Ngậm hàm là tục trong lễ khâm liệm xưa: người nhà đặt vào miệng người vừa mất một ít gạo và một vài đồng tiền, nhà khá giả có khi dùng vàng hoặc ngọc nhỏ. Theo cách hiểu phổ biến, đó là để người đi xa không phải đói và không thiếu tiền tiêu ở cõi bên kia; nhiều nơi còn coi đây là lần chăm sóc cuối cùng con cháu dành cho cha mẹ.
Đồng tiền ngậm hàm và những đồng tiền chôn theo người mất là lý do vì sao tiền cổ hay được tìm thấy trong mộ táng. Bài này nói về tục lệ ấy ở góc văn hoá, so với vài nền văn hoá khác, rồi giải thích vì sao các nhà khảo cổ quý những đồng tiền trong mộ, và người chơi tiền nên ứng xử thế nào với tiền "đào được".
Ngậm hàm trong tang lễ người Việt xưa
Trong các ghi chép về tang lễ truyền thống, ngậm hàm thường được kể là một bước trong lễ khâm liệm, làm trước khi đặt thi hài vào quan tài. Người con trưởng hoặc người thân gần nhất đặt vào miệng người mất một nhúm gạo và vài đồng tiền. Số đồng tiền, loại gạo, ai là người làm, mỗi vùng, mỗi nhà một khác; có nơi nói ba đồng, có nơi không quy định.
Ý nghĩa của tục này được giải thích theo nhiều lớp. Lớp thứ nhất là lo cho người đã khuất có cái ăn, cái tiêu theo quan niệm dân gian về một cuộc sống tiếp nối. Lớp thứ hai là đạo hiếu: việc chăm sóc cha mẹ không dừng lại khi cha mẹ mất. Lớp thứ ba, theo một số cách giải thích, là để thi hài giữ được dáng miệng tự nhiên. Không có lớp nào loại trừ lớp nào; mỗi gia đình nhấn vào điều mình thấy gần gũi.
Ngày nay, nhiều gia đình vẫn giữ tục này dưới dạng giản lược, có khi thay đồng tiền cổ bằng đồng xu hiện hành hoặc bỏ qua. Mỗi nhà làm theo nếp của dòng họ, địa phương và theo hướng dẫn của người lo việc tang. Nếu bạn muốn hiểu cách làm của chính quê mình, người nên hỏi là các bậc cao niên trong họ, không phải một bài trên mạng.
Đồng tiền theo người mất ở các nền văn hoá
Tục đặt tiền cho người mất không chỉ có ở Việt Nam. Bảng dưới nêu vài ví dụ được ghi chép rộng rãi, để thấy những điểm chung của con người trước cái chết.
| Nền văn hoá | Cách làm được ghi chép | Ý nghĩa theo cách hiểu phổ biến |
|---|---|---|
| Việt Nam | Gạo và vài đồng tiền đặt vào miệng khi khâm liệm (ngậm hàm); tiền chôn theo trong mộ | Người mất có cái ăn, cái tiêu; con cháu tròn đạo hiếu |
| Trung Hoa | Ngậm hàm bằng ngọc, tiền, gạo tuỳ thân phận; tiền đặt trong mộ | Tương tự, có phân biệt theo đẳng cấp trong các sách lễ |
| Hy Lạp cổ đại | Một đồng obol đặt trong miệng người mất; chuyện đặt tiền trên mắt phần nhiều là cách kể về sau | Trả công cho người lái đò Charon đưa linh hồn qua sông, theo thần thoại |
| Nhật Bản | Hình sáu đồng tiền in hoặc đặt theo người mất | Tiền qua sông Tam Đồ theo quan niệm Phật giáo dân gian Nhật |
Điểm chung đáng chú ý là đồng tiền được coi như vật cần thiết cho một chuyến đi. Với người sưu tầm, điều này giải thích vì sao tiền xưa xuất hiện dày đặc trong mộ táng ở nhiều nơi trên thế giới, và vì sao một phần lớn tiền cổ còn đến được tay chúng ta hôm nay.
Vì sao nhà khảo cổ quý đồng tiền trong mộ
Với khảo cổ học, đồng tiền là một trong những hiện vật định niên đại hữu ích nhất, vì nhiều đồng mang niên hiệu. Nguyên tắc cơ bản rất đơn giản: một ngôi mộ không thể được lấp trước năm đúc của đồng tiền muộn nhất nằm trong đó. Nếu trong mộ có tiền Cảnh Hưng, ngôi mộ ấy không thể sớm hơn thời Cảnh Hưng; nó có thể muộn hơn rất nhiều, vì tiền lưu hành hàng trăm năm.
