Phần lớn tiền hoa nói bằng hai thứ: một cụm bốn chữ chúc ở mặt trước, và một hoặc nhiều hình chạm ở mặt lưng được chọn vì tên của chúng đọc gần giống một chữ mang nghĩa tốt trong tiếng Hán. Hiểu được hai lớp này, bạn đọc được "câu nói" của một đồng tiền hoa mà không cần đoán.
Khó khăn của người Việt là lớp thứ hai dựa vào cách phát âm tiếng Hán, nên sang âm Hán Việt nhiều cặp đồng âm không còn rõ. Bài này liệt kê các cụm chữ chúc hay gặp, giải thích chữ ghép, rồi đi qua các hình đồng âm quen thuộc, kèm cách ghi chép một đồng tiền có cả chữ lẫn hình.
Vì sao tiền hoa nói bằng lời chúc
Tiền lưu hành phải ghi niên hiệu và loại tiền vì đó là chứng từ của nhà nước. Tiền hoa không bị ràng buộc như vậy, nên mặt chữ được dùng để nói điều người đặt đúc muốn gửi gắm: sống lâu, giàu có, con cái đỗ đạt, vợ chồng hoà thuận. Bốn chữ quanh lỗ vuông trở thành một tấm thiệp chúc nhỏ bằng kim loại, có thể cầm trong tay, đeo trên người, truyền qua nhiều đời.
Lời chúc trên tiền hoa thường lấy từ kho thành ngữ chúc tụng có sẵn trong văn hoá chữ Hán, những câu mà người xưa cũng viết trên câu đối Tết, trên đồ sứ, trên khung cửa. Vì vậy cùng một cụm chữ có thể gặp trên đồng tiền, trên bát đĩa và trên tranh dân gian. Biết điều này, bạn có thể tra nghĩa một cụm chữ lạ bằng cách tìm nó trong các bộ sưu tập đồ gốm hay tranh cùng thời, không chỉ trong sách về tiền.
Một lưu ý về giọng: lời chúc là mong ước, không phải lời hứa. Khi chú thích cho một đồng "phúc thọ khang ninh", hãy viết "mang ý chúc phúc, thọ, khoẻ, yên", đừng viết theo kiểu đồng tiền này sẽ đem lại những thứ đó. Cách viết thứ nhất đúng với hiện vật, cách viết thứ hai là lời của người bán hàng.
Những cụm chữ chúc hay gặp và nghĩa của chúng
Bảng dưới gom các cụm bốn chữ thường gặp trên tiền hoa, kèm nghĩa gần đúng. Mặt chữ trên đồng thật có thể là chữ chân, chữ lệ hoặc chữ triện; chữ triện là loại khó đọc nhất với người mới.
| Cụm chữ (Hán Việt) | Nghĩa gần đúng | Dịp hay dùng |
|---|---|---|
| Trường mệnh phú quý | Sống lâu, giàu sang | Mừng trẻ nhỏ, mừng tuổi đầu năm |
| Phúc thọ khang ninh | Có phúc, sống lâu, khoẻ mạnh, yên ổn | Mừng thọ, quà biếu người lớn |
| Kim ngọc mãn đường | Vàng ngọc đầy nhà; cũng hiểu là con cháu giỏi giang đầy nhà | Mừng nhà mới, mừng gia đình |
| Thiên hạ thái bình | Mong đời yên ổn, không loạn lạc | Treo trong nhà, đeo theo người |
| Ngũ tử đăng khoa | Năm người con đều đỗ đạt | Mừng sinh con trai, mừng đi học |
| Trạng nguyên cập đệ | Đỗ đầu khoa thi | Tặng con cháu đang học |
| Nhất phẩm đương triều | Làm quan nhất phẩm trong triều | Mừng đỗ đạt, mừng thăng chức thời xưa |
| Phúc lộc thọ hỷ | Phúc, lộc, thọ và việc vui | Quà mừng chung, đồ trang trí |
Một số cụm chữ có nhiều cách hiểu. "Kim ngọc mãn đường" vốn có gốc trong sách Đạo Đức Kinh với ý răn rằng vàng ngọc đầy nhà cũng khó giữ, về sau trong văn chúc tụng lại thành lời mừng con cháu tài giỏi. Khi chú thích, bạn nên ghi nghĩa phổ biến trong văn chúc và để mở các cách hiểu khác thay vì khẳng định một nghĩa duy nhất.
Đọc bốn chữ trên tiền hoa: thứ tự không cố định
Tiền lưu hành có quy ước đọc khá rõ theo từng thời; tiền hoa thì không. Cùng một nhóm bốn chữ có đồng xếp theo lối trên, dưới, phải, trái (đọc chéo), có đồng xếp theo lối trên, phải, dưới, trái (đọc vòng), có đồng lại xếp hai chữ trên, hai chữ dưới, hoặc một hàng dọc ở giữa. Những đồng to còn có tám chữ chia hai vòng.
