Để biết một đồng xu của nước nào, hãy tìm theo thứ tự: tên nước (thường bằng ngôn ngữ bản địa hoặc tiếng Latin), tên đơn vị tiền, chân dung hoặc quốc huy, rồi năm và cách ghi năm. Nhiều nước không ghi tên mình bằng tiếng Anh, có nước không ghi tên nước nào cả, và không ít nước ghi năm theo lịch riêng bằng chữ số riêng. Nắm được vài chục từ khoá và vài loại lịch, bạn sẽ xếp được phần lớn đồng xu lạ trong hộp.
Bài này gom những manh mối hay dùng nhất: bảng tên nước như in trên xu, từ chỉ đơn vị tiền, các loại chữ số và lịch, dấu xưởng đúc. Cuối bài là quy trình xử lý một đồng xu chưa xác định. Mục tiêu không phải thuộc lòng mà là biết nhìn vào đâu.
Tên nước như in trên đồng xu
Bảng dưới gom những tên nước người mới hay bối rối. Đây là cách ghi phổ biến trên xu; một số nước dùng nhiều cách ghi qua các thời kỳ.
| Chữ trên đồng xu | Nước | Ghi chú |
|---|---|---|
| Helvetia, Confoederatio Helvetica | Thuỵ Sĩ | Tên Latin, dùng để không phải chọn một trong các ngôn ngữ chính thức |
| Éire | Ireland | Tiếng Ireland |
| Magyar, Magyarország | Hungary | |
| Polska, Rzeczpospolita Polska | Ba Lan | |
| Suomi, Finland | Phần Lan | Hai ngôn ngữ chính thức |
| Sverige · Norge · Danmark | Thuỵ Điển · Na Uy · Đan Mạch | |
| Österreich | Áo | |
| Hrvatska · Slovensko · Eesti · Latvija · Lietuva | Croatia · Slovakia · Estonia · Latvia · Lithuania | |
| Ελλάς, Ελληνική Δημοκρατία | Hy Lạp | Chữ Hy Lạp |
| СССР, Россия, България | Liên Xô, Nga, Bulgaria | Chữ Kirin; СССР trông như CCCP |
| 日本国 | Nhật Bản | Chữ Hán |
| 대한민국 | Hàn Quốc | Chữ Hangul |
| Không có tên nước, chỉ chân dung và chữ viết tắt Latin | Vương quốc Anh | Ví dụ D G REG F D, viết tắt cụm Latin về danh hiệu nhà vua |
Vương quốc Anh là trường hợp đặc biệt: giống như tem bưu chính của nước này, xu Anh không in tên nước, chỉ có chân dung và danh hiệu nguyên thủ bằng tiếng Latin viết tắt. Thấy chân dung kèm những chữ cái rời như vậy, hãy nghĩ tới Anh hoặc các vùng lãnh thổ dùng chân dung nhà vua Anh.
Đơn vị tiền là manh mối thứ hai
Khi tên nước mòn hoặc khó đọc, chữ chỉ đơn vị tiền thường thu hẹp phạm vi rất nhanh. Một số từ hay gặp:
- Øre, öre: các nước Bắc Âu dùng krone, krona.
- Groszy: Ba Lan. Fillér: Hungary. Haléř, haléřů: Séc và Tiệp Khắc cũ.
- Kopek, копеек: Nga, Liên Xô và một số nước từng thuộc Liên Xô.
- Fils: nhiều nước Ả Rập vùng Vịnh và Trung Đông. Paisa, paise: Ấn Độ, Pakistan, Nepal và lân cận.
- Centavo: nhiều nước Mỹ Latinh và Bồ Đào Nha cũ. Céntimo: Tây Ban Nha cũ và vài nước Mỹ Latinh.
- Centime: Pháp cũ, Thuỵ Sĩ, Bỉ, Luxembourg cũ và nhiều nước châu Phi nói tiếng Pháp.
