Tiền polymer Việt Nam là các tờ tiền in trên màng nhựa polymer đặc biệt, được Ngân hàng Nhà nước phát hành từ cuối năm 2003, bắt đầu với hai mệnh giá 50.000 và 500.000 đồng, sau đó lần lượt thay các mệnh giá 10.000, 20.000, 100.000 và 200.000 đồng trong vài năm tiếp theo. Các mệnh giá nhỏ hơn vẫn in trên giấy cotton. Polymer bền hơn, chịu nước tốt hơn và có những đặc điểm chống giả mà giấy khó làm được, như ô trong suốt.
Với người sưu tầm, tiền polymer là lớp tiền "đang sống": vẫn tiêu hằng ngày, vẫn được in thêm qua từng năm. Bài này giải thích polymer khác cotton thế nào, cách đọc một tờ polymer, cách xếp bộ theo năm in, và những quy định cần nhớ khi giữ tiền đang lưu hành. Bài không nói giá trị mua bán của bất kỳ tờ nào.
Lớp tiền này cũng là lớp duy nhất mà bạn có thể sưu tầm ngay từ ví của mình, không cần đi chợ đồ cũ hay hỏi ai. Chính vì gần gũi, nó lại hay bị bỏ qua; nhiều người chơi lâu năm có đủ tiền Đông Dương nhưng không giữ nổi một tờ polymer của năm đầu phát hành.
Polymer là gì và vì sao chuyển từ cotton
Polymer dùng in tiền là một loại màng nhựa mỏng, dẻo, được phủ lớp nền để mực bám. Khác với giấy cotton làm từ sợi bông, màng polymer không thấm nước, ít bám bẩn, khó rách. Một tờ polymer có thể đi qua máy giặt mà vẫn dùng được, điều mà tờ cotton không chịu nổi.
Lý do chuyển sang polymer thường được nêu là độ bền và khả năng chống giả. Tiền bền hơn thì ít phải in thay, tiền khó giả hơn thì an toàn hơn cho người dùng. Ô trong suốt là ví dụ dễ thấy: một phần tờ tiền nhìn xuyên qua được, với chi tiết in bên trong, việc mà máy in, máy photo thông thường không làm lại được.
Việt Nam không phải nước đầu tiên dùng polymer; một số nước khác đã dùng trước đó. Khi mới phát hành, tiền polymer cũng gây không ít tranh luận trong dư luận về độ trơn, độ dính khi đếm, độ bền thật khi gấp. Qua thời gian, người dùng quen dần, và với người sưu tầm, sự chuyển đổi ấy là một ranh giới rõ ràng trong lịch sử tiền giấy Việt Nam.
Với người cầm tiền hằng ngày, khác biệt dễ nhận nhất là cảm giác trên tay: polymer trơn, mát, bật lại khi gấp nhẹ, phát ra tiếng sột soạt khác hẳn giấy. Người lớn tuổi thường kể lúc đầu khó đếm vì các tờ mới dính vào nhau. Những ghi nhận nhỏ như vậy đáng chép lại bên cạnh bộ sưu tập, vì chúng nói về cách một thay đổi kỹ thuật đi vào đời sống thường ngày.
Các đợt chuyển sang polymer
Đợt đầu tiên vào cuối năm 2003 gồm hai mệnh giá 50.000 và 500.000 đồng. Tờ năm trăm nghìn đồng là mệnh giá mới, trước đó chưa có tờ cotton cùng mệnh giá. Các năm sau, khoảng từ 2004 đến 2006, các mệnh giá 10.000, 20.000, 100.000 và 200.000 đồng lần lượt được phát hành bằng polymer. Ngày cụ thể của từng mệnh giá bạn nên tra thông báo của Ngân hàng Nhà nước.
Khi tờ polymer ra đời, tờ cotton cùng mệnh giá còn lưu hành song song một thời gian, rồi được thu hồi dần theo thông báo. Vì vậy trong ví của người dùng giữa thập niên 2000 thường có cả hai loại, và đó là giai đoạn chuyển tiếp mà người sưu tầm hay chọn làm đề tài nhỏ: mỗi mệnh giá một tờ cotton cuối cùng và một tờ polymer đầu tiên.
Cùng năm 2003, Việt Nam phát hành lại tiền xu với một số mệnh giá nhỏ. Tiền xu này dần ít được dùng trong chi tiêu hằng ngày. Với người chơi tiền giấy, xu là nhánh phụ, nhưng nếu bạn muốn làm một bộ "tiền Việt Nam từ năm 2003", nên có cả xu cho đủ bức tranh.