Cách làm thực tế là thử cả hai thứ tự chéo và vòng, rồi xem thứ tự nào ra một cụm chúc quen thuộc. Ví dụ bốn chữ "trường, phú, mệnh, quý" đọc vòng sẽ lủng củng, đọc chéo ra "trường mệnh phú quý" thì thành câu. Nếu cả hai cách đều không ra cụm nào bạn biết, hãy chép riêng từng chữ, ghi vị trí của chúng quanh lỗ, rồi tra sau; đừng sắp lại cho có nghĩa theo ý mình.
Chuyên mục đọc chữ của trang có bài riêng về thứ tự đọc trên tiền đồng lưu hành. Với tiền hoa, chỉ cần nhớ thêm hai điều: chữ thường được cách điệu nhiều hơn, và đôi khi thợ đúc khắc ngược chữ trong khuôn nên ra chữ lật như soi gương. Gặp chữ trông lạ, hãy thử nhìn nó qua một chiếc gương nhỏ trước khi kết luận là chữ không có trong từ điển.
Chữ ghép hợp văn: bốn chữ viết thành một
Một số đồng tiền hoa có một khối chữ lớn trông như một chữ Hán lạ, không tra được trong từ điển thường. Đó thường là chữ ghép, giới chơi gọi là hợp văn: nhiều chữ được ghép vào nhau, dùng chung nét, thành một khối duy nhất. Hai ví dụ quen thuộc nhất là khối ghép từ bốn chữ chiêu tài tiến bảo, và khối ghép từ bốn chữ nhật tiến đấu kim.
Cách đọc chữ ghép là tách từng bộ phận ra. Trong khối chiêu tài tiến bảo, bạn sẽ thấy các thành phần của chữ chiêu, chữ tài, chữ tiến và chữ bảo dùng chung một số nét. Người mới nên tìm hình chữ ghép đã được giải sẵn trong sách, rồi so từng nét với đồng tiền của mình, thay vì tự tách theo cảm giác. Chữ ghép cũng xuất hiện trên câu đối, giấy dán cửa, nên tư liệu tra cứu không thiếu.
Chữ ghép phổ biến trên đồ trang trí hiện nay, nhất là những đồng xu đúc mới bày bán cạnh các vật phẩm. Vì vậy chỉ riêng việc có chữ ghép không cho biết đồng tiền cũ hay mới. Bạn vẫn phải xét chất liệu, cách đúc, độ mòn như với mọi đồng tiền hoa khác.
Hình đồng âm: dơi là phúc, hươu là lộc, cá là dư
Con dơi – phúc. Chữ dơi trong tiếng Hán đọc gần giống chữ phúc. Năm con dơi bay quanh lỗ tiền là hình ngũ phúc, rất hay gặp. Trong âm Hán Việt hai chữ này là bức và phúc, khác nhau rõ, nên người Việt thường chỉ biết hình mà không biết lý do.
Con hươu – lộc. Hươu đọc gần với chữ lộc là bổng lộc. Hươu đứng cạnh cây thông, cạnh ông già cầm gậy thì thành bộ phúc lộc thọ khi có thêm hình dơi hoặc chữ phúc.
Con cá – dư. Cá đọc gần với chữ dư là dư thừa, nên hình cá mang ý năm nào cũng có của để dành. Hai con cá đối nhau thường dùng trong tiền cưới hỏi.
Cái bình – bình an. Bình hoa đồng âm với bình trong bình an. Bình cắm ba cây kích là lối chơi chữ bình thăng tam cấp, ý chúc thăng tiến liên tiếp, vì kích đọc gần với cấp.
Mèo và bướm – sống lâu. Trong tiếng Hán, chữ mèo và chữ bướm đọc gần với hai chữ chỉ tuổi rất già. Hình mèo vờn bướm vì thế là lời chúc thọ, dù nhìn qua chỉ như một cảnh vui mắt.
Cái khánh – mừng. Khánh là nhạc khí bằng đá hoặc đồng, đồng âm với khánh là mừng. Khánh treo kèm cá là cát khánh hữu dư, chúc vui mừng và dư dả.
Hình kể chuyện và nhân vật thường gặp
Ngoài các hình đồng âm, mặt lưng tiền hoa hay chạm những cảnh có tích. Biết tích, bạn hiểu vì sao người xưa chọn hình đó để tặng trong từng dịp.
- Lưu Hải đùa cóc: chàng trai trẻ cầm xâu tiền trêu con cóc ba chân, một tích dân gian Trung Hoa gắn với lời chúc của cải; cũng là nguồn gốc hình cóc ngậm tiền bày trên bàn nhiều nhà.
- Kỳ lân đưa con: đứa trẻ ngồi trên lưng kỳ lân, mang ý chúc sớm có con, con cái giỏi giang; hay gặp trên tiền mừng cưới.
- Bát Tiên: tám vị tiên trong truyện dân gian, mỗi vị một vật cầm tay; có khi chỉ chạm tám vật mà không chạm người, gọi là ám Bát Tiên.
