Phong bì dựng là phong bì được ghép lại về sau từ những thành phần không đi cùng nhau trong một lần gửi thư thật: tem thật dán lên phong bì cũ khác, dấu bưu chính được đóng bằng con dấu giả hoặc vẽ nối từ tem sang giấy, hoặc tem được thay bằng con tem hiếm hơn. Phong bì thật đã qua bưu điện là một chuỗi bằng chứng khớp nhau: tem, dấu, cước phí, ngày tháng, địa chỉ, tuyến đi. Phong bì dựng thường hỏng ở một mắt xích trong chuỗi đó.
Người chơi tem gọi mảng này là lịch sử bưu chính, và với họ một phong bì nguyên vẹn có thể kể nhiều điều hơn một con tem rời. Chính vì vậy phong bì cũng là nơi có người dựng chuyện. Bài này chỉ cách đọc từng mắt xích để nhận ra chỗ không khớp, không đi vào chuyện chọn mua.
Một phong bì đã qua bưu điện là bằng chứng có nhiều lớp
Khi một lá thư được gửi, nhân viên bưu cục hoặc máy đóng dấu lên tem để huỷ tem, sao cho tem không dùng lại được. Dấu thường chạy một phần lên tem, một phần lên phong bì. Nhiều lá thư còn có dấu đến ở mặt sau, đóng tại bưu cục nhận, có khi thêm dấu trung chuyển ở nơi thư đi qua. Thư bảo đảm có nhãn hoặc dấu số bảo đảm. Mỗi dấu mang tên nơi đóng và ngày tháng.
Ngoài dấu, tổng mệnh giá các con tem phải khớp với cước phí của loại thư đó vào thời điểm gửi, tức thư trong nước hay quốc tế, thư thường hay bảo đảm, nặng hay nhẹ. Ngày trên dấu phải nằm sau ngày con tem được phát hành và trong thời gian tem còn được dùng. Địa chỉ, nét chữ, loại bút, loại giấy của phong bì phải hợp với thời kỳ.
Cũng cần phân biệt phong bì dựng với phong bì làm cho người sưu tầm. Phong bì ngày phát hành, phong bì có dấu kỷ niệm, phong bì người chơi tự gửi cho mình để có dấu đẹp đều là phong bì thật đã qua bưu điện, chỉ là chúng được tạo ra có chủ đích. Chúng khác phong bì dựng ở chỗ mọi thành phần đã thật sự đi cùng nhau qua bưu cục.
Dấu nối từ tem sang phong bì: chỗ đầu tiên cần nhìn
Dấu thật đóng một lần, liền một mạch. Phần dấu nằm trên tem và phần nằm trên phong bì phải liền nhau như một vòng tròn không đứt, cùng độ đậm, cùng độ dày nét, cùng màu mực. Mép tem không làm nét dấu lệch đi đáng kể.
Dấu vẽ nối lộ ở mép tem. Khi tem thật có dấu được dán lên một phong bì khác, người dựng thường vẽ thêm phần dấu còn thiếu lên phong bì. Nhìn qua kính lúp, nét vẽ ở phong bì đều đặn kiểu bút, đầu nét lệch nhẹ tại mép tem, mực trên giấy phong bì có sắc khác mực trên tem.
Viền keo quanh tem. Tem dán lại thường để lộ một viền keo bóng hoặc vết ố quanh mép, hoặc tem hơi phồng không bám đều. Dưới đèn tia cực tím, keo mới quanh tem có thể phát quang khác hẳn.
Vùng dưới tem. Soi ngược sáng, đôi khi thấy bóng của một con tem cũ có kích thước khác đã từng nằm ở đó, hoặc vết giấy bị bóc. Đây là dấu hiệu tem đã được thay.
Dấu nằm lọt trên tem. Một số phong bì thật có dấu chỉ nằm trên tem, không chạm phong bì. Tự điều này không chứng minh gì, nhưng khi tem quý mà dấu không "buộc" tem vào phong bì thì phong bì đó cần được xem thêm các mắt xích khác.
