Ngày 14 tháng 9 năm 1985, Việt Nam đổi tiền: mười đồng cũ lấy một đồng mới, trong khuôn khổ đợt điều chỉnh giá, lương và tiền. Bộ tiền mới có các mệnh giá từ hào đến vài trăm đồng. Nhưng chỉ vài năm sau, lạm phát cao khiến mệnh giá phải tăng nhanh: cuối thập niên 1980 xuất hiện tờ nghìn đồng, đầu thập niên 1990 có tờ chục nghìn đồng, tất cả đều in trên giấy cotton.
Lớp tiền từ năm 1985 đến trước khi có tiền polymer là lớp mà nhiều gia đình còn giữ nhiều nhất, vì nó gần với ký ức của người đang sống. Bài này giúp bạn hiểu đợt đổi tiền năm 1985 ở góc hiện vật, nhận ra các lớp tiền nối tiếp sau đó, và xếp chúng thành một chuỗi có thứ tự. Bài không phân tích chính sách kinh tế và không bàn giá trị mua bán.
Đợt đổi tiền ngày 14 tháng 9 năm 1985
Trước năm 1985, cả nước dùng bộ tiền thống nhất đưa ra từ năm 1978. Đến giữa thập niên 1980, mức giá đã tăng nhiều, và nhà nước tiến hành một đợt điều chỉnh lớn mà sách báo thường gọi là giá, lương, tiền. Đổi tiền là một phần của đợt điều chỉnh đó: tiền cũ được thu về, tiền mới phát hành, mười đồng cũ đổi một đồng mới.
Việc đổi tiền có quy định hạn mức theo hộ gia đình, số tiền vượt hạn mức được xử lý theo quy định lúc đó. Các chi tiết thủ tục từng nơi có khác nhau. Điều người sưu tầm cần nhớ là sau ngày ấy, tiền thống nhất của năm 1978 không còn giá trị tiêu dùng, và những tờ còn lại trong dân là hiện vật của một giai đoạn đã khép.
Trong ký ức của nhiều gia đình, đợt đổi tiền năm 1985 gắn với những ngày bận rộn, lo lắng, xếp hàng. Ký ức ấy quý với lịch sử đời thường. Nếu ông bà, cha mẹ bạn còn nhớ, đây là lúc nên hỏi chuyện: hôm ấy ở đâu, mang bao nhiêu tiền đi đổi, sau đó chợ búa thế nào. Bạn chỉ cần ghi lại trung thực, không cần bình luận.
Nếu trong nhà còn giữ những tờ tiền năm 1978 chưa kịp đổi, hãy cất chúng cùng chỗ với vài tờ tiền năm 1985 đầu tiên. Đặt cạnh nhau, hai lớp tiền cho thấy rõ khoảnh khắc chuyển giao, và là phần mở đầu tự nhiên cho cả chuỗi tiền cotton về sau.
Bộ tiền năm 1985: nhận ra thế nào
Tên cơ quan phát hành. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, giống bộ tiền năm 1978. Vì vậy tên ngân hàng không đủ để phân biệt hai lớp; bạn cần nhìn thêm năm in và mẫu mã.
Năm in. Phần lớn tờ của lớp này ghi năm 1985. Đây là dấu hiệu nhanh nhất để tách chúng khỏi bộ năm 1978, vốn có nhiều tờ ghi năm 1976.
Mệnh giá. Có cả mệnh giá hào và mệnh giá đồng, lên tới vài trăm đồng. Mệnh giá hào xuất hiện lại vì sau khi bỏ một số không, những khoản chi nhỏ cần đơn vị nhỏ.
Hình in. Mặt trước nhiều tờ có quốc huy hoặc chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh; mặt sau là cảnh lao động, sản xuất, công trình, cảnh đẹp. Khi ghi sổ, bạn nên mô tả hình bằng lời ngắn, vì nhiều tờ màu gần nhau.
Khổ tiền và giấy. Khổ tiền nhỏ gọn, giấy mỏng hơn tiền cotton sau này. Nhiều tờ còn lại đã mềm nhũn vì qua tay quá nhiều, đó là đặc điểm chung của lớp tiền dùng trong giai đoạn giá cả biến động mạnh.
Lạm phát sau 1985 và mệnh giá tăng dần
Những năm 1986 đến 1988, lạm phát ở Việt Nam lên mức rất cao, thường được mô tả là lạm phát ba con số. Tiền mới chẳng bao lâu đã không đủ cho chi tiêu thông thường, và ngân hàng phải phát hành các mệnh giá lớn hơn. Tờ nghìn đồng xuất hiện vào cuối thập niên 1980, rồi các tờ hai nghìn, năm nghìn đồng.
