Tiền giấy Đông Dương là giấy bạc do Ngân hàng Đông Dương phát hành từ cuối thế kỷ XIX cho tới đầu thập niên 1950, dùng chung ở Việt Nam, Lào và Campuchia, đơn vị là piastre mà người Việt gọi là đồng. Trên một tờ thường có chữ Pháp, chữ Hán và chữ Quốc ngữ, một số loại về sau có thêm chữ Lào và chữ Khmer. Tờ tiền được in qua nhiều đợt, ở nhiều nơi, với nhiều tổ hợp chữ ký, nên cùng một mệnh giá có thể có khá nhiều phiên bản.
Bài này giúp bạn đọc một tờ giấy bạc Đông Dương theo từng vùng trên mặt tiền, hiểu vì sao tiền in trong thời chiến trông khác tiền in trước đó, và cách xếp nhóm tiền này cho có hệ thống. Đồng bạc kim loại cùng thời là một chủ đề riêng, chỉ được nhắc khi cần. Bài không bàn giá trị mua bán.
Ngân hàng Đông Dương là ai và vì sao được in tiền
Ngân hàng Đông Dương được thành lập ở Pháp năm 1875, là một ngân hàng tư nhân nhưng được chính quyền Pháp trao đặc quyền phát hành tiền cho các thuộc địa ở Đông Dương. Nghĩa là trong suốt nhiều chục năm, tờ tiền người dân Hà Nội, Huế hay Sài Gòn cầm trong tay không do một nhà nước phát hành trực tiếp, mà do một ngân hàng thương mại được giao quyền. Điều này giải thích vì sao trên tờ tiền dòng chữ nổi bật nhất là tên ngân hàng.
Ngân hàng có chi nhánh ở nhiều thành phố lớn trong vùng. Ở những đợt in đầu, tên chi nhánh hoặc nơi phát hành có thể xuất hiện trên tờ tiền, là một chi tiết người sưu tầm hay để ý. Về sau, khi tiền được in thống nhất cho cả Liên bang Đông Dương, chi tiết này ít quan trọng hơn.
Đặc quyền phát hành kéo dài tới đầu thập niên 1950. Khi các quốc gia trong vùng có cơ quan phát hành riêng, giấy bạc Đông Dương dần được thay thế. Ở miền Nam Việt Nam, tiền của Viện Phát hành nối tiếp; ở các vùng do Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hoà quản lý, giấy bạc tài chính đã có từ năm 1946. Vì vậy có giai đoạn một gia đình có thể giữ cả hai loại tiền.
Đọc một tờ giấy bạc Đông Dương theo từng vùng
Dải tên ngân hàng. Thường nằm ở phần trên mặt trước, bằng chữ Pháp in hoa. Đây là cách nhận diện nhanh nhất: có tên Ngân hàng Đông Dương bằng tiếng Pháp là bạn đang cầm một tờ thuộc nhóm này.
Mệnh giá bằng nhiều thứ chữ. Ngoài con số và chữ Pháp, mệnh giá thường được nhắc lại bằng chữ Hán và chữ Quốc ngữ. Với người Việt, dòng chữ Quốc ngữ cổ trên tiền là chi tiết thú vị: cách viết, cách bỏ dấu có lúc khác chính tả hôm nay, phản ánh tiếng Việt viết thời đó.
Hình chính và hình phụ. Tiền thời đầu thiên về hình ngụ ngôn kiểu châu Âu: nhân vật tượng trưng cho thương mại, nông nghiệp, hàng hải. Các đợt sau có nhiều hình người và cảnh vùng Đông Dương. Bạn nên ghi lại hình chính, vì người chơi thường gọi tên tờ tiền theo hình nổi bật.
Chữ ký. Mỗi tờ có chữ ký in của những người giữ chức vụ trong ngân hàng. Khi người giữ chức thay đổi, chữ ký trên các đợt in sau cũng đổi. Vì vậy cùng một mẫu tiền có thể có nhiều tổ hợp chữ ký, và đây là một cách phân loại phổ biến trong sách tra cứu.