Đọc dấu bưu chính: những chi tiết để đối chiếu
Mỗi bưu cục, mỗi thời kỳ dùng những kiểu dấu nhất định. Muốn kết luận cần so với dấu thật của đúng bưu cục ấy trong cùng thời gian, qua sách về lịch sử bưu chính hoặc qua những phong bì có nguồn rõ ràng.
| Chi tiết | Dấu thật thường thế nào | Dấu đáng ngờ thường thế nào |
|---|---|---|
| Hình và cỡ vòng dấu | Khớp kiểu dấu của bưu cục trong thời kỳ đó | Cỡ hơi khác, vòng méo đều, khoảng cách giữa hai vòng khác |
| Kiểu chữ số ngày tháng | Chữ số rời, có khi lệch hàng do con dấu thay số bằng tay | Chữ số quá thẳng hàng, kiểu chữ hiện đại |
| Tên bưu cục | Đúng tên dùng vào thời điểm đó | Tên theo cách gọi của thời khác, viết sai hoặc thiếu dấu |
| Vết ép trên giấy | Dấu đóng bằng lực để lại vết lõm nhẹ, mực ăn vào giấy | Mực nằm phẳng trên mặt giấy như in, không có vết lõm |
| Độ đậm nhạt | Không đều, chỗ đậm chỗ nhạt theo lực tay và lượng mực | Đều tuyệt đối, hoặc lặp đúng cùng kiểu nhoè trên nhiều phong bì |
| Màu mực | Màu mực dấu phổ biến của thời kỳ, đã cũ theo phong bì | Mực quá tươi, sắc lạ so với phong bì đã ngả màu |
Dấu hiệu mạnh nhất thường là sự lặp lại. Dấu thật trên nhiều phong bì khác nhau mỗi lần một khác vì lực tay và mực; dấu giả in hoặc đóng bằng con dấu làm lại hay cho những bản giống nhau đến từng vết nhoè.
Cước phí và ngày tháng: phép tính hay bị bỏ qua
Tổng mệnh giá phải khớp cước. Cộng mệnh giá các con tem trên phong bì, so với cước phí của loại thư đó tại thời điểm trên dấu. Ví dụ giả định: một phong bì thư thường trong nước mang tổng mệnh giá gấp mấy lần cước thường thì cần có lý do, như thư bảo đảm hay thư nặng, và lý do đó phải hiện trên phong bì.
Ngày dấu phải sau ngày phát hành tem. Một phong bì có dấu đề ngày trước ngày con tem được phát hành là điều không thể xảy ra với thư thật. Lịch phát hành tem thường được ghi trong các danh mục tem.
Tem phải còn được dùng. Sau những lần đổi tiền hay thay đổi bưu chính, nhiều loại tem cũ hết giá trị sử dụng. Tem đã hết hiệu lực xuất hiện trên một lá thư có dấu ngày sau đó cần được giải thích.
Tuyến đi phải hợp lý. Dấu đi, dấu trung chuyển và dấu đến phải có ngày tháng theo đúng thứ tự, khoảng cách thời gian hợp với quãng đường của thời ấy.
Nguồn để đối chiếu. Biểu cước và lịch phát hành không phải ai cũng nhớ. Danh mục tem, sách lịch sử bưu chính và người chơi lâu năm là nguồn đối chiếu; đừng dựa vào một con số không rõ nguồn.
Những dấu hiệu khác trên phong bì dựng
Ngoài tem và dấu, bản thân tờ phong bì và những gì viết trên đó cũng có thể không khớp với câu chuyện.
- Loại bút và nét chữ: địa chỉ viết bằng loại bút chưa phổ biến ở thời kỳ trên dấu, hoặc nét chữ quá đều, quá mới so với giấy đã ngả màu.
- Phong bì quá sạch so với tem: tem cũ ố mà phong bì trắng tinh, hoặc ngược lại, phong bì cũ mà tem tươi như mới in.
- Không có dấu vết của việc mở thư: thư thật thường bị rạch hoặc xé để lấy ruột; phong bì còn dán kín nguyên vẹn mà vẫn có dấu đến thì cần hỏi lại câu chuyện.
- Thiếu dấu đến ở những loại thư thường có: tuỳ thời kỳ và tuyến, thư bảo đảm hay thư quốc tế thường có thêm dấu ở mặt sau.
- Giấy phong bì làm cũ: ố đều mọi chỗ, mép sờn đều cả bốn phía, màu ngả như nhuộm.
- Tem quá quý so với lá thư: một lá thư bình thường của một gia đình bình thường lại mang con tem hiếm nhất của đợt phát hành.
Không dấu hiệu nào đứng riêng là bằng chứng. Thư thật có thể có những điều bất thường vì người gửi dán thừa tem, dùng phong bì cũ, viết bằng bút lạ. Chỉ khi nhiều điểm cùng không khớp mới nên kết luận phong bì đã bị dựng.
Bưu thiếp, thư gấp và mảnh cắt từ phong bì
Những nguyên tắc trên áp dụng cả cho bưu thiếp đã gửi và thư gấp, loại thư mà chính tờ giấy viết được gấp lại thành phong bì. Với bưu thiếp, tem và dấu nằm cùng mặt với địa chỉ, nên dấu nối từ tem sang mặt thiếp càng dễ kiểm. Một tấm bưu thiếp cũ có tem hiếm mà dấu không chạm vào mặt thiếp, hoặc có viền keo mới quanh tem, đáng được soi kỹ như một phong bì.