- Long phụng: rồng và phượng đối nhau, biểu tượng vợ chồng, đôi lứa; nhóm tiền cưới gần như đồng nào cũng có.
- Chung Quỳ: nhân vật dân gian cầm kiếm, theo truyện kể chuyên bắt quỷ; xuất hiện trên tiền mang ý cầu an trong nhà.
- Đồng tử, trẻ cưỡi trâu, trẻ chơi diều: cảnh sinh hoạt, mang ý chúc trẻ khoẻ, nhà đông con cháu; hay đi kèm chữ trường mệnh phú quý.
Các tích này phần lớn có nhiều dị bản. Khi viết chú thích, bạn nên kể ngắn ý chính và ghi "theo truyện dân gian", không cần thuật lại cả câu chuyện như một sự thật lịch sử.
Ghi chép một đồng tiền hoa có cả chữ lẫn hình
Phiếu ghi chép tốt giúp bạn so sánh hàng chục đồng tiền mà không phải lật lại từng đồng. Dưới đây là thứ tự nên làm khi gặp một đồng tiền hoa có chữ chúc và hình chạm.
- Chép bốn chữ đúng vị trí quanh lỗ (trên, dưới, phải, trái), chữ nào chưa đọc được để trống.
- Thử đọc chéo và đọc vòng, ghi cụm chúc tìm được và cách đọc đã dùng.
- Ghi kiểu chữ: chân, lệ, triện hay chữ ghép; có chữ lật ngược không.
- Liệt kê từng hình ở mặt lưng, theo thứ tự từ trên xuống, từ trái sang phải.
- Với mỗi hình, ghi nghĩa đồng âm nếu có (dơi – phúc, cá – dư…) và ghi rõ đó là cách hiểu phổ biến.
- Viết một câu tóm ý chúc của cả đồng tiền, ví dụ: mang ý chúc trẻ sống lâu, nhà dư dả.
- Ghi số đo, cân nặng, ảnh hai mặt và nguồn gốc theo lời kể của gia đình, nếu có.
Khi đã có khoảng hai mươi phiếu, bạn sẽ thấy các cụm chữ và hình lặp lại theo nhóm dịp dùng: mừng trẻ, mừng thọ, mừng cưới. Đó là cách xếp bộ tiền hoa tự nhiên nhất, dễ trưng bày và dễ kể cho người khác nghe.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trên tiền hoa hay có hình con dơi?
Vì trong tiếng Hán, chữ chỉ con dơi đọc gần giống chữ phúc. Hình dơi vì thế là cách nói hình ảnh của lời chúc phúc. Năm con dơi quanh lỗ tiền thường được hiểu là ngũ phúc. Trong âm Hán Việt hai chữ đọc khác nhau nên người Việt ít khi nhận ra lối chơi chữ này.
Chữ trên tiền hoa đọc chéo hay đọc vòng?
Không cố định. Có đồng đọc chéo theo thứ tự trên, dưới, phải, trái; có đồng đọc vòng theo trên, phải, dưới, trái. Cách đơn giản là thử cả hai, thứ tự nào ra một cụm chúc quen như trường mệnh phú quý thì đó là cách đọc đúng của đồng tiền.
Chữ ghép chiêu tài tiến bảo trên đồng xu có phải dấu hiệu tiền cổ không?
Không phải. Chữ ghép xuất hiện trên tiền hoa xưa nhưng cũng rất phổ biến trên đồng xu và đồ trang trí đúc mới. Muốn biết đồng tiền cũ hay mới phải xét chất liệu, cách đúc, độ mòn, lớp màu theo thời gian, không thể dựa riêng vào kiểu chữ.
Gặp một chữ lạ không có trong từ điển thì nên làm gì?
Trước hết thử soi qua gương xem có phải chữ khắc ngược trong khuôn không. Tiếp theo xem nó có phải chữ ghép nhiều chữ hay chữ triện cách điệu. Nếu vẫn không đọc được, hãy chép lại hình chữ, để trống phần nghĩa và hỏi người đọc chữ Hán giỏi, đừng tự sắp chữ cho có nghĩa.
Tiền hoa có hình mèo vờn bướm mang ý gì?
Trong tiếng Hán, chữ mèo và chữ bướm đọc gần với hai chữ chỉ tuổi già, nên hình mèo vờn bướm là lời chúc sống lâu. Hình này thường được dùng làm quà mừng thọ, cũng thấy trên tranh và đồ sứ cùng thời, không chỉ trên tiền.
Có nên tin lời mô tả "tiền chiêu tài cổ" trên các trang rao bán không?
Nên đọc thận trọng. Lời chúc trên đồng tiền chỉ cho biết ý nghĩa, không cho biết tuổi của hiện vật. Nhiều đồng có chữ chúc đẹp là đồ đúc mới. Bạn nên tự ghi lại chữ, hình, số đo, rồi so sánh với tư liệu và hỏi ý kiến người chơi lâu năm trước khi tin một lời mô tả.