Ngày tháng hoặc ký hiệu đợt in. Nhiều tờ ghi ngày, có tờ không ghi; có loại chỉ phân biệt nhau bằng ký hiệu đợt in đi kèm số seri. Đừng quá vội gán năm cho một tờ khi trên đó không ghi; hãy đối chiếu với sách tra cứu.
Hình chìm và giấy. Đưa tờ tiền ra trước ánh sáng, bạn sẽ thấy hình chìm ở vùng trống. Giấy của các đợt in trước chiến tranh thường dai, đều; giấy thời chiến kém hơn. Phần kiểm giấy, mực để nhận ra bản in lại là một chủ đề riêng, nằm ở danh mục nhận biết đồ in lại.
Các giai đoạn in tiền của Ngân hàng Đông Dương
Không có sự đồng thuận tuyệt đối về cách chia giai đoạn; bảng dưới là cách chia theo đặc điểm hiện vật, đủ để bạn xếp một xấp tiền thành từng nhóm. Năm cụ thể của từng mẫu nên tra trong sách chuyên đề.
| Giai đoạn | Nơi in, điều kiện | Phong cách hình | Điều người sưu tầm hay để ý |
|---|---|---|---|
| Cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX | In ở Pháp, kỹ thuật in tiền châu Âu | Hình ngụ ngôn, hoa văn dày đặc | Ít gặp, tình trạng thường đã cũ; có tờ ghi tên nơi phát hành |
| Khoảng giữa hai cuộc thế chiến | Phần lớn vẫn in ở Pháp, mẫu mã phong phú | Hình người và cảnh vật Đông Dương xuất hiện nhiều hơn | Nhiều mệnh giá, nhiều tổ hợp chữ ký; là nhóm người mới hay gặp |
| Trong Chiến tranh thế giới thứ hai | Nguồn cung từ Pháp bị gián đoạn, nhiều tờ in ngay tại Đông Dương | Thiết kế giản lược, ít màu | Giấy, mực kém hơn; dễ nhận ra bằng mắt; nhiều biến thể nhỏ |
| Sau 1945 đến đầu thập niên 1950 | Tiếp tục in và lưu hành song song với tiền mới ở các vùng | Có mẫu mới, có mẫu cũ in lại | Giai đoạn chuyển giao, đan xen với tiền Viện Phát hành |
Điểm đáng nhớ là nhóm in thời chiến. Khi đường biển bị gián đoạn, việc in tiền phải làm tại chỗ với nguyên liệu có sẵn, nên tờ tiền trông "nghèo" hơn hẳn. Đó không phải dấu hiệu tiền giả, mà là dấu vết của hoàn cảnh. Người mới hay nhầm điểm này và vội loại bỏ những tờ có giá trị lịch sử nhất của xấp tiền.
Đơn vị piastre, đồng, hào, xu và đồng bạc kim loại
Đơn vị chính thức là piastre, người Việt gọi là đồng hoặc đồng bạc. Một đồng chia thành mười hào hoặc một trăm xu, cách chia này người Việt dùng tiếp cho các loại tiền sau 1945. Vì vậy, khi đọc một tờ tiền nhỏ ghi hào hoặc xu, bạn cần nhìn thêm tên cơ quan phát hành mới biết nó thuộc thời nào.
Bên cạnh tiền giấy, thời kỳ này có đồng bạc kim loại và các loại xu nhỏ. Đồng bạc là chủ đề có thông số riêng về kim loại, trọng lượng, cách nhận biết, và đã được viết kỹ ở nơi khác; ở đây chỉ cần nhớ rằng tiền giấy và tiền kim loại cùng thời cùng đơn vị, có thể sưu tầm thành một bộ chung theo năm.
