Thả đồng xu xuống giếng, giắt tờ tiền lẻ vào tay tượng, rải tiền khắp các ban thờ là những cách người đi lễ gửi lòng thành bằng tiền, xuất phát từ quan niệm dân gian về việc dâng một chút của mình cho nơi linh thiêng. Tục có gốc xa và có mặt ở nhiều nền văn hoá, nhưng cách làm hôm nay đang gây không ít phiền toái cho chính những nơi người ta tìm đến.
Bài không phán ai đúng ai sai, cũng không bàn chuyện cầu xin được gì. Bài tìm gốc của các tục ấy, nói vì sao nhiều ban quản lý di tích nhắc nhở hạn chế, chuyện gì xảy ra với đồng xu nằm lâu trong nước, và gợi ý những cách gửi lòng thành vẫn giữ được nếp mà nhẹ nhàng hơn cho di tích.
Những cách đặt tiền thường thấy ở đền, chùa, miếu
Đi qua vài nơi thờ tự vào dịp đầu năm, bạn dễ gặp những cảnh sau. Mỗi cách mang một ý riêng trong tâm thức người làm:
- Giắt tiền vào tay tượng, kẽ tượng: tờ tiền lẻ gấp nhỏ nhét vào bàn tay, nếp áo, hốc tượng, ý như trao tận tay.
- Thả xu xuống giếng, ao, hồ: đồng xu ném xuống giếng trong sân chùa, hồ trước đền, kèm một lời ước thầm.
- Rải tiền trên ban thờ: mỗi ban một tờ, đặt lên mâm, lên đĩa, kẹp dưới lọ hoa, chân đèn.
- Cài tiền lên cây, lên cột: tiền giắt vào rễ cây đa, kẽ đá, khe cột gỗ.
- Xoa tiền lên tượng rồi cất vào ví: cách làm này mong mang "lộc" về, và khiến bề mặt tượng bị mòn dần theo năm tháng.
- Bỏ hòm công đức: cách được các cơ sở thờ tự khuyến khích, tiền đi vào sổ sách, dùng cho việc chung.
Phần lớn những người làm như vậy không có ý xấu; họ làm theo thói quen, theo người đi trước, theo câu "đi lễ phải có lễ". Vì thế bàn chuyện này cần giọng ôn hoà, nói về hệ quả thay vì chê trách người làm.
Gốc của tục: đồng tiền như một lễ vật
Trong nghi lễ truyền thống, lễ vật là thứ người dâng thể hiện lòng thành: hương hoa, trầu cau, oản quả, xôi chè. Đồng tiền chen vào danh sách ấy khá tự nhiên, vì nó là vật quý, gọn nhẹ, ai cũng có. Đặt một đồng tiền lên ban thờ là dâng một phần của cải của mình, nhỏ bé nhưng có thật.
Tục thả đồng xu xuống nước thì có mặt ở nhiều nơi trên thế giới. Ở châu Âu, người ta ném đồng xu xuống giếng, đài phun nước kèm một điều ước; ví dụ nổi tiếng là đài phun nước Trevi ở Rome, nơi tiền khách ném xuống được vớt định kỳ và dành cho việc từ thiện. Các nhà khảo cổ cũng tìm thấy tiền cổ dưới đáy những dòng suối, giếng thiêng thời La Mã. Điểm chung là nước được coi như cửa ngõ đến một thế giới khác, và đồng tiền là món quà gửi qua cửa ngõ ấy.
Trong tín ngưỡng dân gian Việt, ý niệm vay – trả với thần linh cũng góp phần: có người đầu năm "vay" tiền ở đền, cuối năm mang lễ đến "trả". Đồng tiền dâng lên vì thế không chỉ là quà biếu mà còn là một phần của mối giao ước tưởng tượng giữa người và nơi thờ tự, được giữ bằng lòng tin của chính người làm.
Ở Việt Nam, tục giắt tiền vào tay tượng phổ biến mạnh trong mấy chục năm gần đây cùng với phong trào đi lễ đầu năm đông đúc. Người làm nhiều khi chỉ bắt chước người trước mà không rõ vì sao. Hiểu gốc của tục không phải để bỏ nó, mà để thấy cái lõi là lòng thành, còn hình thức có thể thay đổi cho hợp.
Vì sao nhiều ban quản lý di tích nhắc nhở
Các ban quản lý di tích và nhà chùa ở nhiều nơi đã nhiều lần treo thông báo, cử người nhắc khách không giắt tiền lên tượng, không rải tiền khắp nơi, mà đặt vào hòm công đức. Lý do đầu tiên là bảo vệ hiện vật: tượng gỗ sơn son thếp vàng, tượng đất, tượng đồng đều có bề mặt mỏng manh; nhét tiền, cọ tiền, xoa tay liên tục làm bong sơn, mòn vàng, trầy lớp mặt mà không phục hồi được như cũ.
