Bốn chữ trên mặt một đồng tiền lỗ vuông thường được xếp theo một trong hai cách: đọc chéo (trên, dưới, phải, trái) hoặc đọc vòng theo chiều kim đồng hồ (trên, phải, dưới, trái). Cách nhanh nhất để biết đồng tiền trong tay thuộc kiểu nào là tìm chữ "thông" (通): nếu nó nằm bên phải lỗ, gần như chắc là đọc chéo; nếu nó nằm dưới lỗ, đó là đọc vòng.
Nghe đơn giản, nhưng đọc sai thứ tự là lỗi phổ biến nhất của người mới, và nó sinh ra những cái tên không hề có trong lịch sử. Bài này đi chậm qua từng kiểu xếp chữ, các trường hợp không theo khuôn, và cách luyện để mắt quen đến mức không cần nghĩ. Bạn không cần biết chữ Hán trước; chỉ cần nhận mặt được vài chữ cuối như "thông" và "bảo" là đã đi được nửa đường.
Vì sao thứ tự đọc quan trọng hơn người mới tưởng
Trên phần lớn tiền đồng lỗ vuông của Việt Nam và Trung Hoa, hai chữ đầu là niên hiệu, tức tên gọi của một giai đoạn trị vì, còn hai chữ sau cho biết loại tiền, phổ biến nhất là "thông bảo". Đọc đúng thứ tự thì bạn có ngay một cụm như "Minh Mạng thông bảo" để đem đi tra. Đọc sai thì bạn ghép nhầm một chữ của niên hiệu với một chữ của loại tiền, và cái tên ghép ra sẽ không khớp với bất cứ bảng tra nào.
Chuyện không chỉ dừng ở việc tra không ra. Người mới gặp cái tên lạ thường nghĩ ngay mình đang cầm một đồng "chưa ai biết", rồi đem khoe hoặc đem hỏi kèm câu "có phải hiếm không". Phần lớn những đồng "lạ" kiểu này là tiền rất thường gặp, chỉ bị đọc lệch một vị trí. Học thứ tự đọc là cách rẻ nhất để tránh tự làm mình hy vọng sai.
Thêm một lý do nữa: khi phân loại cả một hũ tiền, bạn sẽ đọc hàng trăm lần. Nếu mỗi lần phải dừng lại đoán, việc phân loại kéo dài cả tuần và dễ sai lặt vặt. Khi mắt đã quen nhận kiểu xếp chữ trong một giây, bạn dồn sức cho những chỗ khó thật: chữ mòn, chữ lạ, ký hiệu mặt lưng.
Cuối cùng, thứ tự đọc cũng là một dấu hiệu để nhận thời kỳ. Có những giai đoạn, những lò đúc chuộng một kiểu xếp chữ; có những niên hiệu được đúc theo cả hai kiểu. Nhận ra kiểu xếp chữ vì vậy vừa giúp đọc, vừa thành một cột thông tin trong phiếu phân loại của bạn.
Đọc chéo: trên, dưới, phải, trái
Hình dung. Đặt đồng tiền sao cho chữ đứng thẳng. Đọc chữ phía trên lỗ, rồi nhảy thẳng xuống chữ phía dưới lỗ, sau đó sang chữ bên phải, cuối cùng là chữ bên trái. Hai chữ trên – dưới tạo thành một cột dọc, hai chữ phải – trái tạo thành một hàng ngang, nên người chơi gọi là đọc chéo hay đọc đối, vì từng cặp chữ đối nhau qua lỗ.
Ví dụ dễ nhớ nhất. Đồng "Khai Nguyên thông bảo" (開元通寶) của nhà Đường là mẫu kinh điển: chữ "Khai" ở trên, "Nguyên" ở dưới, "thông" bên phải, "bảo" bên trái. Đồng tiền này được đúc với số lượng rất lớn trong nhiều thế kỷ và có mặt cả ở Việt Nam, nên bạn có nhiều cơ hội gặp nó trong một hũ tiền gia đình.
