Tiền Cụ Hồ là tên dân gian của giấy bạc tài chính do Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hoà phát hành từ năm 1946 đến năm 1951, gọi như vậy vì trên tờ tiền in chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đây là đồng tiền đầu tiên của nhà nước Việt Nam độc lập, được in và phát hành trong điều kiện kháng chiến, nên giấy, màu, kích cỡ và cả cách in rất đa dạng. Năm 1951, tiền tài chính được thu đổi sang giấy bạc ngân hàng theo tỷ lệ một đồng mới lấy một trăm đồng cũ.
Với người sưu tầm, tiền Cụ Hồ vừa là hiện vật lịch sử vừa là một mảng phân loại khó, vì có rất nhiều biến thể nhỏ. Bài này kể lại những mốc chính đã được ghi chép, giải thích vì sao có tín phiếu riêng ở một số vùng, và gợi ý cách xếp nhóm tiền này. Bài không bàn giá, và chỉ nêu ngày tháng ở những mốc được nhiều tài liệu ghi giống nhau; chỗ nào còn khác nhau, bài nói theo giai đoạn.
Vì sao gọi là tiền Cụ Hồ
Tên chính thức trên nhiều tờ là giấy bạc Việt Nam, và trong sử liệu ngành tài chính người ta gọi là giấy bạc tài chính, để phân biệt với giấy bạc ngân hàng ra đời năm 1951. Người dân thì gọi gọn là tiền Cụ Hồ, hay bạc Cụ Hồ, vì hình chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh là điểm nổi bật, khác hẳn hình ngụ ngôn hay cảnh vật trên giấy bạc Đông Dương đang lưu hành cùng lúc.
Cái tên ấy mang sắc thái tình cảm rõ rệt. Trong những năm đầu kháng chiến, dùng tiền Cụ Hồ là một cách bày tỏ thái độ, và nhiều gia đình giữ lại vài tờ như kỷ vật của thời kỳ đó. Khi bạn tìm thấy tiền Cụ Hồ trong đồ đạc của ông bà, rất có thể đi kèm là một câu chuyện riêng: ai đã giữ nó, giữ ở đâu, vì sao không đổi. Câu chuyện ấy đáng ghi lại không kém gì tờ tiền.
Vì tờ tiền in chân dung một lãnh tụ được cả nước kính trọng, khi trưng bày bạn nên giữ cách trình bày trang trọng: không cắt dán, không ghép vào đồ trang trí đùa vui, không viết chữ lên tờ tiền. Đó vừa là phép tôn trọng hiện vật, vừa là phép lịch sự với người xem.
Ra đời năm 1946 và lan ra cả nước
Theo các tài liệu lịch sử ngành tài chính, ngày 31 tháng 1 năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh cho phát hành giấy bạc Việt Nam. Những tờ đầu tiên được đưa vào lưu thông trước ở một số tỉnh miền Trung, nơi giấy bạc Đông Dương đang khan hiếm. Đến cuối năm 1946, giấy bạc Việt Nam được tuyên bố là đồng tiền lưu hành trên toàn quốc; mốc ngày 23 tháng 11 năm 1946 thường được nhắc tới trong các tài liệu của ngành.
Cùng thời, chính phủ cho đúc tiền kim loại bằng nhôm với các mệnh giá nhỏ, tính bằng hào và đồng. Tiền nhôm nhẹ, mềm, dễ móp, nên những đồng còn sắc nét không nhiều. Nhóm tiền kim loại này thường được người chơi xếp chung một bộ với giấy bạc tài chính, vì cùng chủ thể phát hành và cùng giai đoạn.
Trong vài năm đầu, tiền Cụ Hồ và giấy bạc Đông Dương cùng tồn tại, mỗi loại mạnh ở những vùng khác nhau. Đây là lý do một gia đình ở thành phố có thể giữ toàn tiền Đông Dương, trong khi một gia đình ở vùng tự do lại giữ toàn tiền Cụ Hồ, dù họ sống cùng một thời.
In tiền trong điều kiện kháng chiến
Khi kháng chiến toàn quốc bùng lên cuối năm 1946, việc in tiền phải chuyển lên chiến khu. Xưởng in có lúc phải di chuyển, máy móc thiếu, giấy và mực lấy từ nhiều nguồn. Hệ quả nhìn thấy ngay trên hiện vật: cùng một mệnh giá có thể có tờ in trên giấy trắng mịn, có tờ trên giấy thô ngả vàng, có tờ màu đậm, có tờ màu nhạt, kích cỡ chênh nhau vài milimét.