Đồng tiền cũng cho biết những điều khác: tiền của nước nào lưu hành ở đâu, gia đình người mất giàu hay nghèo, tục lệ chôn cất thay đổi thế nào qua thời gian. Một mộ có cả tiền Việt lẫn tiền Trung Hoa cho thấy sự lưu thông chung của hai loại tiền. Vị trí đồng tiền trong mộ, trong miệng, trong tay hay rải dưới đáy quan tài, cũng là dữ kiện về nghi lễ.
Vì vậy, khi đồng tiền bị lấy ra khỏi mộ mà không ghi chép, phần lớn giá trị khoa học của nó mất đi. Một đồng tiền lẻ trên chợ đồ cũ chỉ còn là một đồng tiền; cũng đồng tiền ấy, nằm trong một ngôi mộ được ghi chép đầy đủ, có thể giúp xác định niên đại cả một khu di tích. Đó là lý do khai quật phải do người có chuyên môn thực hiện, theo thủ tục.
Tiền xuất thổ trông thế nào
Gỉ xanh dày, bám đất. Tiền nằm lâu trong đất ẩm thường phủ lớp gỉ xanh, xanh lục hoặc xanh lam, lẫn đất cát bám chặt. Lớp gỉ có thể dày đến mức che hết chữ.
Dính thành chùm. Tiền chôn theo xâu hoặc theo bó thường dính vào nhau thành khối, xâu dây đã mục mất, chỉ còn hình dạng xâu. Tách khối tiền ra là việc cần kiên nhẫn và kỹ thuật.
Ít mòn do tay. Tiền ngậm hàm và tiền chôn theo thường là tiền mới hoặc tiền tốt, nên mặt chữ có khi rõ hơn tiền lưu thông cùng thời, chỉ bị ăn mòn bởi đất.
Có dấu vải, gỗ. Một số đồng mang vết in của vải liệm hoặc gỗ quan tài trên lớp gỉ. Dấu vết này nói lên nguồn gốc, và cũng nhắc người cầm rằng đây là đồ từ mộ.
Dễ bị làm giả. Chính vì tiền xuất thổ có vẻ ngoài đặc trưng, nhiều đồng đúc mới được phủ gỉ giả, trộn đất để trông như mới đào lên. Chuyên mục nhận biết đồ đúc lại của trang có bài riêng về chuyện này.
Tôn trọng người đã khuất và nguyên tắc pháp lý
Đồng tiền từ mộ là vật đã theo một người đi về cõi khác. Nhiều người sưu tầm có nguyên tắc riêng là không mua tiền biết rõ đào từ mộ, hoặc nếu có trong tay thì giữ gìn trang trọng, không đem ra đùa giỡn. Đây là chuyện đạo đức của mỗi người, nhưng thái độ tôn trọng là điều nên có, vì phía sau đồng tiền là một gia đình, một dòng họ.
Về pháp lý, đào bới, xâm phạm mộ phần là hành vi bị pháp luật nghiêm cấm. Hiện vật phát hiện trong lòng đất, khi đào móng nhà, đào ao, làm đường, có thể là di vật, cổ vật mà theo quy định hiện hành người phát hiện phải khai báo với chính quyền hoặc cơ quan văn hoá địa phương. Chi tiết thủ tục và quyền lợi của người phát hiện, bạn nên hỏi trực tiếp cơ quan văn hoá cấp tỉnh hoặc bảo tàng tỉnh.
Nếu gia đình bạn cải táng mộ ông bà và thấy đồng tiền ngậm hàm, cách xử lý là việc của gia đình, theo nếp của dòng họ. Có nhà đặt lại đồng tiền vào tiểu sành, có nhà giữ làm kỷ vật. Dù cách nào, nên bàn với các thành viên trong họ để không ai phật lòng.
Tiền ngậm hàm, vàng mã và "tiền âm phủ": ba thứ khác nhau
Người mới tìm hiểu hay gộp chung mọi loại "tiền cho người đã khuất" làm một. Thực ra có ít nhất ba thứ khác nhau. Thứ nhất là tiền thật, đồng tiền đang lưu hành ở thời đó, được đặt vào miệng hay chôn theo người mất. Đây là loại người sưu tầm và nhà khảo cổ gặp trong mộ, vì kim loại tồn tại được hàng trăm năm trong đất.
Thứ hai là vàng mã: giấy tiền vàng bạc, đồ mã làm bằng giấy, được đốt trong các dịp cúng giỗ, rằm, Tết. Vàng mã không chôn theo mà hoá đi, nên gần như không để lại hiện vật cũ. Chuyện nguồn gốc và cách sắm vàng mã đã có nhiều nơi bàn, ở đây chỉ cần phân biệt: vàng mã là đồ lễ bằng giấy, không phải tiền theo nghĩa của người chơi tiền.