- Sen: Nhật thời trước, Malaysia, Indonesia. Satang: Thái Lan.
- Cent euro, euro cent: khu vực đồng euro; xem mặt quốc gia để biết nước cụ thể.
Chỉ riêng chữ chỉ đơn vị đã thường đưa bạn xuống còn vài nước. Kết hợp với chân dung hay quốc huy, phần lớn trường hợp là xong.
Chữ số không phải 0 đến 9 quen thuộc
Nhiều nước dùng chữ số riêng trên xu. Phổ biến nhất là chữ số Ả Rập phương Đông, dùng ở nhiều nước Trung Đông và Bắc Phi: ٠ là 0, ١ là 1, ٢ là 2, ٣ là 3, ٤ là 4, ٥ là 5, ٦ là 6, ٧ là 7, ٨ là 8, ٩ là 9. Điều dễ nhầm là số 0 trông như một chấm, số 5 trông như số 0 tròn, còn ký hiệu giống chữ V lại là số 7. Ở Iran và Afghanistan, ba chữ số 4, 5, 6 có hình hơi khác.
Xu Thái dùng chữ số Thái, xu Lào, Myanmar, Campuchia cũ cũng có chữ số riêng, và xu Ấn Độ, Nepal cũ dùng chữ số Devanagari. Với xu chữ Hán, số được viết bằng chữ như 一, 二, 三, 十. Một số đồng xu in năm hai lần, một lần theo lịch riêng bằng chữ số bản địa và một lần theo dương lịch bằng chữ số quen thuộc; khi đó hãy dùng cặp số này để tự kiểm cách đọc của mình.
Cách làm thực tế là giữ một bảng chữ số nhỏ dán ở bàn phân loại. Khi gặp chữ số lạ, chép lại hình dạng, đối chiếu từng ký tự, rồi mới đổi sang năm. Đừng đoán năm theo cảm giác, vì sai một chữ số là sai hàng chục năm.
Các loại lịch hay gặp trên tiền xu
Đọc được chữ số mới xong một nửa; năm trên xu có thể theo lịch khác dương lịch. Bảng dưới gom các lịch hay gặp và cách đổi gần đúng.
| Lịch | Thường gặp ở | Đổi sang dương lịch |
|---|---|---|
| Hồi lịch (âm lịch Hồi giáo) | Nhiều nước Trung Đông, Bắc Phi | Gần đúng: lấy năm Hồi lịch nhân 0,97 rồi cộng 622 |
| Lịch Hijri dương | Iran, Afghanistan | Cộng 621 hoặc 622 tuỳ thời điểm trong năm |
| Phật lịch | Thái Lan | Trừ 543 |
| Niên hiệu Nhật | Nhật Bản | Cộng hằng số của niên hiệu, ví dụ Bình Thành cộng 1988 |
| Lịch Dân Quốc | Đài Loan | Cộng 1911 |
| Lịch Vikram Samvat | Nepal | Trừ 56 hoặc 57 |
| Lịch Do Thái | Israel | Trừ 3760 hoặc 3761 |
| Lịch Ethiopia | Ethiopia | Cộng 7 hoặc 8 |
Với các lịch có năm bắt đầu khác dương lịch, một năm của lịch đó trải qua hai năm dương lịch, nên kết quả đổi có thể lệch một năm. Trong bảng kê, ghi năm gốc như trên xu và năm dương lịch gần đúng, kèm dấu "khoảng" khi chưa chắc.
Dấu xưởng đúc: chữ cái nhỏ nói đồng xu ra đời ở đâu
Dấu xưởng là gì. Một số nước có nhiều xưởng đúc tiền và đánh dấu xưởng bằng một chữ cái hoặc ký hiệu nhỏ trên đồng xu. Cùng năm, cùng mẫu mà khác xưởng là hai đồng khác nhau với người chơi theo năm.