Một chi tiết nhỏ: trong đời sống, người xưa còn dùng tiền đồng lỗ vuông song song với tiền giấy, nhất là ở nông thôn. Hũ tiền đồng và xấp giấy bạc Đông Dương trong cùng một gia đình là chuyện bình thường. Khi ghi chép, bạn nên giữ chúng chung một câu chuyện gia đình nhưng tách thành hai nhóm hiện vật để dễ tra cứu.
Vì sao tiền Đông Dương còn nhiều trong dân gian
Giấy bạc Đông Dương lưu hành rất lâu và rộng, qua nhiều chục năm, trên ba nước. Khi tiền bị thay thế, không phải gia đình nào cũng mang đi đổi hết; nhiều người giữ lại vì tiếc, vì kỷ niệm, hoặc đơn giản là quên trong rương. Đó là lý do ngày nay bạn vẫn có thể tìm thấy chúng trong đồ đạc của ông bà.
Mệnh giá nhỏ, dùng hằng ngày, thường bị tiêu đến sờn rách nên ít tờ còn đẹp. Mệnh giá lớn được cất kỹ hơn nhưng số phát hành ít hơn. Hai lực này kéo ngược nhau, nên độ hiếm của từng tờ không thể đoán bằng mệnh giá. Một tờ mệnh giá nhỏ còn phẳng phiu có thể ít gặp hơn tờ mệnh giá lớn đã gấp nhiều lần.
Điều này cũng giải thích vì sao bạn nên dè dặt với những lời quảng cáo kiểu "tiền Đông Dương cực hiếm". Độ hiếm chỉ có ý nghĩa khi đặt trong một bộ cụ thể: mẫu nào, đợt in nào, tổ hợp chữ ký nào, tình trạng ra sao. Không có thông tin ấy, chữ "hiếm" chỉ là lời rao.
Những nhầm lẫn hay gặp với tiền Đông Dương
Nhầm tiền Đông Dương với tiền triều Nguyễn. Thấy chữ Hán và hình rồng, nhiều người đoán đây là tiền của triều đình Huế. Thực ra triều Nguyễn không phát hành loại giấy bạc này; chữ Hán trên tờ tiền chỉ là một trong mấy thứ chữ mà ngân hàng in để người dân trong vùng đọc được mệnh giá.
Nhầm tiền của Viện Phát hành với tiền Đông Dương. Tiền của Viện Phát hành đầu thập niên 1950 cũng có chữ Pháp và dùng ở ba nước, nên dễ lẫn. Dấu hiệu phân biệt là tên cơ quan phát hành in trên tờ: hãy đọc kỹ dòng này thay vì chỉ nhìn ngôn ngữ.
Coi mọi tờ cũ là hiếm. Một số mẫu được in với số lượng rất lớn và còn lại nhiều. Cái làm nên sự khác biệt là mẫu, đợt in, chữ ký và tình trạng, không phải tuổi đời. Nghĩ như vậy giúp bạn bình tĩnh trước những lời mời mua bán dồn dập.
Tin vào ảnh tra cứu trên mạng mà không đối chiếu. Ảnh trên mạng có khi chụp bản in lại, có khi chú thích sai năm, sai mẫu. Nên đối chiếu ít nhất hai nguồn, ưu tiên sách tra cứu có hệ thống, và ghi nguồn bạn đã dùng vào sổ.
Xếp một xấp tiền Đông Dương cho có hệ thống
Khi trước mặt là vài chục tờ giấy bạc Đông Dương lẫn lộn, bạn có thể đi theo trình tự sau. Cần một mặt bàn sạch, khô, tay khô hoặc đeo găng vải mỏng, tránh quạt gió.
- Tách riêng tiền Đông Dương khỏi các loại tiền khác dựa vào tên ngân hàng bằng tiếng Pháp.
- Chia theo mệnh giá, từ nhỏ đến lớn: xu, hào, đồng, rồi các mệnh giá lớn hơn.
