Tiền yếm thắng là những đồng đúc theo dáng tiền tròn lỗ vuông nhưng không dùng để mua bán: người xưa đeo, treo, tặng nhau hoặc cất trong nhà như một lời chúc hay một vật mang ý cầu an. Giới chơi gọi chung là tiền hoa, vì chúng thường có hình chạm, hoa văn, chữ chúc thay cho niên hiệu và tên loại tiền như trên đồng lưu hành.
Trong một hũ tiền gia đình để lại, tiền hoa thường lẫn giữa hàng trăm đồng thông bảo. Nhận ra được chúng giúp bạn tách đúng nhóm, đọc đúng nghĩa và không nhầm một đồng chúc thọ đúc mới thành tiền của một triều vua nào đó. Bài này đi từ tên gọi, lịch sử, các nhóm chính đến cách bắt đầu tìm hiểu một đồng cụ thể.
Yếm thắng, tiền hoa: hai cái tên cho cùng một loại hiện vật
Chữ yếm thắng gốc Hán, nghĩa đen là dùng một vật để đè nén, áp chế điều không lành. Theo quan niệm của người xưa, một số đồ vật mang hình, chữ hay ký hiệu đặc biệt có thể "trấn" được tà khí, và đồng tiền vốn là vật quý, cầm nắm hằng ngày, nên được mượn dáng để làm những vật như vậy. Cái tên này phản ánh niềm tin của người dùng thời đó, không phải một nhận định về hiệu quả của đồ vật.
Tên tiền hoa (hoa tiền) là cách gọi của giới sưu tầm, dựa trên vẻ ngoài: đồng tiền có hoa văn, có hình người, hình vật, có khi đục thủng thành ô lưới. Ở Việt Nam còn nghe các tên khác như tiền bùa, tiền chúc, tiền thưởng, tiền mừng, tuỳ người và tuỳ vùng. Các tên này chồng lên nhau nhiều chỗ, nên khi ghi chép bạn nên dùng một tên chung là tiền hoa, rồi thêm nhóm cụ thể ở phía sau.
Điểm cốt lõi để phân biệt: tiền lưu hành do nhà nước đúc, mang niên hiệu và chữ chỉ loại tiền như thông bảo, nguyên bảo, trọng bảo; tiền hoa không có giá trị trao đổi chính thức, mặt chữ thường là lời chúc, tên thần tiên, quẻ, con giáp hoặc hình ảnh. Có những đồng nằm ở giữa, ví dụ đồng mang niên hiệu thật nhưng mặt lưng chạm hình rồng phượng; người chơi vẫn xếp chúng vào tiền hoa vì công dụng của chúng không phải để tiêu.
Từ thời Hán đến cuối triều Thanh: tiền hoa ra đời và lan rộng thế nào
Các tài liệu sưu tầm Trung Hoa thường đặt điểm khởi đầu của tiền yếm thắng vào thời Hán, khi đồng ngũ thù đã thành loại tiền quen thuộc. Người ta đúc những đồng có dáng ngũ thù nhưng thêm hình sao, hình rùa, hình kiếm, hoặc chữ chúc. Từ đó đến các triều sau, tiền hoa đi song song với tiền lưu hành, nhiều nhất vào thời Minh và Thanh khi kỹ thuật đúc đồng trong dân gian đã rất phổ biến.
Phần lớn tiền hoa không do triều đình đúc. Chúng ra đời từ các lò đúc tư nhân, các xưởng đồ đồng, các đạo quán, chùa chiền, và cả những người thợ ở chợ quê nhận đúc theo yêu cầu. Vì không có quy chuẩn chung, kích cỡ, độ dày, chất liệu và chất lượng chữ của tiền hoa chênh nhau rất nhiều, từ những đồng đúc tinh xảo dùng làm quà biếu đến những đồng thô, chữ nhoè, chỉ để treo trẻ con.