Mỹ. Các chữ P, D, S, W lần lượt chỉ các xưởng ở Philadelphia, Denver, San Francisco và West Point. Dấu thường nằm gần năm đúc. Có những năm, mệnh giá mà xưởng Philadelphia không in chữ P.
Đức. Các chữ A, D, F, G, J chỉ năm xưởng đúc, có trên cả xu mark cũ lẫn xu euro Đức. Đây là lý do một bộ xu Đức theo năm dài gấp nhiều lần nước khác.
Pháp và một số nước châu Âu. Xu Pháp mang ký hiệu nhỏ hình chiếc sừng đựng hoa quả của xưởng đúc Paris, đôi khi kèm dấu riêng của người phụ trách xưởng. Nhiều nước châu Âu khác cũng có các dấu riêng kiểu này, cần tra theo từng nước.
Không thấy dấu thì sao. Nhiều nước chỉ có một xưởng đúc nên không in dấu. Không thấy dấu không có nghĩa đồng xu là đồ giả; chỉ cần ghi "không dấu xưởng" trong bảng kê.
Chân dung và quốc huy: manh mối khi chữ đã mòn
Chân dung nguyên thủ. Các nước có vua, nữ hoàng, quốc vương thường in chân dung lên một mặt xu. Nhận ra khuôn mặt quen thuộc như nhà vua Thái Lan, quốc vương Brunei hay nhà vua Anh là đã gần xong việc xác định nước, kể cả khi chữ mòn gần hết.
Chân dung nhân vật lịch sử. Nhiều nước cộng hoà in chân dung nhà lập quốc, nhà văn, nhà khoa học. Chân dung này ít giúp với người mới, nhưng chụp ảnh lại rồi tra theo mệnh giá và đơn vị tiền sẽ nhanh ra.
Quốc huy và biểu tượng quốc gia. Đại bàng, sư tử, cây đàn hạc, chữ thập trên khiên, ngôi sao, vầng trăng lưỡi liềm… mỗi nước có một kiểu quốc huy riêng. Giữ một bảng ảnh quốc huy của các nước hay gặp trong hộp xu là công cụ rất hữu ích.
Hình mặt sau đặc trưng. Một số đồng xu nổi tiếng đến mức nhìn hình là biết nước: hải ly, chim lặn, lá phong gợi tới Canada; kangaroo, thú mỏ vịt gợi tới Úc; đàn hạc gợi tới Ireland.
Kết hợp, đừng dựa một manh mối. Một con đại bàng có thể là của Đức, Áo, Ba Lan, Mỹ hay Mexico. Luôn kết hợp hình với đơn vị tiền và vài chữ còn đọc được.
Những cặp nước hay bị nhầm
Áo và Úc. Österreich là Áo, Australia là Úc. Hai tên này rất hay bị lẫn khi dịch vội; trên xu, đơn vị tiền cũng khác hẳn: schilling, groschen hay euro với Áo, cent và đô la với Úc.
Slovakia và Slovenia. Slovensko là Slovakia, Slovenija là Slovenia. Cả hai đều đã dùng euro, nên càng phải đọc kỹ mặt quốc gia.
Thuỵ Điển và Thuỵ Sĩ. Sverige là Thuỵ Điển với đơn vị krona, öre; Helvetia là Thuỵ Sĩ với franc, rappen. Tên tiếng Việt gần nhau nhưng xu khác hẳn.
Đông Đức và Tây Đức. Xu Đông Đức ghi Deutsche Demokratische Republik, phần lớn bằng nhôm; xu Tây Đức ghi Bundesrepublik Deutschland. Cả hai đều dùng đơn vị mark và pfennig nên dễ lẫn nếu chỉ nhìn mệnh giá.
Hàn Quốc và Triều Tiên. Xu Hàn Quốc ghi 대한민국 và đơn vị won bằng chữ Hangul; xu Triều Tiên cũng dùng chữ Hangul nhưng tên nước khác. Hãy đọc trọn tên nước thay vì chỉ nhận kiểu chữ.
