩy ố bằng nước hoặc hoá chất làm giấy yếu, mực phai và để lại dấu vết dễ thấy dưới đèn. Ố vàng là dấu vết thời gian, người sưu tầm hiểu điều đó. Giữ khô và tránh ánh nắng là cách hạn chế ố lan thêm.
Làm sao biết kích thước chuẩn của một loại tiền giấy xưa?
Tra trong các sách, danh mục tiền giấy có ghi số đo, hoặc đo nhiều tờ cùng loại mà bạn và bạn chơi có, rồi lấy khoảng thường gặp. Ghi rõ nguồn của con số trong phiếu để sau này kiểm lại được.
Tờ tiền đã được vá có còn đáng giữ không?
Đáng giữ, nhất là khi đó là tiền gia truyền hoặc loại ít gặp. Tờ vá có giá trị sưu tầm thấp hơn tờ lành cùng loại, nhưng vẫn là hiện vật thật của thời phát hành. Ghi rõ đã vá và giữ đúng cách để không hỏng thêm.