Ngũ Đế tiền là bộ năm đồng tiền đồng mang niên hiệu của năm đời vua đầu nhà Thanh: Thuận Trị thông bảo, Khang Hy thông bảo, Ung Chính thông bảo, Càn Long thông bảo và Gia Khánh thông bảo. Đây là tiền lưu hành thật của nhà Thanh, về sau được dân gian gom thành bộ, xâu chung bằng dây đỏ, coi như một vật mang ý chúc theo quan niệm truyền thống.
Trên thị trường vật phẩm hôm nay, đa số "bộ Ngũ Đế" là đồ đúc mới theo mẫu, không phải tiền xưa. Bài này giúp bạn hiểu bộ tiền từ góc lịch sử: năm đời vua là ai, vì sao lại thành một bộ, mặt lưng chữ Mãn nói gì, rồi cách nhận ra một bộ ghép từ tiền xưa khác với một bộ vừa ra lò. Phần đặt, treo, bày thế nào không thuộc phạm vi bài.
Năm đời vua, năm đồng tiền
Mỗi đồng mang niên hiệu của một vua, đọc theo thứ tự trên, dưới, phải, trái như phần lớn tiền Thanh. Miếu hiệu là tên được đặt sau khi vua mất, hay gặp trong sách sử.
| Đồng tiền | Niên hiệu (khoảng năm) | Miếu hiệu | Ghi chú cho người chơi |
|---|---|---|---|
| Thuận Trị thông bảo | 1644–1661 | Thế Tổ | Nhiều kiểu mặt lưng nhất trong năm đồng |
| Khang Hy thông bảo | 1662–1722 | Thánh Tổ | Niên hiệu dài, số lượng đúc rất lớn, nhiều xưởng tỉnh |
| Ung Chính thông bảo | 1723–1735 | Thế Tông | Thời gian ngắn, thường ít gặp hơn hai đồng trước và sau |
| Càn Long thông bảo | 1736–1795 | Cao Tông | Rất dễ gặp trong hũ tiền gia đình ở Việt Nam |
| Gia Khánh thông bảo | 1796–1820 | Nhân Tông | Đồng khép lại bộ, vẫn khá dễ gặp |
Con số năm ở đây là khoảng năm của niên hiệu; tiền mang niên hiệu có thể được đúc không đều trong suốt giai đoạn và các xưởng tỉnh có khi bắt đầu muộn hơn. Đừng dùng bảng để định năm đúc của một đồng cụ thể, chỉ dùng để biết thứ tự và độ dài các đời vua.
Vì sao năm đồng tiền lại thành một bộ
Năm đời vua từ Thuận Trị đến Gia Khánh trải dài gần hai thế kỷ, gồm giai đoạn mà sử sách Trung Hoa thường gọi là thời thịnh của nhà Thanh dưới ba vua Khang Hy, Ung Chính, Càn Long. Dân gian về sau chọn chính khoảng thời gian ấy để gom thành bộ, với cách hiểu phổ biến rằng tiền của thời thái bình mang theo ý yên ổn, đủ đầy. Đó là một cách nghĩ theo biểu tượng, không phải một sự kiện lịch sử có ghi chép rõ ràng về người đầu tiên gom bộ.
Còn có những cách gom khác. Thêm đồng Đạo Quang thông bảo thì thành Lục Đế tiền; có người lại nói tới Đại Ngũ Đế gồm tiền của các triều lớn hơn như đồng bán lạng thời Tần, ngũ thù thời Hán, Khai Nguyên thời Đường, nhưng danh sách này không thống nhất giữa các tài liệu. Điều đó cho thấy các bộ "Đế tiền" là sáng tạo của tục lệ, mỗi nơi một kiểu, chứ không phải một quy chuẩn cố định.
Về phía người sưu tầm, điều đáng chú ý là cả năm đồng đều là tiền lưu hành thật, đúc với số lượng rất lớn. Vì vậy tiền xưa của từng đồng không hiếm, và một bộ năm đồng xưa chưa hẳn là món đồ có giá trị sưu tầm cao. Giá trị của nó nằm ở chỗ ghép đúng, tình trạng đẹp, có biến thể mặt lưng đáng chú ý, hoặc là kỷ vật của gia đình.
Đọc mặt lưng: hai chữ Mãn và chữ chỉ nơi đúc
Mặt lưng tiền Thanh thường có chữ Mãn hai bên lỗ vuông. Chữ Mãn viết theo hàng dọc, trông như những nét móc nối nhau, người không học chữ này khó đọc. Hai cụm hay gặp nhất là chữ Mãn đọc theo âm Hán là Bảo Tuyền, tên xưởng đúc thuộc Bộ Hộ, và Bảo Nguyên, tên xưởng thuộc Bộ Công, đều ở kinh thành. Đồng do các xưởng tỉnh đúc thì một bên là chữ Bảo, bên kia là tên viết tắt của xưởng tỉnh đó.