Lạm phát trong chiến tranh cũng khiến mệnh giá tăng dần qua các năm, từ vài đồng lên hàng trăm đồng. Vì vậy một bộ tiền Cụ Hồ đầy đủ không chỉ gồm vài tờ, mà là một chuỗi mệnh giá và mẫu mã thay đổi theo thời gian, phản ánh trực tiếp đời sống kinh tế của vùng kháng chiến.
Một chi tiết người sưu tầm hay hỏi là chất lượng in kém có làm tiền dễ bị giả không. Trong lịch sử, việc làm giả tiền kháng chiến là có thật và từng được ghi nhận. Đó là lý do khi phân loại, người chơi chú ý đến những dấu hiệu như hình chìm, mực, nét in. Phần nhận biết tiền giả và bản in lại thuộc một danh mục riêng; ở đây chỉ cần nhớ rằng giấy xấu chưa chắc là tiền giả.
Tín phiếu và tiền vùng: Liên khu V, Nam Bộ
Vì sao có tín phiếu. Chiến tranh chia cắt nhiều vùng khỏi trung ương, việc chuyển tiền từ Việt Bắc vào rất khó. Để có phương tiện thanh toán tại chỗ, một số vùng được phép phát hành tín phiếu hoặc phiếu lưu hành trong phạm vi vùng mình.
Tín phiếu Liên khu V. Đây là loại được nhắc tới nhiều nhất. Liên khu V gồm các tỉnh Nam Trung Bộ và Tây Nguyên thời đó. Tín phiếu lưu hành trong vùng, có mẫu mã riêng, và với người sưu tầm là một nhóm hiện vật độc lập, có nhiều mệnh giá.
Ở Nam Bộ. Ở Nam Bộ cũng có các loại phiếu, tín phiếu lưu hành trong vùng kháng chiến. Tài liệu về nhóm này tản mát hơn, tên gọi trong giới chơi không thống nhất; khi ghi chép, bạn nên mô tả hiện vật thật kỹ thay vì vội gắn một cái tên nghe được.
Ghi rõ nguồn gốc vùng. Nếu gia đình biết tờ tín phiếu được giữ ở đâu, ai giữ, hãy ghi lại. Với nhóm tiền vùng, câu chuyện xuất xứ giúp ích nhiều cho việc tra cứu sau này, vì chính tài liệu chính thức về chúng cũng còn ít.
Phân loại tiền Cụ Hồ để ghi sổ
Do biến thể nhiều, bạn nên ghi sổ theo các trường dưới đây. Mỗi trường là một thứ bạn tự quan sát được trên hiện vật, không cần tra số liệu bên ngoài.
| Trường ghi chép | Quan sát gì | Vì sao cần |
|---|---|---|
| Mệnh giá | Con số và chữ trên tờ (đồng, hào) | Là trục chính để xếp bộ |
| Màu chủ đạo hai mặt | Mô tả bằng lời: xanh lục, nâu đỏ, tím… | Cùng mệnh giá có thể có nhiều màu |
| Giấy | Mịn hay thô, trắng hay ngả vàng, dày hay mỏng | Phản ánh đợt in và nguồn giấy |
| Kích thước | Đo hai cạnh bằng thước, ghi milimét | Biến thể kích cỡ khá phổ biến |
| Chữ, ký hiệu nhỏ | Ký hiệu đợt, số, chữ ký nếu có | Giúp phân biệt các lần in |
| Tình trạng | Rách, thủng, gấp, ố, mất góc mô tả bằng lời | Để theo dõi và bảo quản |
| Nguồn | Gia đình, trao đổi, mua ở đâu | Giữ lại câu chuyện của hiện vật |
Ghi theo cách này, sau vài chục tờ bạn sẽ tự thấy các nhóm biến thể hiện ra. Đừng vội tìm một mã số tra cứu cho từng tờ; nhiều biến thể chưa được sách nào liệt kê đầy đủ, và tự mô tả chính xác có ích hơn là gắn một mã không chắc.
Ghi lại câu chuyện đi kèm tờ tiền
Với tiền Cụ Hồ, câu chuyện gia đình thường quý không kém hiện vật. Một tờ tiền được ông nội cất trong túi áo suốt những năm đi dân công, một xấp tiền bà ngoại khâu trong lớp vải áo khi tản cư: những chi tiết như vậy biến tờ giấy thành tư liệu lịch sử có địa chỉ, có con người. Khi người lớn tuổi trong nhà còn nhớ, bạn nên hỏi và ghi lại càng sớm càng tốt.
