Tiền đồng thời Lý là những đồng tiền mang niên hiệu các vua nhà Lý (1009 – 1225), tiêu biểu là Thuận Thiên đại bảo của Lý Thái Tổ, Minh Đạo thông bảo và Thiên Cảm nguyên bảo của Lý Thái Tông, Đại Định thông bảo của Lý Anh Tông. Chúng thường nhỏ, mỏng, nhẹ, số lượng còn lại rất ít, và trong các hũ tiền cùng thời, tiền nhà Tống chiếm áp đảo.
Điều này nghe có vẻ lạ: một triều đại dài hơn hai trăm năm, dời đô ra Thăng Long, xây dựng nhà nước vững vàng, mà tiền riêng lại hiếm như vậy. Bài này giải thích những lý do thường được nêu, liệt kê các đồng tiền hay được quy cho nhà Lý, chỉ ra những cặp dễ nhầm với tiền Trung Hoa, và nói thẳng về kỳ vọng thực tế khi muốn có tiền Lý trong bộ sưu tập.
Tiền tệ trong đời sống thời Lý
Năm 1010, Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra thành Đại La, đổi tên là Thăng Long, đặt niên hiệu Thuận Thiên. Hai thế kỷ tiếp theo là thời kỳ nhà nước được củng cố, kinh tế nông nghiệp mở rộng, buôn bán trong nước và với bên ngoài phát triển. Tiền đồng xuất hiện trong thuế khoá, trong mua bán ở các chợ và kinh thành, nhưng trao đổi bằng hiện vật vẫn còn phổ biến ở nông thôn.
Cùng thời đó, nhà Tống ở phương Bắc đúc tiền với số lượng khổng lồ. Tiền Tống theo đường buôn bán, theo thương nhân, theo các cửa khẩu đi khắp khu vực, và người Việt dùng chúng song song với tiền của triều đình mình. Trong mắt người tiêu dùng thời ấy, một đồng tiền tốt là đồng đủ cân, đủ chất đồng, được chấp nhận ở chợ; họ không phân biệt nhiều giữa tiền do ai đúc.
Hệ quả là triều Lý không chịu áp lực phải đúc lượng tiền lớn để có đủ phương tiện thanh toán. Tiền mang niên hiệu Lý vì thế vừa mang ý nghĩa tiền tệ vừa mang ý nghĩa khẳng định niên hiệu, nhưng số lượng không thể so với tiền Tống. Sử cũ có nhắc tới việc ban tiền Minh Đạo cho quan lại, song chi tiết về số lượng, nơi đúc, cách lưu hành gần như không được ghi lại.
Những đồng tiền thường được quy cho nhà Lý
Bảng dưới là các đồng tiền hay được nhắc trong tài liệu phổ biến về tiền Lý. Năm của niên hiệu là mốc thông dụng; cột ghi chú nói rõ chỗ còn bàn hoặc dễ nhầm. Danh sách không đầy đủ, vì giới nghiên cứu vẫn bổ sung khi có hiện vật mới.
| Đồng tiền | Vua, niên hiệu | Ghi chú cho người sưu tầm |
|---|---|---|
| Thuận Thiên đại bảo | Lý Thái Tổ, niên hiệu Thuận Thiên (1010 – 1028) | Chữ "đại bảo"; khác Thuận Thiên thông bảo của Lê Lợi bốn thế kỷ sau |
| Minh Đạo thông bảo | Lý Thái Tông, niên hiệu Minh Đạo (1042 – 1043) | Niên hiệu rất ngắn; nhà Tống cũng có niên hiệu Minh Đạo với đồng Minh Đạo nguyên bảo |
| Thiên Cảm nguyên bảo | Lý Thái Tông, niên hiệu Thiên Cảm Thánh Võ (1044 – 1048) | Lấy hai chữ đầu của niên hiệu bốn chữ, cách làm khá thường gặp |
| Thiên Phù nguyên bảo | Lý Nhân Tông, niên hiệu Thiên Phù (khoảng 1120 – 1127) | Ít gặp; nên đối chiếu ảnh của bảo tàng, công trình đã công bố |
| Đại Định thông bảo | Lý Anh Tông, niên hiệu Đại Định (1140 – 1162) | Dễ nhầm nhất với Đại Định thông bảo của nhà Kim, loại này phổ biến hơn nhiều |
| Chính Long nguyên bảo | Lý Anh Tông, niên hiệu Chính Long Bảo Ứng (1163 – 1173) | Nhà Kim cũng có tiền Chính Long nguyên bảo, phổ biến hơn; việc tách đồng của Lý còn được bàn |
Một nét chung đáng nhớ: tiền Lý dùng khá đa dạng các chữ "đại bảo", "thông bảo", "nguyên bảo", và nhiều niên hiệu bốn chữ được rút gọn còn hai chữ đầu khi đưa lên đồng tiền.