Thuận Trị là đời có mặt lưng đa dạng nhất: có đồng lưng trơn, có đồng một chữ Hán chỉ nơi đúc, có đồng mang chữ Hán và chữ Mãn song song, có đồng ghi thêm giá trị. Sang Khang Hy, một số xưởng tỉnh đặt một chữ Hán tên xưởng cạnh chữ Mãn; người chơi Trung Hoa gom các chữ Hán này lại thành một bài vè để dễ nhớ tên các xưởng. Từ Ung Chính trở đi, mặt lưng chủ yếu chỉ còn chữ Mãn.
Bạn không cần học cả bảng chữ Mãn mới đọc được mặt lưng. Cách dễ nhất là có một bảng ảnh các cụm chữ Mãn của từng xưởng, đặt đồng tiền cạnh bảng và so hình dáng. Hãy bắt đầu bằng việc phân biệt Bảo Tuyền với Bảo Nguyên, vì đây là hai cụm chiếm phần lớn tiền Thanh trong các hũ tiền ở Việt Nam.
Tiền Thanh trong hũ tiền gia đình Việt
Tiền đồng Trung Hoa lưu hành ở Việt Nam qua nhiều thế kỷ, song song với tiền do triều đình Việt đúc. Trong các hũ tiền được tìm thấy khi sửa nhà, đào ao hay do ông bà để lại, tiền Thanh thường chiếm một phần đáng kể, nhất là Khang Hy và Càn Long. Đó là lý do nhiều gia đình có sẵn đủ năm đồng mà không biết, chỉ cần lọc ra và ghép lại.
Khi lọc, bạn sẽ gặp những đồng mang niên hiệu Thanh nhưng chữ thô, mỏng, nhẹ khác thường. Một phần trong số đó có thể là tiền đúc ngoài xưởng chính thức ở thời đó, một phần là tiền đúc lại muộn hơn. Đừng vội loại chúng, cũng đừng vội gán là tiền giả; cứ để thành một nhóm riêng với ghi chú "chưa xác định". Chuyên mục nhận biết đồ đúc lại của trang có bài đi sâu hơn về dấu hiệu từng loại.
Một chuyện thường gặp khác là những đồng có niên hiệu Thanh nhưng to bất thường, mặt lưng chạm rồng hoặc chữ chúc. Phần lớn đó là tiền hoa mang niên hiệu, đúc để làm quà mừng hoặc trưng bày, không phải tiền lưu hành. Khi ghép bộ Ngũ Đế để làm tư liệu, bạn nên dùng đồng lưu hành kích cỡ bình thường để bộ đúng với lịch sử.
Tiền La Hán và những chuyện kể quanh đồng Khang Hy
Trong năm đồng, Khang Hy là đồng có nhiều truyện kể nhất. Nổi tiếng hơn cả là chuyện "tiền La Hán": theo lời truyền, có một đợt đúc dùng đồng từ những pho tượng La Hán nấu chảy, nên đồng tiền có màu vàng hơn thường, và người chơi nhận ra nó qua một nét viết khác thường ở chữ Hy. Câu chuyện được kể lại rất nhiều trong sách báo phổ thông và trên các trang rao bán.
Bạn nên coi đây là truyện dân gian của giới chơi tiền, chưa có tư liệu chính thức nào kiểm chứng đầy đủ. Màu vàng của một đồng tiền phụ thuộc vào tỉ lệ đồng, kẽm, thiếc trong hợp kim, vào điều kiện cất giữ, và có thể bị làm giả bằng cách mạ hoặc đánh bóng. Nét chữ lạ cũng có thể đến từ khuôn của một xưởng tỉnh. Vì vậy, phần lớn những đồng được rao là tiền La Hán trên thị trường là đồ đúc sau, thậm chí đúc rất gần đây.
Một chuyện kể khác gắn với mặt lưng: như đã nói ở trên, các chữ Hán chỉ xưởng tỉnh trên tiền Khang Hy được người chơi xếp thành bài vè để dễ nhớ, và việc gom đủ các xưởng trong bài vè trở thành một thú chơi riêng. Thú chơi này cần kiên nhẫn và một bảng tra tin cậy, nhưng nó dạy bạn nhiều về địa lý hành chính nhà Thanh hơn mọi lời đồn về màu vàng của đồng tiền.
Bộ ghép từ tiền xưa và bộ đúc mới khác nhau ở đâu
Các bộ Ngũ Đế bày bán ở cửa hàng vật phẩm, đặc biệt loại xâu sẵn dây đỏ trong túi gấm, phần lớn là đúc mới. Bảng dưới là các dấu hiệu quan sát nhanh, không cần dụng cụ đặc biệt.