Dấu hiệu trên mặt tiền. Với kiểu đọc chéo, hai chữ của niên hiệu nằm theo trục dọc, còn "thông" và "bảo" nằm theo trục ngang. Nếu bạn đã nhận được chữ "thông" ở bên phải và chữ "bảo" ở bên trái, gần như chắc chắn hai chữ trên và dưới là niên hiệu, đọc từ trên xuống.
Tiền Việt thường gặp. Rất nhiều đồng tiền thời Nguyễn mà người ta hay tìm thấy trong nhà, như tiền mang niên hiệu Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, được xếp theo kiểu đọc chéo. Đây là lý do nhiều người mới chỉ học mỗi kiểu này rồi bị lúng túng khi gặp đồng tiền đọc vòng.
Một lưu ý. Đọc chéo là quy ước phổ biến chứ không phải luật bất di bất dịch cho mọi đồng tiền của một triều. Ngay trong một niên hiệu vẫn có thể có đồng xếp khác. Vì vậy hãy luôn kiểm bằng vị trí chữ "thông" thay vì đoán theo tên triều.
Đọc vòng: trên, phải, dưới, trái
Kiểu thứ hai là đọc vòng, có sách gọi là đọc xoay hay đọc tròn. Bạn bắt đầu từ chữ phía trên, đi theo chiều kim đồng hồ sang chữ bên phải, xuống chữ bên dưới, rồi kết thúc ở chữ bên trái. Lúc này hai chữ niên hiệu nằm ở trên và bên phải, còn "thông" nằm dưới lỗ và "bảo" vẫn nằm bên trái.
Ví dụ hay được nhắc là đồng "Nguyên Phong thông bảo" (元豐通寶) của nhà Tống: chữ "Nguyên" ở trên, "Phong" bên phải, "thông" ở dưới, "bảo" bên trái. Tiền Tống được đúc rất nhiều và theo đường buôn bán đã vào Việt Nam với số lượng lớn, nên trong một hũ tiền cũ ở miền Bắc, thấy vài đồng Tống đọc vòng là chuyện bình thường.
Điều đáng chú ý là chữ cuối cùng, "bảo", ở cả hai kiểu đều thường nằm bên trái. Thứ thay đổi vị trí là chữ thứ hai và chữ thứ ba. Vì vậy người có kinh nghiệm hiếm khi phải đoán: họ nhìn thẳng vào phía dưới lỗ. Dưới lỗ là chữ thuộc niên hiệu thì đọc chéo; dưới lỗ là chữ "thông" thì đọc vòng.
Một số đồng tiền dùng chữ khác thay cho "thông", ví dụ "nguyên bảo", "trọng bảo" hay "hưng bảo". Quy tắc vẫn dùng được: tìm chữ đứng ngay trước "bảo" (thường là "nguyên", "trọng", "hưng"…), xem nó nằm bên phải hay phía dưới. Khi bạn chưa nhận được những chữ đó, cứ thử cả hai cách đọc và xem cách nào cho ra một niên hiệu có thật trong bảng tra.
Cách tự kiểm khi chưa chắc
Trình tự dưới đây dùng được cả khi bạn chưa đọc được chữ Hán nào ngoài "thông" và "bảo". Làm theo đúng thứ tự, đừng nhảy cóc.
- Xoay đồng tiền cho các chữ đứng thẳng. Mẹo nhanh: tìm chữ "bảo" (寶, có khi viết thành 寳), xoay sao cho nó nằm bên trái lỗ và đứng thẳng; ba chữ còn lại thường sẽ đứng thẳng theo.
- Nhìn chữ bên phải lỗ. Nếu là "thông" (通, có bộ quai xước bên trái và phần trên giống chữ "dụng" cong), ghi "đọc chéo".
- Nếu bên phải không phải "thông", nhìn xuống dưới lỗ. Thấy "thông" ở đó thì ghi "đọc vòng".
- Nếu không thấy "thông" ở đâu, tìm chữ đứng trước "bảo" như "nguyên", "trọng", "hưng", "trấn" và áp dụng y hệt: bên phải là đọc chéo, dưới lỗ là đọc vòng.