Đọc một tờ tiền polymer
Mặt trước. Chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh, quốc huy, tên nước, mệnh giá bằng số và bằng chữ. Bố cục mặt trước giữa các mệnh giá khá giống nhau, khác ở màu chủ đạo và kích thước.
Mặt sau. Mỗi mệnh giá một hình riêng: công trình, cảnh quan, hoạt động kinh tế. Danh mục này có một bài riêng về ý nghĩa hình in trên tiền hiện hành.
Ô trong suốt. Một vùng nhìn xuyên qua được, bên trong có chi tiết in. Đưa tờ tiền ra trước ánh sáng, bạn sẽ thấy rõ. Đây là chi tiết dễ nhận ra nhất của polymer.
Kích thước tăng theo mệnh giá. Mệnh giá càng lớn, tờ tiền càng dài. Đây là cách giúp người dùng, kể cả người nhìn kém, phân biệt các tờ bằng tay.
Số seri. Gồm chữ cái và dãy số. Giới chơi thường đọc năm in từ hai chữ số đầu của dãy số sau phần chữ cái. Phần ý nghĩa của seri và chuyện "seri đẹp" là một chủ đề riêng của danh mục tiền lỗi, seri.
Cotton và polymer: khác nhau ở đâu
Bảng so sánh dưới đây chỉ ra những khác biệt thực tế mà bạn cảm nhận được khi cầm, cất và sưu tầm hai loại tiền.
| Tiêu chí | Tiền giấy cotton | Tiền polymer |
|---|---|---|
| Chất liệu | Sợi bông, mềm, hút ẩm | Màng nhựa, trơn, không thấm nước |
| Khi bị ướt | Dễ nhũn, phai mực, rách | Lau khô là dùng được |
| Khi gấp nhiều | Mềm dần, rách ở nếp | Để lại nếp hằn khó phẳng lại |
| Khi gặp nhiệt | Ố, giòn nếu quá nóng | Co, nhăn, biến dạng ngay ở nhiệt độ không quá cao |
| Chống giả | Hình chìm, sợi bảo an, mực đặc biệt | Ô trong suốt và các chi tiết khó sao chép khác |
| Già đi theo thời gian | Ngả màu, mềm, sờn mép | Mực bề mặt mòn dần, có thể bong ở nếp gấp |
Điểm cần nhớ nhất là nhiệt. Tờ polymer có thể co rúm khi để trên mặt nóng, gần bếp, trong xe đỗ ngoài nắng, và một khi đã biến dạng thì không có cách nào phục hồi. Ngược lại, nước gần như không làm hại nó. Hai loại tiền vì thế cần hai cách cất giữ khác nhau.
Những hiểu lầm hay gặp về tiền polymer
Tiền polymer không thể rách. Polymer khó rách hơn giấy, nhưng một vết cắt nhỏ ở mép, chẳng hạn do kéo hay móng tay, có thể lan thành vết rách dài khi kéo căng. Khi phát hiện mép bị khía, bạn nên để tờ tiền nằm phẳng, không kéo hai đầu.
Tiền polymer không cần cất cẩn thận. Nước không làm hại polymer, nhưng nhiệt, nếp gấp và ma sát thì có. Tờ để lâu trong ví chật, cọ vào thẻ nhựa, có thể mòn mực ở các góc và nếp. Muốn giữ làm bộ, bạn nên cất riêng từ khi còn mới.
Tờ có ô trong suốt mờ đục là tiền giả. Ô trong suốt có thể bị trầy xước, mờ đi do ma sát sau thời gian dài lưu thông. Mờ không có nghĩa là giả. Muốn biết thật giả, bạn đối chiếu các đặc điểm bảo an theo hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước, hoặc hỏi tại quầy ngân hàng.
Tờ polymer mới tinh nào cũng sẽ thành hiếm. Tiền polymer được in với số lượng rất lớn mỗi năm. Giữ một tờ mới làm kỷ niệm là thú vui, không phải cách tích trữ. Bạn nên nhìn bộ polymer như một ghi chép về thời mình đang sống, không như một khoản để dành.
Sưu tầm tiền polymer theo năm in
Vì tiền polymer được in thêm qua nhiều năm, một cách sưu tầm phổ biến là gom mỗi mệnh giá một tờ cho mỗi năm in. Với sáu mệnh giá và hai chục năm, đây là một bộ có quy mô đáng kể mà vẫn làm được bằng tiền đi qua tay hằng ngày, không cần mua bán gì.