Việc định niên đại một đồng tiền hoa vì thế khó hơn tiền lưu hành nhiều. Tiền thông bảo có niên hiệu nên biết được triều đại; tiền hoa thì phần lớn không ghi năm. Người chơi phải dựa vào kiểu chữ, kiểu hoa văn, độ mòn, cách đúc và so với những đồng đã được các bộ sách tra cứu công bố. Ngay trong giới chuyên sâu, niên đại của nhiều đồng tiền hoa vẫn chỉ ghi được là "khoảng thời Thanh" hay "muộn", không cụ thể hơn.
Các nhóm tiền hoa thường gặp trong một bộ sưu tập
Tiền chữ chúc. Mặt tiền là một cụm bốn chữ chúc phúc như trường mệnh phú quý, phúc thọ khang ninh, kim ngọc mãn đường. Đây là nhóm đông nhất, dễ gặp nhất trong các hũ tiền gia đình, và cũng là nhóm được đúc lại nhiều nhất ngày nay.
Tiền mừng tuổi. Đúc để cho trẻ nhỏ dịp đầu năm, thường có chữ chúc kèm hình con giáp, hình trẻ cưỡi lân, hình đồng tử. Nhóm này gắn với tục áp tuế tiền, sẽ được bàn riêng trong một bài khác của chuyên mục.
Tiền quẻ, can chi, sao trời. Mang hình tám quẻ, mười hai con giáp, mười hai địa chi, chòm Bắc Đẩu. Nhiều đồng thuộc nhóm này có nguồn gốc từ Đạo giáo, đi kèm chữ phù chú mà người thường không đọc được như chữ Hán bình thường.
Tiền cưới hỏi. Có hình long phụng, uyên ương, hai người đứng cạnh nhau, kèm chữ chúc vợ chồng hoà hợp, sớm có con. Thường làm quà trong lễ cưới hoặc cất trong rương của cô dâu.
Tiền kể chuyện, nhân vật. Chạm hình Bát Tiên, Lưu Hải đùa cóc, kỳ lân đưa con, Chung Quỳ. Hình được chọn vì câu chuyện mang ý chúc, ví dụ mong con cái học hành đỗ đạt hay mong nhà cửa yên ổn.
Tiền đục thủng, tiền treo. Thân tiền đục thành ô lưới, hoặc có thêm quai, thêm lỗ nhỏ ở mép để xâu dây. Nhóm này thường mỏng hơn, nhẹ hơn, sinh ra để đeo, treo trên quạt, trên màn, trên nôi.
Tiền hoa khác tiền lưu hành ở những điểm nào
Khi phân loại một hũ tiền, bảng dưới giúp bạn tách nhanh hai nhóm trước khi đi vào chi tiết. Không có tiêu chí nào đúng tuyệt đối; bạn nên xét cùng lúc nhiều dấu hiệu.
| Đặc điểm | Tiền lưu hành | Tiền hoa |
|---|---|---|
| Chữ mặt trước | Niên hiệu + chữ chỉ loại tiền (thông bảo, nguyên bảo…) | Lời chúc, tên thần tiên, quẻ, con giáp, có khi không có chữ |
| Mặt lưng | Trơn, hoặc chữ chỉ nơi đúc, giá trị, ký hiệu nhỏ | Thường có hình chạm: rồng phượng, người, vật, cây cối |
| Kích cỡ | Khá đồng đều trong cùng một đợt đúc | Chênh nhau nhiều, có đồng to gấp đôi tiền thường |
| Hình dáng | Tròn, lỗ vuông | Tròn lỗ vuông, lỗ tròn, đục thủng, có quai, hình chuông, hình khoá |
| Người đúc | Nhà nước, xưởng đúc chính thức | Lò tư nhân, xưởng đồ đồng, cơ sở tôn giáo |
| Dấu mòn | Mòn đều do lưu thông qua tay nhiều người | Mòn theo chỗ cọ vào dây, vào áo; nhiều đồng gần như không mòn |
Trường hợp khó nhất là những đồng mang niên hiệu thật nhưng to bất thường, chạm hình ở mặt lưng. Giới chơi gọi chung là tiền hoa có niên hiệu, và thường ghi chú rõ để không nhầm với tiền lưu hành cùng niên hiệu khi xếp bộ theo triều đại.