Thứ ba là loại giấy in hình tờ tiền với mệnh giá rất lớn, ở Việt Nam hay gọi là tiền âm phủ, in để đốt như vàng mã. Chúng có in hình người, hình cung điện, số tiền và chữ, trông giống tiền giấy nhưng không phải tiền của bất kỳ ngân hàng nào. Một số người chơi giấy cũ gom chúng như một mảng văn hoá dân gian; nếu bạn làm vậy, hãy xếp riêng một nhóm và đừng trộn với tiền giấy thật trong bộ sưu tập, để người xem sau này không nhầm.
Khi có người mời mua tiền "đào được"
Trên các trang rao vặt và chợ đồ cũ, tiền được giới thiệu là "đồ đào", "tiền mộ", "tiền khảo cổ" khá phổ biến. Trước khi quyết định, bạn nên tự hỏi và hỏi người bán:
- Tiền đào ở đâu, ai đào, trong hoàn cảnh nào? Câu trả lời mơ hồ là một dấu hiệu cần dè chừng.
- Nếu thật là tiền đào từ mộ hay di chỉ mà không có giấy tờ, việc mua bán có thể dính đến hiện vật lẽ ra phải khai báo.
- Nếu là tiền đúc mới làm giả gỉ, bạn mất tiền mà không có gì; đồng tiền ít giá trị nhưng câu chuyện "đào được" làm giá cao hơn.
- Lớp gỉ trên tiền đào thật có thể bong, chứa muối gây ăn mòn tiếp; giữ nó cần điều kiện khô ráo, không phải chỉ bỏ hộp là xong.
- Mua hay không, đừng tự ý làm sạch bằng axit, chanh, giấm hay chà giấy nhám; những việc đó phá huỷ hiện vật.
Nguyên tắc chung: tiền có nguồn gốc rõ ràng, dù chỉ là "của ông bà để lại trong rương", luôn đáng tin hơn tiền có câu chuyện ly kỳ. Câu chuyện càng hấp dẫn, càng cần kiểm kỹ.
Câu hỏi thường gặp
Ngậm hàm là gì?
Ngậm hàm là tục trong lễ khâm liệm xưa, đặt vào miệng người mất một ít gạo và vài đồng tiền, nhà khá giả có khi dùng vàng hoặc ngọc nhỏ. Theo quan niệm dân gian, đó là để người đi xa có cái ăn, cái tiêu, đồng thời thể hiện đạo hiếu của con cháu.
Đặt mấy đồng tiền khi ngậm hàm?
Không có con số chung. Có nơi nói ba đồng, có nơi tuỳ nhà, có nơi không quy định. Cách làm khác nhau theo vùng, theo dòng họ và theo người hướng dẫn lễ. Muốn làm đúng nếp quê mình, nên hỏi các bậc cao niên trong họ hoặc người lo việc tang ở địa phương.
Vì sao tiền trong mộ giúp xác định niên đại?
Vì nhiều đồng tiền mang niên hiệu. Một ngôi mộ không thể được lấp trước năm đúc của đồng tiền muộn nhất trong đó. Kết hợp với các hiện vật khác, nhà khảo cổ khoanh được khoảng thời gian của ngôi mộ, dù tiền lưu hành lâu nên mộ có thể muộn hơn nhiều.
Đào được hũ tiền cổ khi làm nhà thì phải làm gì?
Hãy dừng đào ở chỗ đó, chụp ảnh nguyên trạng và báo cho chính quyền địa phương hoặc cơ quan văn hoá. Theo quy định hiện hành, hiện vật phát hiện trong lòng đất có thể phải khai báo. Không nên tự tách, rửa hay bán trước khi được hướng dẫn.
Có nên mua tiền được quảng cáo là tiền mộ, tiền khảo cổ không?
Nên rất thận trọng. Nếu là tiền thật đào từ mộ hay di chỉ mà không có giấy tờ, việc mua bán có thể liên quan đến hiện vật lẽ ra phải khai báo. Nếu là tiền đúc mới làm giả gỉ, bạn mua phải đồ ít giá trị với giá cao.
Cải táng thấy đồng tiền ngậm hàm thì xử lý thế nào?
Đó là việc riêng của gia đình, nên bàn với các thành viên trong họ và làm theo nếp của dòng họ. Có nhà đặt lại đồng tiền vào tiểu, có nhà giữ làm kỷ vật. Nếu giữ, cất nơi khô ráo, không đánh bóng, và ghi lại thông tin người đã khuất.