- Trong mỗi mệnh giá, chia tiếp theo mẫu: cùng hình chính, cùng màu chủ đạo xếp chung.
- Trong mỗi mẫu, xem chữ ký và ngày hoặc ký hiệu đợt in, ghi lại khác biệt.
- Đánh dấu nhóm in thời chiến, vì giấy của chúng dễ hỏng hơn, cần cất cẩn thận hơn.
- Ghi một dòng cho mỗi tờ trong sổ hoặc bảng tính: mệnh giá, hình chính, chữ ký, đợt in, tình trạng mô tả bằng lời.
- Chụp ảnh cả hai mặt từng tờ dưới ánh sáng đều, đặt tên ảnh theo dòng trong sổ.
Đừng làm phẳng tờ tiền bằng bàn ủi, đừng dán băng keo vào chỗ rách, đừng giặt hay tẩy vết ố. Những việc đó làm hỏng giấy vĩnh viễn và khiến tờ tiền mất giá trị lịch sử. Nếu cần khung hay hộp trưng bày, bạn có thể xem thêm các vật phẩm có ghi rõ là đồ mới chế tác trên Vật Phẩm Phong Thủy, miễn là chất liệu không chứa nhựa PVC.
Câu hỏi thường gặp
Tiền Đông Dương có in chữ Quốc ngữ ngay từ đầu không?
Không phải mẫu nào cũng giống nhau. Nhiều tờ có mệnh giá viết bằng chữ Quốc ngữ bên cạnh chữ Hán và chữ Pháp, nhưng cách trình bày khác nhau giữa các đợt. Muốn biết một mẫu cụ thể có chữ Quốc ngữ hay không, bạn nên tra sách chuyên đề hoặc xem trực tiếp hiện vật.
Tờ tiền Đông Dương in giấy xấu, màu nhạt có phải là tiền giả?
Chưa chắc. Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, nhiều tờ được in tại chỗ với giấy và mực kém hơn, nên trông thô hơn tiền in ở Pháp. Đó là đặc điểm của cả một nhóm. Muốn kết luận thật hay giả, bạn cần so với tờ đối chứng cùng mẫu và nhờ người có kinh nghiệm xem.
Có nên sưu tầm tiền Đông Dương theo chữ ký không?
Đây là cách đi sâu, phù hợp khi bạn đã có khá đủ các mẫu chính. Người mới nên xếp theo mệnh giá và mẫu trước, ghi chữ ký vào sổ để dành. Khi đã quen tay, bạn có thể chọn một mệnh giá yêu thích và gom đủ các tổ hợp chữ ký của mệnh giá đó.
Tiền Đông Dương có phải là cổ vật không?
Một tờ giấy bạc Đông Dương thông thường hiếm khi được xếp vào hàng cổ vật theo nghĩa pháp lý, nhưng cách xác định phụ thuộc vào quy định và đánh giá của cơ quan có thẩm quyền. Khi có hiện vật đặc biệt hoặc định mang ra nước ngoài, bạn nên hỏi cơ quan văn hoá và hải quan.
Tiền Đông Dương ở Lào và Campuchia có khác tiền ở Việt Nam không?
Trong phần lớn thời gian, giấy bạc Ngân hàng Đông Dương dùng chung cho cả vùng, nên một tờ có thể đã đi qua nhiều nước. Một số loại về sau in thêm chữ Lào và chữ Khmer. Vì vậy người sưu tầm ở Việt Nam thường xếp tiền Đông Dương thành một nhóm chung, không tách theo nước.
Tờ tiền Đông Dương bị ố vàng, có nên làm sạch không?
Không nên. Vết ố là phản ứng của giấy với độ ẩm và thời gian; tẩy, giặt hay phơi nắng đều làm giấy yếu đi và có thể phai mực. Việc nên làm là cất tờ tiền trong bao không chứa PVC, để nơi khô, tối, thoáng, để quá trình ố chậm lại.