Lý do thứ hai là mỹ quan và trật tự. Một ban thờ ngập tiền lẻ, một pho tượng kín tiền giắt khiến không gian thờ tự mất đi vẻ trang nghiêm mà chính người đi lễ tìm kiếm. Tiền rơi vãi dưới đất bị giẫm lên, lại dễ sinh chuyện nhặt nhạnh, tranh giành.
Lý do thứ ba là quản lý tiền công đức. Tiền bỏ hòm được kiểm đếm, ghi sổ, dùng cho việc tu bổ, vận hành, từ thiện theo cách cơ sở công bố. Tiền rải rác khắp nơi khó kiểm soát, khó minh bạch. Vì vậy lời nhắc của các ban quản lý không nhằm ngăn ai thể hiện lòng thành; nó chỉ đề nghị đưa lòng thành ấy vào đúng chỗ.
Đồng xu nằm lâu trong nước: chuyện gì xảy ra
Ở góc của người chơi tiền, đồng xu dưới giếng, dưới hồ là một bài học nhỏ về hoá học kim loại. Đồng xu thép mạ, đồng xu nhôm, đồng xu hợp kim đồng phản ứng với nước, oxy và các chất hoà tan theo những cách khác nhau. Xu thép bị gỉ nâu, lớp mạ bong; xu nhôm phủ lớp trắng đục; xu hợp kim đồng chuyển xanh. Sau vài năm, mặt chữ có thể mờ đến không đọc được.
Khi hàng trăm, hàng nghìn đồng xu dồn vào một chiếc giếng cổ nhỏ, sản phẩm ăn mòn tích tụ dưới đáy, kèm rêu và bùn. Với những giếng, ao là một phần của di tích, việc này làm thay đổi môi trường nước, gây khó cho việc nạo vét, giữ gìn. Đó cũng là lý do một số nơi chăng lưới, đặt biển nhắc, hoặc định kỳ vớt xu lên.
Còn những đồng xu được vớt lên thì thuộc về cơ sở thờ tự hoặc ban quản lý, được xử lý theo cách họ quyết định. Người chơi tiền không nên xin, mua hay tự lấy những đồng xu này. Ngoài chuyện đúng sai, chúng thường bị ăn mòn nặng, không còn giá trị sưu tầm đáng kể; giá trị duy nhất của chúng là giá trị của lòng thành người đã thả xuống.
Đổi tiền lẻ trước cổng và chuyện "xin lộc"
Muốn rải tiền ở nhiều ban thờ thì cần nhiều tiền lẻ, và từ nhu cầu ấy sinh ra cảnh đổi tiền lẻ trước cổng các di tích lớn mùa lễ hội. Người đổi thường nhận một khoản chênh lệch, tức là bạn đưa một tờ mệnh giá lớn và nhận lại xấp tiền lẻ có tổng thấp hơn. Nhiều nơi chính quyền và ban quản lý đã nhắc nhở, chấn chỉnh hoạt động này; dù vậy, nó vẫn xuất hiện mỗi dịp đông khách.
Ngược chiều với việc dâng tiền là tục "xin lộc": có người mong mang về một đồng tiền lấy từ nơi thờ tự, xem như lộc đầu năm. Có nơi nhà chùa chủ động phát lộc là vài đồng tiền nhỏ hay một gói nhỏ cho khách; cũng có người tự ý nhặt tiền trên ban thờ, tiền trong tay tượng mang về. Việc thứ nhất là cách cơ sở thờ tự tự quyết; việc thứ hai là lấy tiền người khác đã dâng, và nhiều ban quản lý coi đó là hành vi cần ngăn.
Với người quan tâm đến tiền như một hiện vật, hai hiện tượng này cho thấy một điều thú vị: đồng tiền ở nơi thờ tự đã rời khỏi chức năng trao đổi để trở thành biểu tượng của sự trao gửi qua lại giữa người và nơi linh thiêng. Hiểu như vậy, ta sẽ thấy việc dâng hay nhận chỉ có ý nghĩa khi đi qua đúng kênh, có người ghi nhận, chứ không phải nhét vội một tờ tiền rồi đi.