| Dấu hiệu | Bộ ghép từ tiền xưa | Bộ đúc mới |
|---|---|---|
| Kích cỡ năm đồng | Chênh nhau, mỗi đồng một cỡ, một độ dày | Gần như bằng nhau, như ra từ cùng một khuôn |
| Màu và lớp mặt | Mỗi đồng một màu do thời gian khác nhau | Cùng một màu, thường vàng sáng hoặc nâu đều |
| Độ mòn | Mòn tự nhiên ở chữ nổi và vành, chỗ cao mòn nhiều hơn | Không mòn, hoặc mòn đều khắp mặt như bị làm cũ |
| Nét chữ | Sắc ở đồng đẹp, nhoè ở đồng mòn; khác nhau giữa các xưởng | Dày, tròn, giống hệt nhau ở mọi bộ |
| Mặt lưng | Nhiều xưởng khác nhau, chữ Mãn đúng kiểu | Thường lặp lại một cụm chữ, có khi chữ Mãn sai nét |
| Cách bán | Bán từng đồng hoặc theo lô tiền xưa | Bán theo bộ, kèm túi, dây, giấy chứng nhận tự in |
Một bộ đúc mới không có gì sai nếu được bán đúng tên là đồ mới chế tác. Vấn đề chỉ nảy sinh khi bộ mới được mô tả là tiền cổ. Nếu bạn muốn một bộ để làm quà hay trang trí, có thể xem thêm vật phẩm có ghi rõ là đồ mới chế tác trên Vật Phẩm Phong Thủy; nếu muốn một bộ tư liệu lịch sử, hãy ghép từng đồng xưa.
Ghép và giữ một bộ Ngũ Đế làm tư liệu
Với người chơi tiền, một bộ Ngũ Đế ghép cẩn thận là bài tập đầu tiên rất tốt để học tiền Thanh. Những việc nên làm:
- Chọn đồng lưu hành kích cỡ bình thường, mặt chữ đọc rõ, tránh đồng nứt, thủng, bị khoan thêm lỗ.
- Nếu được, chọn cả năm đồng cùng một xưởng, ví dụ đều Bảo Tuyền, để bộ đồng nhất; ghi rõ xưởng của từng đồng.
- Không xâu dây xuyên qua lỗ nếu muốn giữ lâu, vì dây cọ làm mòn mép lỗ; đặt từng đồng trong ô riêng của hộp hoặc túi giấy không axit.
- Ghi phiếu cho từng đồng: niên hiệu, mặt lưng, đường kính, cân nặng, nguồn gốc.
- Nếu là bộ của gia đình đã xâu sẵn từ lâu, chụp ảnh nguyên trạng trước khi tháo, vì cách xâu cũng là một phần câu chuyện.
- Rửa tay sau khi cầm tiền đồng cũ, cất xa tầm tay trẻ nhỏ.
Bộ Ngũ Đế cũng là dịp tốt để kể cho con cháu nghe về một giai đoạn lịch sử Trung Hoa và về con đường đồng tiền Thanh đi vào túi tiền người Việt. Đó là giá trị bền hơn mọi lời quảng cáo về may mắn.
Câu hỏi thường gặp
Ngũ Đế tiền gồm những đồng nào?
Năm đồng tiền đồng mang niên hiệu năm đời vua đầu nhà Thanh: Thuận Trị thông bảo, Khang Hy thông bảo, Ung Chính thông bảo, Càn Long thông bảo và Gia Khánh thông bảo. Đây đều là tiền lưu hành thật của thời đó, sau được dân gian gom thành bộ.
Ngũ Đế tiền xưa có hiếm không?
Từng đồng riêng lẻ thường không hiếm, vì đều là tiền lưu hành đúc với số lượng rất lớn và còn lại nhiều. Một bộ có giá trị sưu tầm khi các đồng ghép đúng, tình trạng đẹp, cùng xưởng hoặc có biến thể mặt lưng đáng chú ý, chứ không phải chỉ vì đủ năm đồng.
Chữ trên mặt lưng tiền Ngũ Đế là chữ gì?
Phần lớn là chữ Mãn, viết dọc hai bên lỗ vuông, cho biết tên xưởng đúc. Hai cụm hay gặp nhất là Bảo Tuyền thuộc Bộ Hộ và Bảo Nguyên thuộc Bộ Công. Đồng Thuận Trị và một số đồng Khang Hy còn có thêm chữ Hán chỉ nơi đúc.
Lục Đế tiền khác Ngũ Đế tiền ở đâu?
Lục Đế tiền là bộ Ngũ Đế thêm đồng Đạo Quang thông bảo của đời vua kế tiếp. Ngoài ra còn những cách gom khác như Đại Ngũ Đế, danh sách không thống nhất giữa các tài liệu. Các bộ này đều là cách gom của tục lệ, không có quy chuẩn chung.
Làm sao biết bộ Ngũ Đế mình mua là đúc mới?
Bộ đúc mới thường có năm đồng cùng cỡ, cùng màu, nét chữ dày giống hệt nhau, không mòn tự nhiên, bán kèm túi và dây đỏ. Bộ ghép từ tiền xưa thì mỗi đồng một cỡ, một màu, mòn theo chỗ cao. Nếu không chắc, hãy hỏi thẳng người bán và đề nghị ghi rõ trên hoá đơn.
Có nên tháo bộ Ngũ Đế xâu sẵn của ông bà để làm sạch không?
Nên chụp ảnh nguyên trạng trước. Nếu muốn giữ lâu, có thể tháo dây để tránh mòn mép lỗ, nhưng không nên đánh bóng hay ngâm hoá chất. Lớp màu theo thời gian và cách xâu cũ đều là thông tin của kỷ vật gia đình.