Vì sao tiền Lý mỏng, nhẹ và ít
Tiền Tống đã đủ dùng. Như phần trên đã nói, lượng tiền Tống chảy vào rất lớn. Khi thị trường không thiếu phương tiện thanh toán, triều đình ít có lý do đầu tư nhiều đồng vào việc đúc tiền.
Đồng được ưu tiên cho việc khác. Thời Lý – Trần là thời của những công trình bằng đồng lớn như chuông, tượng ở các ngôi chùa lớn mà sử sách và truyền thuyết còn nhắc. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nguồn đồng hạn chế được dành cho những việc ấy, tiền chỉ cần đúc vừa đủ. Đây là một cách giải thích hợp lý, chưa phải kết luận đã được chứng minh.
Kỹ thuật và mục đích đúc. Đồng tiền mỏng tiết kiệm kim loại. Nếu mục đích chính là đánh dấu niên hiệu và bổ sung cho tiền ngoại, tiền mỏng là lựa chọn tự nhiên. Tiền mỏng cũng dễ gãy, dễ mòn chữ, nên số còn đọc được ngày nay càng ít.
Thời gian và nấu lại. Hơn tám trăm năm là quãng thời gian dài để tiền bị nấu lại, đánh mất, chôn sâu không bao giờ được tìm thấy. Tiền mỏng bằng hợp kim nhiều chì còn dễ bị ăn mòn trong đất chua.
Niên hiệu ngắn. Một số niên hiệu nhà Lý chỉ dùng một, hai năm. Minh Đạo là ví dụ: thời gian quá ngắn để đúc nhiều đợt, nên tiền Minh Đạo thông bảo dù nổi tiếng vẫn thuộc loại hiếm.
Tiền Tống trong những hũ tiền thời Lý
Nếu bạn có một hũ tiền được đào lên ở vùng đồng bằng Bắc Bộ và phần lớn tiền mang các niên hiệu như Tường Phù, Thiên Thánh, Cảnh Hựu, Gia Hựu, Hy Ninh, Nguyên Phong, Nguyên Hựu, Thiệu Thánh, Chính Hoà, thì đó là tiền Bắc Tống. Sự có mặt dày đặc của chúng không có nghĩa hũ tiền "không phải của người Việt"; nó chỉ phản ánh đúng thực tế lưu thông thời đó.
Tiền Tống được đúc với nhiều kiểu chữ: chữ chân (khải), chữ triện, chữ hành, có khi cùng một niên hiệu đúc thành nhiều bộ với các kiểu chữ khác nhau. Đây là một mảng sưu tầm riêng, lâu đời, và các sách tra cứu tiền Trung Hoa rất đầy đủ. Học nhận diện tiền Tống trước là cách nhanh nhất để lọc ra những đồng khác thường, trong đó có thể có tiền Lý.
