Tem chưa dùng là tem chưa qua bưu điện, chưa có dấu huỷ; tem đã dùng là tem đã được dán lên thư và đóng dấu. Trong tem chưa dùng, người chơi còn chia nhỏ theo mặt sau: còn nguyên keo chưa từng gắn bản lề, có vết bản lề, hay đã mất keo. Ngoài ra có một nhóm đứng giữa là tem huỷ sẵn, tức tem được đóng dấu từ trước để bán cho người sưu tầm, chưa từng gửi thư.
Hai nhánh tem đã dùng và chưa dùng thường được xếp riêng trong mọi bộ sưu tập nghiêm túc. Bài này giải thích từng nhóm, cách nhìn mặt sau con tem, lý do bản lề tem từng phổ biến rồi bị hạn chế, và cách nhận ra tem huỷ sẵn. Cuối bài là bảng so sánh để bạn chọn hướng chơi phù hợp.
Hai nhánh song song trong mọi bộ sưu tập
Người chơi tem có thể đi theo tem chưa dùng, tem đã dùng, hoặc cả hai, nhưng hầu như không ai trộn chúng trên cùng một trang. Lý do là hai nhánh có tiêu chí đánh giá khác nhau. Với tem chưa dùng, người ta nhìn độ tươi màu, độ đều của lề quanh hình in và đặc biệt là tình trạng mặt sau. Với tem đã dùng, người ta nhìn dấu: rõ hay mờ, nằm ở đâu, có đọc được nơi và ngày không.
Cũng không thể nói nhánh nào hơn. Có những tem mà bản chưa dùng hiếm hơn, vì phần lớn được bán ra để gửi thư và bị huỷ. Có những tem ngược lại, vì được in chủ yếu để bán cho người sưu tầm nên bản chưa dùng còn rất nhiều, còn bản thật sự qua bưu điện lại khó tìm. Catalogue thường ghi riêng hai cột cho mỗi con tem, phản ánh sự khác biệt này.
Điều quan trọng là bạn quyết định nhánh của mình sớm, để không mất công gom cả hai loại một cách nửa vời. Người mới bắt đầu từ thư từ trong nhà thường đi theo tem đã dùng; người mua tem mới ở quầy bưu cục thường đi theo tem chưa dùng. Cả hai đều là cách chơi chính thống.
Các mức tình trạng của tem chưa dùng
Nguyên keo, chưa từng gắn bản lề. Mặt sau còn nguyên lớp keo do nhà in phủ, phẳng, đều, không có vết gì. Giới chơi quốc tế ký hiệu là MNH (mint never hinged). Với tem cũ, đây là mức được nhiều người tìm nhất, và cũng là mức hay bị làm giả bằng cách phủ keo lại.
Có vết bản lề. Mặt sau có dấu vết nhỏ chỗ từng dán bản lề tem, có thể là một mẩu giấy còn dính hoặc một vùng keo bị xáo trộn. Ký hiệu thường gặp là MH hoặc chỉ ghi "có bản lề". Với tem rất cũ, phần lớn tem chưa dùng còn sót lại đều ở mức này.
Không keo. Tem chưa có dấu nhưng mặt sau không còn keo, có thể do được phát hành không keo, do từng ngâm nước hoặc do keo bị mất theo thời gian. Một số tem thời kháng chiến vốn phát hành không keo, nên với loại đó, không keo là trạng thái gốc chứ không phải khuyết.
Keo bị hỏng. Keo ngả vàng, nứt, dính vào giấy khác hay bị loang do ẩm. Đây là hư hại về tình trạng, thường gặp ở tem cất trong nhà ẩm. Đừng cố rửa hay phủ lại keo; ghi đúng hiện trạng trong bảng kê.
Bản lề tem: vì sao từng phổ biến và vì sao bị hạn chế
Bản lề tem là mẩu giấy mỏng nhỏ, gập đôi, mặt ngoài có lớp keo nhẹ. Người chơi dán một nửa vào mặt sau con tem, nửa kia vào trang album, để tem có thể lật lên xem mặt sau mà không bị rơi. Trong nhiều thập kỷ, đây là cách chuẩn để dán tem vào album, và rất nhiều bộ sưu tập cũ được làm theo cách đó.
Nhược điểm của bản lề là nó để lại dấu trên keo gốc của tem, kể cả khi gỡ ra cẩn thận. Khi người chơi ngày càng coi trọng tình trạng mặt sau, tem từng gắn bản lề bị đánh giá thấp hơn tem nguyên keo. Vì vậy, từ nửa sau thế kỷ 20, nhiều người chuyển sang dùng túi trong suốt hoặc album có dải giữ tem, để tem không bị dán gì vào.