Người chơi tem còn giữ những mảnh cắt, tức con tem còn dính trên một mẩu giấy phong bì, để chứng minh dấu nối thật. Mảnh cắt có thể bị dựng như phong bì: tem dán lên một mẩu giấy cũ khác rồi vẽ nối dấu. Vì mảnh nhỏ, phần dấu trên giấy ít, nên dấu hiệu dễ thấy nhất là mực ở hai phần khác sắc và nét dấu đứt ở mép tem.
Với thư gấp và những lá thư còn ruột, nội dung bên trong là thêm một lớp bằng chứng. Ngày tháng người viết ghi trong thư, nơi viết, chuyện được kể thường khớp với dấu bưu chính bên ngoài. Một lá thư mà ruột và vỏ kể hai câu chuyện khác nhau thì có thể vỏ đã được thay. Khi đọc thư của người khác trong gia đình, hãy tôn trọng nội dung riêng tư, chỉ ghi lại những chi tiết cần cho việc đối chiếu.
Xem một phong bì cũ theo thứ tự
Một phong bì nên được xem từ tổng thể đến chi tiết, mỗi bước ghi lại điều thấy. Cầm phong bì ở mép, đặt trên mặt bàn sạch.
- Đọc câu chuyện tổng thể: thư gửi từ đâu đến đâu, loại thư gì, vào khoảng thời gian nào theo dấu.
- Cộng mệnh giá tem, ghi lại, để sau so với cước của thời kỳ.
- Soi dấu nối từ tem sang phong bì qua kính lúp: nét liền mạch hay đứt, mực một màu hay hai màu.
- Soi viền tem: keo, độ phồng, vết ố quanh mép.
- Lật mặt sau: dấu đến, dấu trung chuyển, ngày tháng có theo thứ tự không.
- Soi ngược sáng vùng dưới tem và toàn phong bì.
- Trong phòng tối, soi đèn tia cực tím quanh tem và vùng dấu.
- Tra danh mục tem về ngày phát hành, thời gian tem còn được dùng, và nếu có thì biểu cước, rồi ghi kết luận tạm thời vào phiếu.
Không bóc tem khỏi phong bì để xem bên dưới. Một phong bì thật bị bóc tem là mất đi chính điều làm nên giá trị lịch sử của nó.
Câu hỏi thường gặp
Phong bì ngày phát hành có phải là phong bì dựng không?
Không. Phong bì ngày phát hành được chuẩn bị cho người sưu tầm và được đóng dấu tại bưu cục vào đúng ngày tem ra mắt. Nó được tạo ra có chủ đích nhưng mọi thành phần đều thật sự qua bưu điện cùng nhau. Phong bì dựng là ghép lại về sau.
Dấu chỉ nằm trên tem mà không chạm phong bì có phải là dấu hiệu giả không?
Không nhất thiết. Nhiều thư thật có dấu đóng gọn trên tem. Nhưng khi đó dấu không giúp chứng minh tem đã đi cùng phong bì, nên với những phong bì mang tem quý, bạn cần dựa vào các bằng chứng khác như cước phí, ngày tháng, dấu đến.
Làm sao biết cước phí của một lá thư thời xưa?
Các sách về lịch sử bưu chính và một số danh mục tem có bảng biểu cước theo thời kỳ. Người chơi phong bì lâu năm cũng thường có tư liệu này. Hãy ghi rõ nguồn khi đối chiếu, vì biểu cước thay đổi nhiều lần.
Phong bì có tem thật và dấu thật nhưng không cùng ngày thì sao?
Cần xem kỹ. Có thể là thư được gửi lại, chuyển tiếp, hoặc có dấu đến và dấu đi khác ngày là bình thường. Nhưng nếu dấu trên tem và dấu trên phong bì mang ngày khác nhau mà lẽ ra phải là một dấu, đó là dấu hiệu phong bì đã bị ghép.
Phong bì cũ của gia đình có cần soi kỹ như vậy không?
Với thư từ trong gia đình còn rõ nguồn gốc, bạn không cần nghi ngờ. Nhưng việc đọc kỹ dấu, cước, ngày tháng vẫn đáng làm vì nó giúp hiểu lá thư đã đi đường nào, mất bao lâu, và ghi lại lịch sử ấy cho con cháu.
Có nên bóc tem khỏi phong bì cũ để cất riêng không?
Thường là không. Tem còn trên phong bì cùng dấu và địa chỉ là một bằng chứng lịch sử trọn vẹn. Bóc ra thì tem chỉ còn là tem rời có dấu, còn phong bì mất đi phần quan trọng nhất. Giữ nguyên và cất trong bìa phù hợp.