Sang đầu thập niên 1990, có thêm tờ mười nghìn, hai mươi nghìn, năm mươi nghìn đồng in trên giấy cotton. Một số mệnh giá có hơn một mẫu, phát hành vào những năm khác nhau. Trong khi đó, các tờ mệnh giá hào và đồng nhỏ của năm 1985 dần biến mất khỏi chợ, dù về pháp lý có thời gian vẫn còn lưu hành.
Với người sưu tầm, giai đoạn này có ý nghĩa đặc biệt: chỉ trong khoảng mười năm, mệnh giá cao nhất tăng hàng trăm lần. Đặt các tờ theo năm phát hành cạnh nhau, bạn có một minh hoạ trực quan về lạm phát, rõ hơn bất cứ biểu đồ nào. Nhiều người chơi chọn đúng ý tưởng này làm chủ đề cho bộ của mình.
Khi làm chủ đề này, bạn không cần mọi tờ đều đẹp. Điều cần là đúng thứ tự thời gian và ghi rõ năm in của từng tờ. Một dòng chú thích ngắn bên dưới mỗi tờ, chẳng hạn mệnh giá này ra đời khoảng năm nào, đủ để người xem hiểu câu chuyện mà không cần bạn đứng cạnh giải thích. Chỗ nào chưa chắc năm phát hành, ghi theo năm in trên tờ và để dấu hỏi.
Các lớp tiền từ 1978 đến trước polymer
Bảng dưới chia giai đoạn 1978–2003 thành các lớp theo đặc điểm hiện vật. Năm phát hành cụ thể của từng tờ nên tra sách chuyên đề hoặc thông báo của Ngân hàng Nhà nước; ở đây dùng mốc thời kỳ.
| Lớp | Thời gian | Mệnh giá tiêu biểu | Dấu hiệu nhận ra |
|---|---|---|---|
| Tiền thống nhất | 1978 đến tháng 9 năm 1985 | Hào và đồng nhỏ | Nhiều tờ ghi năm 1976 |
| Tiền sau đổi tiền 1985 | Từ tháng 9 năm 1985 | Hào đến vài trăm đồng | Ghi năm 1985, khổ nhỏ |
| Tiền mệnh giá nghìn | Cuối thập niên 1980 | Nghìn, hai nghìn, năm nghìn đồng | Giấy cotton, chân dung trên mặt trước |
| Tiền mệnh giá chục nghìn | Đầu thập niên 1990 | Mười nghìn đến năm mươi nghìn đồng | Khổ lớn hơn, có hình chìm chân dung |
| Tiền cotton cuối cùng | Cuối thập niên 1990 đến 2003 | Có thêm mẫu mới cho một số mệnh giá | Giai đoạn chuyển giao trước khi có polymer |
Không phải lớp nào cũng tách bạch tuyệt đối; nhiều tờ của lớp trước còn lưu hành khi lớp sau đã ra. Khi một tờ có vẻ thuộc hai lớp, bạn nên ghi theo năm in trên tờ và tên mẫu, rồi đối chiếu sách để chốt. Bảng chỉ là bước lọc đầu, không thay cho tra cứu.
Tiền giấy cotton: chất liệu và cách nó già đi
Tiền giấy cotton làm từ sợi bông, dai và mềm hơn giấy thường, chịu được gấp mở nhiều lần. Tuy vậy, qua thời gian, sợi giấy hút ẩm, bám bẩn, mực phai dần, mép tờ sờn và bắt đầu rách ở nếp gấp. Tiền cotton của thập niên 1980 và 1990 mà bạn tìm thấy trong nhà thường mềm, xám, có mùi giấy cũ.
Những tờ còn phẳng, sắc màu thường là tiền được cất ngay từ khi mới phát hành, ví dụ tiền mừng tuổi giữ lại, tiền mới rút từ ngân hàng kẹp trong sách. Khi gặp những tờ như vậy, bạn nên tách riêng và cất cẩn thận hơn phần còn lại, vì chúng giữ được nhiều chi tiết in mà tờ cũ đã mất.
Đừng giặt, tẩy, ủi hay ép tiền cotton để làm nó trông mới hơn. Sợi bông bị nhiệt và hoá chất làm biến đổi, mực có thể loang, và dấu vết can thiệp rất khó che. Một tờ cũ nhưng trung thực đáng giữ hơn một tờ đã bị "làm đẹp". Phần nhận ra tờ tiền đã bị rửa, ép, vá thuộc một danh mục riêng; ở đây chỉ cần nhớ đừng tự làm điều đó.
Xếp lớp tiền 1985 đến 2003 thành một chuỗi
Nếu bạn có một hộp tiền giấy cũ của thập niên 1980 và 1990, trình tự sau giúp bạn biến nó thành một chuỗi có thứ tự.
- Tách tiền polymer và tiền đang dùng hằng ngày ra khỏi hộp, để riêng.
- Tách tiền ghi năm 1976 hoặc 1978 (lớp thống nhất) và tiền ghi năm 1985.