Quy trình xử lý một đồng xu chưa xác định
Khi gặp một đồng xu lạ, làm lần lượt các bước dưới, dừng lại ở bước nào đã đủ để xác định:
- Xem chữ viết là hệ gì: Latin, Kirin, Hy Lạp, Ả Rập, Hán, Hangul, Thái, Devanagari… Bước này đã khoanh vùng được châu lục.
- Tìm tên nước, đối chiếu bảng tên nước. Chép lại đúng từng chữ cái, kể cả dấu.
- Tìm đơn vị tiền và mệnh giá.
- Tìm chân dung, quốc huy hoặc biểu tượng; chụp ảnh rõ hai mặt.
- Đọc năm, xác định lịch, đổi sang dương lịch.
- Tìm dấu xưởng đúc nếu có.
- Đo đường kính, cân nặng, ghi chất liệu nhìn thấy, rồi tra trong sách catalogue hoặc cơ sở dữ liệu tiền xu theo những gì đã biết.
- Nếu vẫn chưa ra, ghi "chưa xác định" kèm mọi manh mối đã có, để lại trong ngăn riêng, hỏi người cùng chơi khi có dịp.
Ghi lại cả những đồng đã xác định được bằng cách nào, ví dụ "nhận ra nhờ chữ øre và chân dung". Lần sau gặp đồng tương tự, bạn xử lý nhanh hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Đồng xu ghi Helvetia là của nước nào?
Helvetia là tên Latin của Thuỵ Sĩ. Nước này có nhiều ngôn ngữ chính thức nên trên xu dùng tên Latin để không phải chọn một ngôn ngữ. Đơn vị là franc và rappen, hay centime. Xu franc Thuỵ Sĩ vẫn đang lưu hành, không thuộc nhóm tiền trước euro.
Vì sao xu Anh không ghi tên nước?
Theo truyền thống, xu Anh chỉ mang chân dung nhà vua và danh hiệu viết tắt bằng tiếng Latin, không ghi tên nước. Thấy chân dung kèm các chữ viết tắt như D G REG hay D G REX, bạn nên nghĩ tới Anh hoặc các vùng lãnh thổ phụ thuộc dùng chân dung nhà vua Anh, rồi xem mệnh giá và hình mặt sau để phân biệt.
Làm sao đổi năm Hồi lịch trên xu sang dương lịch?
Cách gần đúng là nhân năm Hồi lịch với 0,97 rồi cộng 622. Ví dụ năm 1400 Hồi lịch ra khoảng 1980. Vì năm Hồi lịch ngắn hơn năm dương lịch khoảng mười một ngày, kết quả có thể lệch một năm. Nếu cần chính xác, dùng bảng đổi lịch.
Đồng xu có chữ CCCP là của nước nào?
Đó là chữ Kirin СССР, viết tắt tên Liên bang Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Xô viết, tức Liên Xô. Xu Liên Xô có đơn vị kopek và rúp. Đây là tiền đã ngừng lưu hành, nên xếp vào ngăn tiền của một nhà nước không còn tồn tại.
Có ứng dụng nào nhận diện xu bằng ảnh không?
Có những công cụ nhận diện bằng ảnh và các cơ sở dữ liệu tiền xu trên mạng do cộng đồng đóng góp. Chúng hữu ích để gợi ý, nhưng có thể sai với xu mòn hoặc mẫu hiếm. Hãy luôn kiểm lại bằng tên nước, mệnh giá, năm và thông số đo được.
Đồng xu không có tên nước, không có mệnh giá thì là gì?
Nhiều khả năng đó không phải tiền mà là huy chương, thẻ đổi hàng hay xu lưu niệm. Một số đồng tiền cổ cũng không có mệnh giá rõ ràng, nhưng đó là trường hợp riêng cần người hiểu biết xem. Ghi "chưa xác định" và để vào ngăn kỷ vật cho tới khi rõ.