Nếu bạn thừa kế một album dán bản lề, lời khuyên chung là đừng vội gỡ hàng loạt. Gỡ bản lề trên tem chưa dùng có thể làm rách mặt sau hoặc kéo theo một phần keo. Cứ giữ nguyên, ghi chú, và chỉ gỡ những con thật cần, sau khi đã hỏi người có kinh nghiệm. Với album mới, hãy dùng túi giữ tem thay vì bản lề.
Tem đã dùng: rời, trên mảnh và trên phong bì
Tem đã dùng có ba dạng hiện vật. Tem rời là tem đã được gỡ khỏi phong bì, mặt sau sạch giấy. Tem trên mảnh là tem còn dính trên một mẩu phong bì được cắt ra, giữ lại phần dấu nằm cả trên tem và trên giấy. Tem trên phong bì là tem còn nguyên trên phong bì đã gửi, dạng giàu thông tin nhất.
Tem trên mảnh có ích khi con dấu đặc biệt chạy ra ngoài tem, hoặc khi nhiều tem dán liền nhau chung một dấu. Cắt cả mảnh giữ được dấu trọn vẹn mà không phải giữ cả phong bì. Tuy vậy, với phong bì có hành trình đáng chú ý, cắt ra thành mảnh là làm mất phần lớn thông tin; bài về lịch sử bưu chính đã nói rõ lý do nên giữ nguyên phong bì.
Với tem rời, tình trạng được đánh giá qua dấu, màu, răng và mặt sau. Tem gỡ khỏi phong bì bằng cách ngâm nước có thể bị phai màu nếu mực in tan trong nước, hoặc bị nhăn nếu phơi sai. Một số loại tem hiện đại có keo tự dính rất khó gỡ. Nếu chưa chắc, cứ để tem trên mảnh; bạn luôn có thể gỡ sau, nhưng không thể dán lại cho đúng như cũ.
Tem huỷ sẵn: đã có dấu mà chưa từng gửi thư
Tem huỷ sẵn (giới chơi quốc tế gọi là CTO, viết tắt của cancelled to order) là tem được bưu chính đóng dấu từ trước, theo lô lớn, rồi bán cho người sưu tầm hoặc nhà buôn tem, thường với giá thấp hơn mệnh giá. Chúng nhìn như tem đã dùng nhưng chưa từng đi trên lá thư nào. Nhiều nước, trong những giai đoạn nhất định, đã bán tem theo cách này với số lượng rất lớn.
Dấu hiệu nhận ra tem huỷ sẵn khá nhất quán: dấu gọn, đều, thường chỉ nằm ở một góc tem, nhiều con trong cùng bộ có dấu giống hệt nhau ở cùng vị trí; mặt sau thường còn nguyên keo, vì tem chưa từng được liếm dán hay ngâm gỡ khỏi phong bì. Tem đã dùng thật thì gần như không còn keo, và dấu có vị trí, độ đậm nhạt ngẫu nhiên.
Tem huỷ sẵn không phải đồ giả: nó là sản phẩm chính thức của bưu chính. Chỉ là người chơi tem đã dùng thường không coi nó tương đương tem đã qua bưu điện thật, và catalogue có khi ghi chú riêng. Nhiều túi tem hỗn hợp bán cho người mới chứa phần lớn là tem huỷ sẵn; biết điều này giúp bạn hiểu vì sao một túi tem nhiều màu, nhiều nước lại có giá rất mềm.
Xem mặt sau con tem đúng cách
Mặt sau là nơi lộ ra nhiều điều nhất về tình trạng tem chưa dùng, và cũng giúp phân biệt tem huỷ sẵn với tem gửi thật. Cách xem không cần dụng cụ đắt tiền.
- Rửa tay sạch, lau khô, hoặc đeo găng mỏng; cầm tem bằng kẹp tem đầu dẹt, không bằng ngón tay.
- Lật tem lên một tấm nền tối, mịn, đặt dưới đèn bàn chiếu xiên khoảng nửa góc vuông.
- Nghiêng tấm nền từ từ để quan sát độ bóng của lớp keo: keo nguyên phản chiếu đều, vùng bị bản lề hay bị ẩm hiện thành mảng mờ khác màu.
- Soi bằng kính lúp để tìm mẩu giấy bản lề còn dính, vết mỏng giấy do bóc, hay nếp gấp chạy qua tem.
- Đưa tem trước nguồn sáng ở phía sau để thấy vùng giấy mỏng, lỗ kim, và với một số tem, hình mờ trong giấy.
- Ghi lại những gì quan sát được ngay vào phiếu, chụp ảnh mặt sau cùng mã của tem.
Xem mặt sau là việc chỉ quan sát, không chạm thêm gì vào keo. Những cách kiểm có tác động như nhỏ chất lỏng hay ấn thử đều để lại dấu vĩnh viễn, nên không dùng với tem của mình, càng không dùng với tem của người khác đưa xem.
Ký hiệu tình trạng hay gặp trong catalogue và lời rao
Catalogue và lời rao bán tem quốc tế dùng nhiều chữ viết tắt. Biết đọc chúng giúp bạn hiểu đúng hiện vật đang được mô tả, kể cả khi người viết dùng tiếng Việt xen tiếng Anh.