- Ghép hai chữ còn lại thành niên hiệu theo đúng kiểu đã xác định, rồi tra trong bảng niên hiệu. Tra ra một vị vua có thật là bạn đã đọc đúng.
- Nếu tra không ra, thử kiểu đọc còn lại một lần. Vẫn không ra thì đừng vội kết luận đồng tiền lạ; ghi vào phiếu là "chưa xác định", chụp ảnh và để dành hỏi người đọc chữ giỏi.
Sau vài chục đồng, bước hai và ba sẽ tự diễn ra trong đầu. Lúc đó bạn chỉ cần dừng lại ở những đồng mà mắt thấy "có gì đó không khớp".
Những trường hợp không theo hai khuôn quen thuộc
Hai kiểu đọc chéo và đọc vòng phủ phần lớn tiền lỗ vuông, nhưng người chơi lâu năm đều từng gặp các ngoại lệ dưới đây. Biết trước để khỏi bối rối.
- Tiền chỉ có hai chữ hoặc ba chữ ở mặt trước. Một số đồng tiền cổ chỉ ghi hai chữ, thường ở hai bên lỗ, đọc từ phải sang trái. Khi chỉ thấy hai chữ, đừng cố tìm "thông bảo".
- Chữ tiếp nối ở mặt lưng. Có đồng tiền mà mặt lưng ghi thêm một chữ, như tên triều hoặc một ký hiệu. Chữ đó không ghép vào bốn chữ mặt trước; ghi riêng thành mục "mặt lưng".
- Tiền hoa, tiền yếm thắng. Loại tiền dùng làm quà chúc, bùa đeo có thể ghi câu chúc tám chữ, chữ xếp theo nhiều kiểu, thậm chí có hình. Đó là một mảng riêng, không áp quy tắc đọc tiền tiêu.
- Chữ bị đúc ngược hoặc đặt lệch. Tiền đúc tư, đúc vụng có lúc chữ quay ngược, nằm nghiêng, hay đổi chỗ. Gặp loại này hãy mô tả đúng như mắt thấy, đừng tự "sửa" thứ tự cho hợp quy tắc.
- Chữ mòn mất một hai chữ. Khi chỉ còn đọc được hai chữ, vị trí của chúng vẫn giúp bạn đoán kiểu xếp; ghi rõ chữ nào đọc được, chữ nào là suy ra.
Nguyên tắc chung với ngoại lệ: ghi lại đúng hiện trạng, tách phần nhìn thấy khỏi phần suy luận. Một phiếu phân loại trung thực có giá trị hơn một cái tên đọc vội.
Đọc sai thứ tự sẽ ra tên gì
Bảng dưới minh hoạ bằng những đồng tiền có thật, cho thấy cùng bốn chữ mà đọc nhầm kiểu sẽ ra một cái tên không tồn tại. Cột "đọc nhầm" là ví dụ giả định về lỗi của người mới.
| Đồng tiền | Kiểu xếp | Đọc đúng | Nếu đọc nhầm kiểu |
|---|---|---|---|
| Tiền nhà Đường | Đọc chéo | Khai Nguyên thông bảo | Khai Thông Nguyên bảo — nghe như một niên hiệu mới |
| Tiền nhà Tống | Đọc vòng | Nguyên Phong thông bảo | Nguyên Thông Phong bảo — không có trong bảng tra |
| Tiền thời Nguyễn | Đọc chéo | Minh Mạng thông bảo | Minh Thông Mạng bảo — không có |
| Tiền thời Nguyễn | Đọc chéo | Tự Đức thông bảo | Tự Thông Đức bảo — không có |
Riêng trường hợp đồng Khai Nguyên, giới nghiên cứu tiền Trung Hoa vẫn kể rằng từ xa xưa đã có người đọc nó theo kiểu khác, và câu chuyện ấy được dùng làm ví dụ cho việc thứ tự đọc có thể gây tranh luận thật. Với người sưu tầm thông thường, cách đọc chéo "Khai Nguyên thông bảo" là cách được dùng trong sách tra cứu.