Cách đặt tiền, điều cần cân nhắc và lựa chọn thay thế
Bảng dưới gợi ý cách giữ được ý của từng tục mà ít gây hại cho di tích. Đây là gợi ý chung; mỗi nơi có quy định riêng, hãy làm theo hướng dẫn tại chỗ.
| Cách làm | Điều cần cân nhắc | Lựa chọn nhẹ nhàng hơn |
|---|---|---|
| Giắt tiền vào tay tượng | Làm trầy, bong sơn thếp; mất trang nghiêm | Đặt tiền vào hòm công đức gần tượng, chắp tay vái |
| Xoa tiền lên tượng | Bào mòn bề mặt qua hàng nghìn lượt | Đứng ngắm, cúi chào; không chạm vào tượng |
| Thả xu xuống giếng, hồ | Ô nhiễm nước, khó vệ sinh giếng cổ | Thầm ước mà không ném; nếu muốn góp, bỏ hòm |
| Rải tiền mỗi ban thờ | Tiền rơi vãi, khó quản lý, mất mỹ quan | Đặt một lần ở hòm chung hoặc mâm lễ của mình |
| Cài tiền lên cây, cột | Tổn hại cây cổ thụ, cột gỗ | Không cài; cây và cột cũng là một phần di tích |
Nếu bạn muốn tiền của mình có ý nghĩa cụ thể, có thể hỏi nhà chùa, ban quản lý về các khoản đóng góp có ghi tên như tu bổ, từ thiện, hoặc ghi vào sổ công đức. Như vậy lòng thành được ghi nhận rõ ràng, và bạn biết tiền đi về đâu.
Đi lễ cùng trẻ nhỏ: giải thích chuyện đồng xu thế nào
Trẻ con rất thích ném đồng xu xuống giếng, giắt tiền lên tượng, vì thấy người lớn làm. Đây là dịp tốt để dạy con một nếp ứng xử. Bạn có thể làm theo trình tự:
- Trước khi đi, kể cho con nghe nơi sắp đến là đâu, có gì, vì sao người ta đến đó.
- Đưa con một tờ tiền nhỏ, nói rằng đây là phần con góp để giữ gìn nơi này, và cùng con tìm hòm công đức.
- Khi thấy người khác giắt tiền lên tượng, giải thích nhẹ nhàng rằng tượng rất cũ, chạm nhiều sẽ hỏng, mình nên giữ gìn cho người đến sau.
- Nếu con muốn ước, gợi ý con chắp tay ước thầm bên giếng thay vì ném xu.
- Về nhà, hỏi con nhớ gì về chuyến đi, và kể thêm một câu chuyện về lịch sử nơi đó nếu bạn biết.
Trẻ học ứng xử nơi công cộng nhanh nhất qua việc người lớn làm, không phải qua lời dạy. Một lần bạn bỏ tiền vào hòm thay vì giắt lên tượng có tác dụng hơn mười lần giảng giải.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người ta hay thả đồng xu xuống giếng ở chùa?
Theo quan niệm dân gian ở nhiều nền văn hoá, nước được coi như cửa ngõ đến thế giới khác, và đồng tiền là món quà gửi qua đó kèm một điều ước. Ở Việt Nam, tục này phổ biến ở các giếng, ao trong khuôn viên đền chùa. Nhiều nơi nay nhắc khách hạn chế vì ảnh hưởng đến giếng cổ.
Giắt tiền vào tay tượng có sao không?
Về mặt hiện vật, việc giắt, xoa, nhét tiền liên tục làm bong sơn, mòn lớp thếp vàng và trầy bề mặt tượng, nhất là tượng cổ. Nhiều ban quản lý di tích đã nhắc khách không làm vậy. Nếu muốn dâng tiền, bạn nên đặt vào hòm công đức gần đó.
Tiền công đức bỏ hòm được dùng vào việc gì?
Tuỳ từng cơ sở, tiền công đức thường được dùng cho tu bổ, vận hành, các hoạt động từ thiện và lễ hội. Nhiều nơi công khai việc thu chi. Nếu bạn muốn khoản đóng góp dùng cho việc cụ thể, hãy hỏi ban quản lý hoặc nhà chùa để được ghi vào sổ.
Có nên nhặt đồng xu dưới giếng chùa về sưu tầm không?
Không nên. Những đồng xu ấy thuộc về cơ sở thờ tự, do ban quản lý xử lý. Hơn nữa, chúng thường bị ăn mòn nặng, mặt chữ mờ, giá trị sưu tầm rất thấp. Nếu muốn tìm hiểu tiền xu, hãy bắt đầu từ đồng xu trong nhà hoặc từ nguồn rõ ràng.
Đi lễ không đặt tiền ở ban thờ có bị coi là thiếu lễ không?
Lòng thành thể hiện qua thái độ, lời khấn và sự tôn trọng nơi thờ tự, không đo bằng số tờ tiền đặt lên ban. Bạn có thể dâng hương hoa theo hướng dẫn tại chỗ và góp công đức một lần ở hòm chung. Nếu băn khoăn, hãy hỏi người trông coi nơi đó.
Đài phun nước Trevi có liên quan gì đến tục thả xu?
Đài phun nước Trevi ở Rome là ví dụ nổi tiếng về tục ném đồng xu kèm điều ước ở châu Âu. Tiền khách ném xuống được vớt định kỳ và dành cho việc từ thiện. Ví dụ này cho thấy tục gửi đồng xu xuống nước có mặt ở nhiều nền văn hoá, không riêng Việt Nam.