- Với phần còn lại, xếp theo mệnh giá từ nhỏ đến lớn: trăm, nghìn, chục nghìn.
- Trong cùng mệnh giá, nếu có hai mẫu khác nhau, xếp theo năm in trên tờ.
- Lập bảng kê một dòng mỗi tờ: lớp, mệnh giá, năm in, màu, hình mặt sau, tình trạng.
- Chọn mỗi mẫu một tờ đẹp nhất làm "tờ chính" của bộ, các tờ trùng để riêng.
- Đặt các tờ chính theo thứ tự thời gian để thấy mệnh giá tăng qua từng năm.
Kết quả là một chuỗi nhỏ kể lại mười tám năm tiền tệ, từ tờ vài hào tới tờ năm mươi nghìn. Nếu muốn trưng bày cho con cháu, bạn có thể đặt chuỗi này trong một album có bìa nhựa không chứa PVC, kèm một tấm thẻ ghi tóm tắt các mốc.
Tiền cotton nào còn lưu hành, tiền nào đã hết
Sau khi chuyển sang polymer, các tờ cotton mệnh giá lớn lần lượt bị thu hồi và ngừng lưu hành theo thông báo của Ngân hàng Nhà nước. Một số mệnh giá nhỏ vẫn là tiền cotton và vẫn có tên trong danh sách tiền lưu hành, dù ít gặp. Danh sách này có thể thay đổi, nên khi cần chắc chắn, bạn nên đọc thông báo chính thức thay vì nghe tin đồn.
Tin đồn về đổi tiền, thu hồi tiền thường lan nhanh trên mạng và gây lo lắng không cần thiết. Thông tin về phát hành hay thu hồi tiền luôn được công bố chính thức, có thời hạn và hướng dẫn rõ ràng. Nếu gặp tờ cotton cũ trong nhà mà không biết còn tiêu được không, bạn có thể mang đến ngân hàng để được hướng dẫn.
Với tờ vẫn còn lưu hành, mọi quy định bảo vệ tiền tệ vẫn áp dụng: không làm rách, cắt, viết vẽ hay sửa chữa. Với tờ đã hết lưu hành, bạn có quyền cất giữ như một kỷ vật, nhưng không nên dùng chúng để đánh lừa người khác, ví dụ trả cho người già, trẻ em không biết rõ.
Câu hỏi thường gặp
Đổi tiền năm 1985 theo tỷ lệ bao nhiêu?
Lần đổi tiền ngày 14 tháng 9 năm 1985 lấy mười đồng cũ đổi một đồng mới. Việc đổi có quy định hạn mức theo hộ gia đình. Đây là một phần của đợt điều chỉnh giá, lương và tiền thời đó, và là lần đổi tiền gần đây nhất ở Việt Nam.
Tiền ghi năm 1976 và tiền ghi năm 1985 khác nhau thế nào?
Tiền ghi năm 1976 thuộc bộ tiền thống nhất đưa ra từ năm 1978 và hết lưu hành khi đổi tiền năm 1985. Tiền ghi năm 1985 là bộ tiền mới đưa ra trong lần đổi tiền ấy. Cả hai đều mang tên Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, nên năm in là chỗ phân biệt nhanh nhất.
Vì sao sau năm 1985 lại có tờ tiền năm mươi nghìn đồng nhanh như vậy?
Lạm phát rất cao trong những năm 1986 đến 1988 khiến giá cả tăng nhanh, các mệnh giá nhỏ không còn đủ dùng. Ngân hàng Nhà nước phải lần lượt phát hành tờ nghìn, chục nghìn đồng. Chỉ trong vài năm, mệnh giá cao nhất đã tăng hàng trăm lần.
Tiền cotton mệnh giá lớn cũ trong nhà có đổi được ở ngân hàng không?
Tuỳ từng loại và thời hạn thu hồi mà Ngân hàng Nhà nước đã công bố. Có loại đã hết hạn đổi, có loại vẫn còn giá trị. Cách chắc nhất là mang tờ tiền đến ngân hàng hỏi trực tiếp, hoặc đọc thông báo chính thức về tiền lưu hành hiện hành.
Có nên giữ cả những tờ cotton đã rách, bẩn không?
Nếu đó là tờ duy nhất của một mẫu bạn có, cứ giữ, ghi rõ tình trạng trong sổ. Khi có tờ đẹp hơn, bạn có thể thay vào vị trí tờ chính. Tờ rách vẫn kể được câu chuyện, chỉ là ít chi tiết hơn; đừng dán băng keo vào vết rách.
Sưu tầm tiền thập niên 1980 và 1990 có quá dễ không?
Gom đủ các mệnh giá thông dụng thì không khó, nên đây là lớp tốt cho người mới. Cái khó là tìm đủ các mẫu, các năm in của cùng một mệnh giá, và tìm tờ còn đẹp. Mức khó tăng dần theo độ chi tiết mà bạn đặt ra cho bộ của mình.