Bài học rút ra rất thực tế: thấy một cái tên lạ, việc đầu tiên là thử đọc lại theo kiểu còn lại, chứ không phải đi hỏi giá hay đi tìm "đồng hiếm".
Bài tập luyện mắt mười lăm phút mỗi tối
Không ai thành thạo nhờ đọc lý thuyết. Một bài tập ngắn lặp lại mỗi tối trong hai tuần sẽ làm việc nhận kiểu xếp chữ thành phản xạ.
- Chọn ra hai mươi đồng tiền bạn đã đọc chắc chắn, nửa đọc chéo, nửa đọc vòng nếu có. Ghi tên vào mảnh giấy để ở mặt dưới khay, đừng nhìn.
- Trộn đều, lấy từng đồng, đếm thầm một hai ba rồi nói ra "chéo" hay "vòng". Lật giấy kiểm tra.
- Đồng nào sai, đặt riêng ra và nhìn kỹ xem bạn đã bị lừa ở đâu: chữ mòn, đồng tiền đặt ngược, hay nhầm một chữ giống "thông".
- Mỗi tối thêm năm đồng mới vào bộ luyện, bớt năm đồng đã quá quen.
- Sau một tuần, thử với ảnh chụp trên điện thoại thay vì đồng thật, vì sau này bạn sẽ phải đọc nhiều qua ảnh người khác gửi.
- Rửa tay sau mỗi buổi, nhất là khi trong bộ có tiền kẽm hoặc tiền chì, và cất tiền xa tầm tay trẻ nhỏ.
Hai tuần là đủ để phần lớn người mới nhận kiểu xếp chữ mà không phải nghĩ. Từ đây, sức lực của bạn dành cho việc học mặt chữ niên hiệu và đọc mặt lưng.
Câu hỏi thường gặp
Có phải tiền Việt Nam luôn đọc chéo không?
Không. Nhiều đồng tiền Việt Nam, nhất là tiền thời Nguyễn hay gặp trong nhà, được xếp theo kiểu đọc chéo, nhưng không có luật nào bắt mọi đồng tiền Việt đều như vậy. Luôn kiểm bằng vị trí chữ "thông" hoặc chữ đứng trước "bảo" thay vì đoán theo nước hay theo triều.
Chữ "bảo" có luôn nằm bên trái lỗ không?
Với hai kiểu xếp phổ biến nhất thì chữ cuối, thường là "bảo", nằm bên trái. Tuy vậy vẫn có tiền chỉ ghi hai chữ, tiền hoa có câu chúc dài và tiền đúc tư đặt chữ lệch. Coi đây là quy ước hay gặp để định hướng, không phải phép thử tuyệt đối.
Không biết chữ Hán thì có tự đọc được tiền cổ không?
Đọc được phần lớn tiền thường gặp nếu bạn chịu học mặt chữ của khoảng vài chục chữ: "thông", "bảo", "nguyên" và các niên hiệu hay gặp. Bạn nhận chữ như nhận hình, rồi đối chiếu với bảng. Với chữ lạ, chữ mòn hay chữ thảo, nên nhờ người đọc chữ Hán giỏi xem thêm.
Đọc thử cả hai cách mà vẫn không ra niên hiệu thì sao?
Có thể chữ bị mòn khiến bạn nhận nhầm một chữ, đồng tiền là tiền hoa không dùng để tiêu, hoặc là tiền đúc tư có chữ lạ. Hãy ghi "chưa xác định", chụp ảnh rõ hai mặt kèm số đo và nhờ người có kinh nghiệm xem. Đừng vội gắn nhãn "hiếm".
Thứ tự đọc có giúp đoán đồng tiền thật hay giả không?
Gần như không. Đồ đúc lại thường sao chép nguyên kiểu xếp chữ của đồng gốc, nên thứ tự đọc đúng không chứng minh gì về tuổi của đồng tiền. Để nhận ra đồ đúc lại, bạn cần xem nét chữ, vành, lỗ, trọng lượng và dấu vết đúc, là một kỹ năng riêng.