Bạn có thể hỏi theo mấy câu đơn giản: tiền này của ai, giữ từ năm nào, ở đâu, vì sao không đổi khi có tiền mới, đã từng dùng để mua gì. Ghi âm cuộc trò chuyện bằng điện thoại, rồi chép lại vài dòng chính vào sổ, gắn với số thứ tự của từng tờ. Đừng sửa lời kể cho "đẹp"; giữ nguyên cách nói của người kể, kể cả chỗ họ không chắc.
Những ghi chép như vậy cũng giúp các thế hệ sau. Một tờ tiền không có câu chuyện chỉ là một mẫu trong sách tra cứu; một tờ tiền có câu chuyện là ký ức của một gia đình. Khi để lại bộ sưu tập cho con cháu, bạn nên để kèm cuốn sổ ấy, đặt cùng hộp với tiền, để người nhận hiểu vì sao những tờ giấy cũ được giữ gìn cẩn thận đến vậy.
Kết thúc năm 1951 và giá trị hôm nay
Năm 1951, Ngân hàng Quốc gia Việt Nam được thành lập và phát hành giấy bạc ngân hàng. Tiền tài chính được thu đổi theo tỷ lệ một trăm đồng cũ lấy một đồng mới. Từ đó tiền Cụ Hồ thôi lưu hành, khép lại giai đoạn khoảng năm năm nhưng để lại một khối lượng hiện vật rất phong phú.
Ngày nay tiền Cụ Hồ không còn giá trị thanh toán. Giá trị của nó nằm ở lịch sử: một tờ tiền in trên giấy thô ở chiến khu kể về điều kiện sản xuất, về lạm phát, về sự chia cắt vùng miền, rõ ràng hơn nhiều trang sách. Một số bảo tàng có trưng bày tiền thời kỳ này; nếu có dịp, bạn nên đến xem để có hình mẫu đối chiếu.
Nếu gia đình bạn có một xấp tiền Cụ Hồ, cách giữ tốt nhất là để từng tờ trong bao giấy hoặc bao nhựa không chứa PVC, đặt nằm phẳng trong hộp kín ở nơi khô. Giấy thời kháng chiến thường mỏng và giòn, gấp mở nhiều lần dễ rách theo nếp, nên hạn chế lấy ra cầm nắm.
Câu hỏi thường gặp
Tiền Cụ Hồ và tiền ngân hàng năm 1951 khác nhau thế nào?
Tiền Cụ Hồ là giấy bạc tài chính do chính phủ phát hành qua Bộ Tài chính từ năm 1946. Từ năm 1951, Ngân hàng Quốc gia Việt Nam phát hành giấy bạc ngân hàng, ghi rõ tên ngân hàng trên tờ, và thu đổi tiền tài chính theo tỷ lệ một trăm lấy một.
Vì sao cùng một mệnh giá mà tiền Cụ Hồ có nhiều màu, nhiều cỡ?
Vì tiền được in qua nhiều đợt, ở nhiều xưởng, trong điều kiện thiếu thốn, nguồn giấy và mực thay đổi liên tục. Sự đa dạng này là đặc trưng của giai đoạn kháng chiến, và chính nó làm cho việc phân loại tiền Cụ Hồ vừa khó vừa thú vị.
Tín phiếu Liên khu V có được coi là tiền Cụ Hồ không?
Tín phiếu Liên khu V là phương tiện thanh toán do chính quyền kháng chiến phát hành cho riêng vùng đó, nên nằm trong cùng dòng lịch sử nhưng là một nhóm hiện vật riêng. Nhiều người sưu tầm xếp tín phiếu thành một ngăn riêng bên cạnh bộ giấy bạc tài chính.
Làm sao biết tờ tiền Cụ Hồ trong nhà là thật?
Bạn có thể so với hiện vật đối chứng trong bảo tàng, sách tra cứu có ảnh rõ, hoặc nhờ người chơi lâu năm xem trực tiếp. Không nên kết luận chỉ dựa vào giấy xấu hay màu nhạt, vì tiền thật thời này cũng có nhiều tờ như vậy.
Có nên ép plastic tờ tiền Cụ Hồ để giữ cho bền?
Không nên. Ép nhiệt làm giấy biến đổi vĩnh viễn, không gỡ ra được, và lớp nhựa có thể sinh hoá chất làm ố mực về lâu dài. Bao giấy không axit hoặc bao nhựa không chứa PVC giữ tờ tiền an toàn mà vẫn lấy ra xem được.
Mang tiền Cụ Hồ ra nước ngoài tặng người thân có được không?
Tiền đã hết lưu hành thường được coi là đồ kỷ niệm, nhưng quy định về mang hiện vật lịch sử ra nước ngoài có thể thay đổi. Trước khi đi, bạn nên hỏi hải quan và, nếu là hiện vật đặc biệt, hỏi thêm cơ quan văn hoá địa phương.