Cách làm đơn giản: mỗi khi nhận tiền thối, nhìn hai chữ số đầu của dãy số trong seri; năm nào bạn chưa có thì giữ lại, đổi ra tờ khác để tiêu. Ghi vào bảng một dòng mỗi tờ: mệnh giá, năm in đọc được, tình trạng. Sau vài năm, bảng của bạn sẽ cho thấy năm nào in nhiều, năm nào ít gặp, theo quan sát của chính bạn.
Một hướng khác là chơi tờ đầu tiên và tờ cuối cùng: tờ polymer của năm đầu phát hành mỗi mệnh giá, và tờ cotton cuối cùng trước khi chuyển. Hướng này gọn, chỉ khoảng mười mấy tờ, nhưng kể được trọn câu chuyện chuyển đổi chất liệu. Dù chọn hướng nào, bạn cũng nên đặt ra phạm vi rõ từ đầu để không rơi vào việc giữ tiền vô hạn.
Giữ tiền polymer đang lưu hành: những điều nên tránh
Tiền polymer đang là phương tiện thanh toán, nên được pháp luật bảo vệ. Người giữ tiền không được huỷ hoại, cắt, đốt, viết vẽ, đóng dấu, sửa chữa. Những trào lưu như gấp tiền thành hình hoa, hình con vật, dập ghim làm bó hoa tiền có thể làm tờ tiền hỏng nếp vĩnh viễn; nếu thích làm quà, nên dùng cách không đục, không dán, không gấp gãy.
Với tờ bạn cất làm bộ sưu tập, nên để thẳng trong bao không chứa PVC, xếp đứng trong hộp, tránh nắng, tránh để trong xe hay gần nguồn nhiệt. Không nên ép tiền polymer giữa các trang sách dày trong thời gian dài ở nơi nóng, vì áp lực cộng nhiệt có thể làm bề mặt dính vào nhau.
Các sản phẩm như tiền lì xì in hình, tiền lưu niệm mạ màu, tờ "tiền kỷ niệm" in hình con giáp không phải là tiền do Ngân hàng Nhà nước phát hành, dù trông giống. Nếu bạn sưu tầm chúng, nên để riêng và ghi rõ là đồ lưu niệm, đồ mới chế tác, không lẫn với tiền thật. Muốn xem thêm các vật phẩm lưu niệm có ghi rõ là đồ mới chế tác, bạn có thể tham khảo trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Tiền polymer Việt Nam phát hành năm nào?
Tiền polymer được phát hành từ cuối năm 2003, đợt đầu gồm mệnh giá 50.000 và 500.000 đồng. Các mệnh giá 10.000, 20.000, 100.000 và 200.000 đồng chuyển sang polymer trong vài năm sau đó. Ngày cụ thể của từng mệnh giá có trong thông báo của Ngân hàng Nhà nước.
Làm sao biết năm in của một tờ polymer?
Giới chơi thường đọc năm in từ hai chữ số đầu của dãy số trong seri, ngay sau phần chữ cái. Ví dụ giả định, dãy số bắt đầu bằng hai chữ số mười chín thì tờ đó in năm 2019. Đây là cách đọc phổ biến trong giới sưu tầm.
Tiền polymer bị nhăn, co vì nóng có còn tiêu được không?
Tờ tiền bị biến dạng nhẹ thường vẫn được chấp nhận, nhưng tờ co rúm, mất hình dạng hoặc mất chi tiết thì có thể thuộc diện tiền không đủ tiêu chuẩn lưu thông. Bạn nên mang đến ngân hàng để được hướng dẫn đổi theo quy định hiện hành.
Vì sao tiền polymer mệnh giá nhỏ hơn mười nghìn không có?
Các mệnh giá nhỏ vẫn dùng giấy cotton. Ngân hàng Nhà nước không phát hành polymer cho những mệnh giá đó trong đợt chuyển đổi. Trên thực tế, nhiều mệnh giá nhỏ ngày nay rất ít gặp trong chi tiêu, nhất là khi thanh toán điện tử phổ biến.
Giữ tiền polymer mới tinh làm bộ sưu tập có cần bao đặc biệt không?
Không cần đặt mua gì phức tạp. Bao trong không chứa PVC, đủ rộng để tờ tiền nằm phẳng, xếp đứng trong hộp cứng ở nơi mát là đủ. Điều quan trọng hơn là tránh nhiệt và tránh gấp, vì polymer giữ nếp gấp rất lâu.
Tiền lì xì in hình con giáp có phải tiền polymer thật?
Không. Đó là sản phẩm lưu niệm, không phải tiền do Ngân hàng Nhà nước phát hành, dù có chất liệu và màu sắc trông giống. Khi sưu tầm, bạn nên tách riêng, ghi rõ là đồ lưu niệm, và không dùng chúng để thanh toán hay đánh lừa người khác.