Tiền hoa ở Việt Nam: đi theo đường buôn bán và đi theo tục lệ
Tiền hoa có mặt ở Việt Nam theo ít nhất hai con đường. Con đường thứ nhất là buôn bán: tiền đồng Trung Hoa lưu hành rộng ở Đại Việt qua nhiều thế kỷ, kéo theo cả những đồng tiền hoa mà thương nhân, người Hoa sinh sống ở các phố buôn mang sang. Con đường thứ hai là tục lệ tại chỗ: khi người Việt quen dùng đồng tiền làm quà mừng, làm vật đeo cho trẻ, các thợ đúc trong nước cũng làm những đồng tương tự.
Việc xác định đồng nào đúc ở Việt Nam, đồng nào đúc ở Trung Hoa là chuyện khó, và nhiều nhận định trên mạng nói quá chắc chắn. Giới nghiên cứu thường dựa vào kiểu chữ, chất liệu hợp kim, kỹ thuật đúc và nơi tìm thấy, nhưng ranh giới không rõ như với tiền có niên hiệu. Bạn nên ghi là "chưa rõ nơi đúc" khi chưa có căn cứ, thay vì gán cho đồng tiền một xuất xứ chỉ vì người bán nói vậy.
Triều Nguyễn có đúc các loại tiền vàng, tiền bạc dùng để ban thưởng, mang chữ và hình trang trọng. Chúng cũng không dùng để tiêu hằng ngày nên có điểm chung với tiền hoa, nhưng là hiện vật của triều đình, giá trị lịch sử khác hẳn những đồng chúc đúc ở chợ. Khi gặp tài liệu nói về loại này, bạn nên tách nó thành một nhóm riêng trong sổ của mình.
Bắt đầu tìm hiểu một đồng tiền hoa trong nhà
Không cần dụng cụ đắt tiền. Một kính lúp, một cây thước, một chiếc cân nhà bếp loại chia đến gam và một cuốn sổ là đủ để bắt đầu. Việc quan trọng là ghi lại những gì bạn thấy trước khi tra cứu, để không bị gợi ý dẫn dắt.
- Rửa tay trước và sau khi cầm, nhất là với những đồng xỉn màu xám có thể chứa chì hoặc kẽm; không cho trẻ nhỏ cầm chơi.
- Đo đường kính, độ dày ở mép, cân nặng; ghi cả hình dạng lỗ (vuông, tròn, không lỗ) và có quai hay không.
- Chép lại các chữ nhìn thấy, chữ nào không chắc thì để ô trống; không đoán chữ cho đủ câu.
- Mô tả hình ở mặt lưng bằng lời của bạn: con gì, người đứng hay ngồi, cầm gì, có mây, sóng, cây không.
- Chụp ảnh hai mặt dưới ánh sáng xiên, đặt cạnh thước để sau này so kích cỡ.
- Hỏi người trong nhà đồng tiền đến từ đâu, từng treo ở đâu, ai dùng; ghi nguyên lời kể, kể cả khi lời kể chưa chắc đúng.
- Tra cứu sau cùng: so với sách tham khảo về tiền hoa, ảnh trong bảo tàng, ý kiến người chơi lâu năm; ghi rõ nguồn nào nói gì.
Đừng làm sạch đồng tiền bằng giấm, chanh, chất tẩy hay bàn chải sắt. Lớp gỉ và lớp màu theo thời gian là một phần thông tin của hiện vật, mất rồi không lấy lại được.