Trong thực tế, khả năng một hũ tiền gia đình có một đồng tiền Lý là thấp. Phân loại hết tiền Tống, đánh dấu những đồng có niên hiệu lạ, rồi mới xem kỹ từng đồng ấy. Cách làm này tốn thời gian nhưng tránh được cảm giác thất vọng khi vội tin rằng mình có "tiền Lý" chỉ vì đồng tiền trông cũ và mỏng. Cũ và mỏng là đặc điểm của rất nhiều loại tiền khác.
Những cặp tiền dễ nhầm với tiền Lý
Phần lớn nhầm lẫn xuất phát từ niên hiệu trùng nhau giữa các triều đại. Những cặp sau là hay gặp nhất:
- Thuận Thiên đại bảo (Lý) và Thuận Thiên thông bảo (Lê sơ): cùng niên hiệu Thuận Thiên nhưng của hai vị vua cách nhau bốn thế kỷ. Chữ thứ ba "đại" hay "thông" là điểm tách đầu tiên; tiền Lê sơ cũng dày và đều hơn.
- Minh Đạo thông bảo (Lý) và Minh Đạo nguyên bảo (Tống): nhà Tống có niên hiệu Minh Đạo ngay trước thời Lý Thái Tông. Đồng của Tống ghi "nguyên bảo", được đúc nhiều hơn.
- Đại Định thông bảo (Lý) và Đại Định thông bảo (Kim): cùng bốn chữ. Tiền nhà Kim phổ biến, chữ đẹp, đúc kỹ, nhiều đồng có ký hiệu ở mặt lưng. Phân biệt cặp này cần kinh nghiệm và đối chiếu ảnh mẫu tin cậy.
- Thiên Cảm nguyên bảo và các đồng mang chữ "Thiên": nhiều niên hiệu bắt đầu bằng chữ "Thiên" ở cả Việt Nam lẫn Trung Hoa. Đọc đủ cả hai chữ niên hiệu, đừng đoán theo chữ đầu.
- Tiền đúc mô phỏng đời sau: có những đồng mang niên hiệu Lý nhưng đúc muộn, hoặc đúc lại gần đây để bán. Loại này thường có chữ quá sắc hoặc quá nhoè, độ dày bất thường so với mô tả tiền Lý.
Khi không chắc, ghi "chưa xác định" vào bảng kê vẫn tốt hơn ghi một kết luận đẹp mà sai. Bộ sưu tập có giá trị khi những gì nó ghi là đúng.
Kiểm một đồng tiền nghi thuộc thời Lý
Trình tự dưới giúp bạn loại trừ dần các khả năng phổ biến trước khi nghĩ tới tiền Lý:
- Đọc bốn chữ mặt trước, xác định hai chữ niên hiệu và hai chữ tên tiền.
- Tra niên hiệu trong bảng niên hiệu Trung Hoa các đời Đường, Tống, Kim, Minh. Nếu khớp với một đồng phổ biến, xếp vào nhóm tiền Trung Hoa.
- Nếu niên hiệu chỉ có ở Việt Nam hoặc trùng với Lý, so cách viết chữ, độ dày, đường kính với ảnh của bảo tàng hoặc sách đã xuất bản.
- Quan sát mặt lưng: tiền Lý thường để trơn; một ký hiệu lạ ở mặt lưng là lý do để xem lại.
- Cân và đo, ghi vào bảng kê. Một đồng "tiền Lý" nặng và dày như tiền Lê sơ là điểm đáng nghi.
- Giữ nguyên lớp gỉ, nhờ người có chuyên môn hoặc cơ quan văn hoá xem nếu vẫn cho rằng đó là tiền Lý.
Bạn sẽ nhận ra phần lớn công việc là loại trừ. Đó là bản chất của việc phân loại tiền cổ, không riêng gì tiền Lý.
Tiền Lý trong bộ sưu tập: kỳ vọng thực tế
Với người chơi tiền Việt theo triều đại, tiền Lý là một ô trống khó lấp. Phần lớn người chơi lâu năm chấp nhận để ô này trống thật lâu, hoặc đặt vào đó ảnh in kèm chú thích, thay vì vội mua một đồng không rõ nguồn gốc. Cách nghĩ này giữ cho bộ sưu tập trung thực và giữ cho người chơi khỏi rơi vào những lời mời chào hấp dẫn.