- MNH: chưa dùng, nguyên keo, chưa từng gắn bản lề.
- MH hoặc MLH: chưa dùng, có vết bản lề; chữ L chỉ vết bản lề nhẹ.
- NG hoặc MNG: chưa dùng nhưng không còn keo.
- Used, FU: đã dùng; FU thường chỉ tem đã dùng có dấu đẹp.
- CTO: tem huỷ sẵn, đã có dấu nhưng chưa từng gửi thư.
- On piece: tem đã dùng còn trên mảnh giấy phong bì.
- On cover: tem còn trên phong bì nguyên.
Mỗi người viết có thể dùng các ký hiệu này hơi khác nhau, và một lời rao ghi MNH không tự động bảo đảm tem đúng như vậy. Khi trao đổi, bạn nên xin ảnh mặt sau rõ nét, đối chiếu với những gì đã nói ở trên, và tự ghi tình trạng theo quan sát của mình vào bảng kê.
Chọn nhánh tem đã dùng hay chưa dùng
Bảng dưới so sánh hai nhánh theo những điều mà người mới thường cân nhắc. Không có lựa chọn đúng sai; chỉ có lựa chọn hợp với thời gian, chỗ cất và cách bạn thích chơi.
| Tiêu chí | Tem chưa dùng | Tem đã dùng |
|---|---|---|
| Nguồn dễ có nhất | Mua ở quầy khi phát hành, trao đổi | Thư từ gia đình, phong bì công ty, trao đổi |
| Điều quan trọng nhất khi đánh giá | Mặt sau còn keo nguyên, màu tươi, lề đều | Dấu rõ, vị trí dấu, tem không rách |
| Rủi ro hay gặp | Keo bị làm lại, tem bị dán bản lề | Tem huỷ sẵn lẫn vào, dấu đóng muộn |
| Yêu cầu bảo quản | Rất nhạy với ẩm, keo dễ dính | Ít nhạy hơn, nhưng vẫn sợ ẩm, nắng |
| Liên hệ với lịch sử bưu chính | Ít | Nhiều, nhất là khi giữ trên phong bì |
Nhiều người chơi lâu năm chọn tem chưa dùng cho các bộ hiện đại vì dễ đủ bộ, và tem đã dùng cho các thời kỳ cũ vì gắn với lịch sử thật. Dù chọn thế nào, hãy ghi rõ trong bảng kê con nào thuộc nhánh nào, để người xem sau không phải đoán.
Câu hỏi thường gặp
Có nên liếm hoặc thấm ướt mặt sau tem chưa dùng để kiểm tra keo không?
Không. Làm ướt keo là phá huỷ tình trạng nguyên keo ngay lập tức. Muốn xem keo, bạn soi mặt sau dưới ánh sáng xiên: keo nguyên thường phẳng, bóng đều; keo bị tác động thường loang, có vết hoặc quá bóng bất thường.
Tem chưa dùng có vết bản lề có đáng giữ không?
Đáng giữ. Với tem cũ, phần lớn tem chưa dùng còn lại đều đã từng gắn bản lề, và nhiều con chỉ có ở dạng này. Vết bản lề làm giảm mức tình trạng so với nguyên keo, nhưng không làm con tem mất ý nghĩa sưu tầm.
Tem huỷ sẵn có phải là tem giả không?
Không. Tem huỷ sẵn do chính bưu chính phát hành và đóng dấu, chỉ là chưa từng dùng gửi thư. Người chơi tem đã dùng thường xếp riêng hoặc ghi chú, vì nó không mang câu chuyện của một lá thư thật.
Làm sao biết một con tem đã dùng là gửi thật hay huỷ sẵn?
Xem mặt sau và vị trí dấu. Tem gửi thật thường không còn keo vì đã dán lên phong bì rồi gỡ ra, dấu nằm ở vị trí ngẫu nhiên. Tem huỷ sẵn thường còn keo, dấu gọn ở góc, nhiều con cùng bộ có dấu giống nhau.
Có nên gỡ tem đã dùng khỏi phong bì bằng cách ngâm nước không?
Chỉ nên làm với phong bì thường, không có giá trị lịch sử bưu chính, và với tem mà mực in không tan trong nước. Nếu không chắc, hãy giữ tem trên mảnh hoặc trên phong bì. Một số loại tem, giấy màu và tem tự dính rất dễ hỏng khi ngâm.
Tem chưa dùng cất lâu bị dính vào nhau phải làm sao?
Đừng cố bóc ra, vì sẽ rách tem hoặc mất keo. Cứ giữ nguyên, cất chỗ khô và hỏi người có kinh nghiệm. Tình trạng này thường do ẩm, nên việc cần làm trước là kiểm tra lại chỗ cất các tem khác.