Nói về tiền hoa cho đúng mực
Tiền hoa sinh ra từ niềm tin và mong ước của người xưa: mong con sống lâu, nhà êm ấm, học hành đỗ đạt. Khi giới thiệu chúng, cách nói đúng là "theo quan niệm dân gian, đồng tiền này mang ý chúc…", chứ không phải "đeo đồng này sẽ được…". Ý nghĩa nằm ở lời chúc và câu chuyện, không ở sức mạnh nào đó của khối đồng.
Giọng tôn trọng cũng quan trọng không kém. Người đang giữ đồng tiền treo nôi của bà nội có thể tin nó che chở cho cháu, người khác chỉ coi là kỷ vật. Cả hai cách nhìn đều có chỗ đứng. Người sưu tầm không cần tranh luận đúng sai với ai, chỉ cần ghi lại đầy đủ: đồng tiền là gì, chữ gì, hình gì, gia đình dùng nó thế nào.
Cuối cùng là chuyện giá. Trên các trang rao vặt, tiền hoa hay được gắn những lời như "cực hiếm", "bùa cổ giữ nhà", kèm giá cao. Phần lớn tiền hoa chữ chúc được đúc với số lượng rất lớn qua nhiều thế kỷ, và rất nhiều đồng là đồ đúc lại gần đây. Độ hiếm thật phụ thuộc vào số còn lại, tình trạng và nhu cầu của người chơi, không phụ thuộc vào lời quảng cáo.
Câu hỏi thường gặp
Tiền yếm thắng có phải là tiền cổ dùng để tiêu không?
Không. Tiền yếm thắng, hay tiền hoa, được đúc theo dáng đồng tiền nhưng không có giá trị trao đổi chính thức. Người xưa dùng nó để đeo, treo, tặng hoặc cất giữ như một lời chúc, một vật mang ý cầu an theo quan niệm dân gian, không dùng để mua bán ở chợ.
Làm sao biết đồng tiền trong nhà là tiền hoa hay tiền lưu hành?
Hãy nhìn chữ mặt trước trước tiên. Tiền lưu hành có niên hiệu và chữ như thông bảo, nguyên bảo; tiền hoa thường là lời chúc, tên thần tiên, quẻ hoặc chỉ có hình. Sau đó xem mặt lưng có hình chạm không, kích cỡ có khác thường không, có quai hay lỗ xâu dây không.
Tiền hoa có ghi năm đúc không?
Phần lớn không ghi. Người chơi phải đoán niên đại qua kiểu chữ, kiểu hoa văn, cách đúc, độ mòn và so sánh với các đồng đã được sách tra cứu công bố. Vì vậy nhiều đồng chỉ ghi được là khoảng thời Thanh hay đúc muộn, không xác định được năm cụ thể.
Có nên đánh bóng tiền hoa cho sáng đẹp không?
Không nên. Đánh bóng, ngâm giấm, chà chanh hay dùng chất tẩy đều làm mất lớp màu và lớp gỉ hình thành qua thời gian, vốn là thông tin quan trọng của hiện vật. Nếu đồng tiền bám bụi, chỉ nên dùng chổi lông mềm và để khô ráo.
Tiền hoa Việt Nam và tiền hoa Trung Hoa khác nhau thế nào?
Ranh giới không rõ ràng. Tiền hoa Trung Hoa vào Việt Nam qua đường buôn bán, còn thợ trong nước cũng đúc những đồng tương tự. Giới nghiên cứu dựa vào kiểu chữ, hợp kim, kỹ thuật đúc và nơi tìm thấy, nhưng nhiều đồng vẫn chưa xác định được. Khi chưa có căn cứ, nên ghi là chưa rõ nơi đúc.
Đồng tiền hoa có mang lại may mắn thật không?
Bài viết không khẳng định điều đó. Tiền hoa mang ý chúc theo quan niệm dân gian, giá trị của nó nằm ở lời chúc, câu chuyện gia đình và lịch sử văn hoá. Bạn có thể giữ nó như một kỷ vật đẹp và một tư liệu, còn niềm tin là chuyện riêng của mỗi người.