Thị trường trên mạng thường xuyên có những đồng được giới thiệu là "tiền Lý" với ảnh chụp đẹp, lớp gỉ xanh đều. Một đồng tiền thật thời Lý hiếm đến mức sự xuất hiện liên tục của chúng là tín hiệu nên thận trọng. Bên cạnh đó, tiền cổ niên đại sớm còn có thể thuộc diện di vật, cổ vật, gắn với các quy định về đăng ký và chuyển nhượng.
Một hướng chơi lành mạnh là sưu tầm tiền Tống thời cùng kỳ để hiểu bối cảnh lưu thông thời Lý: xếp theo niên hiệu, theo kiểu chữ, theo cặp tiền đối chữ. Bộ tiền Tống phản ánh đúng cái mà người Việt thời Lý cầm trên tay hằng ngày, và kiến thức bạn tích luỹ được khi phân loại chúng chính là nền tảng để nhận ra một đồng tiền Lý thật nếu một ngày nó xuất hiện trong hũ tiền của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Đồng tiền nào được coi là tiền đầu tiên của nhà Lý?
Thuận Thiên đại bảo, mang niên hiệu Thuận Thiên của Lý Thái Tổ, thường được nhắc như đồng tiền đầu tiên của nhà Lý. Niên hiệu này bắt đầu từ năm 1010, cùng năm dời đô ra Thăng Long. Cần phân biệt với Thuận Thiên thông bảo của Lê Thái Tổ ở thế kỷ 15.
Vì sao trong hũ tiền thời Lý lại toàn tiền Tống?
Vì nhà Tống đúc tiền với số lượng rất lớn và tiền ấy lưu hành rộng khắp khu vực, trong đó có Đại Việt. Người dùng tiền thời đó chấp nhận tiền Tống bình thường như tiền nội địa. Tiền mang niên hiệu Lý chỉ chiếm một phần nhỏ trong lưu thông.
Tiền Lý có chữ ở mặt lưng không?
Theo các mô tả phổ biến, tiền Lý phần lớn để trơn mặt lưng. Nếu gặp một đồng được giới thiệu là tiền Lý mà mặt lưng có chữ hay ký hiệu, đó là lý do để kiểm tra kỹ hơn, vì nhiều tiền Trung Hoa, đặc biệt tiền Kim và tiền đời sau, có ký hiệu ở mặt lưng.
Làm sao phân biệt Đại Định thông bảo của nhà Lý và nhà Kim?
Hai đồng cùng bốn chữ nên phải dựa vào phong cách chữ, độ dày, đường kính, vành và mặt lưng. Tiền Kim thường đúc kỹ, chữ đẹp, có đồng mang ký hiệu ở mặt lưng. Cách chắc chắn là đối chiếu với ảnh mẫu của bảo tàng hoặc nhờ người có kinh nghiệm xem trực tiếp.
Có nên mua một đồng tiền Lý rao trên mạng không?
Trang này khuyên rất thận trọng. Tiền Lý thật cực hiếm, trong khi hàng đúc lại và tiền bị gán nhầm xuất hiện thường xuyên. Tiền cổ niên đại sớm còn có thể chịu quy định về di vật, cổ vật. Nếu muốn có ô tiền Lý trong bộ sưu tập, dùng ảnh hoặc bản sao ghi rõ là bản sao.
Học nhận diện tiền Tống có giúp gì cho việc tìm tiền Lý không?
Có, và đây là cách học hiệu quả nhất. Khi bạn nhận ra nhanh các niên hiệu và kiểu chữ tiền Tống phổ biến, những đồng khác thường sẽ tự nổi lên trong hũ tiền. Lượng tiền Tống lớn cũng giúp bạn luyện mắt về kích cỡ, vành, lỗ, chất kim loại.