Bộ tem là nhóm các mẫu tem cùng chủ đề phát hành cùng lúc; tờ tem là tấm giấy in nhiều con tem liền nhau như khi bán ở quầy; blốc tem là tờ nhỏ có một hoặc vài con tem in trên nền trang trí, bán nguyên tờ. Ngoài ba dạng chính đó còn có khối tem, dải tem, tem liền in, tem cuốn, tem cuộn, mỗi dạng có cách gọi và cách giữ riêng.
Hiểu các dạng phát hành giúp bạn đọc đúng lời mô tả của người khác, kê khai bộ sưu tập rõ ràng và tránh lỗi đáng tiếc nhất của người mới: xé lẻ một khối tem hay cắt tem ra khỏi blốc. Bài này lần lượt giải thích từng dạng, những thông tin nằm trên lề tờ và những điều nên giữ nguyên.
Con tem lẻ và bộ tem: đơn vị cơ bản của bộ sưu tập
Con tem lẻ là đơn vị nhỏ nhất. Khi bưu chính phát hành theo chủ đề, họ thường cho ra một bộ gồm vài mẫu khác nhau, mỗi mẫu một hình và thường một mệnh giá riêng. Ví dụ giả định: một bộ tem về chim gồm bốn mẫu, mỗi mẫu một loài, mệnh giá tăng dần. Người chơi nói "đủ bộ" khi có đủ cả bốn mẫu; thiếu một con thì gọi là bộ thiếu.
Catalogue tem ghi bộ tem theo năm phát hành, liệt kê từng mẫu với mệnh giá, màu và hình. Vì vậy cách kê khai chuẩn là ghi theo bộ, rồi đánh dấu mẫu nào đã có, mẫu nào còn thiếu, tình trạng chưa dùng hay đã dùng. Kê theo cách này, bạn luôn biết bộ sưu tập của mình đang ở đâu và cần tìm gì tiếp.
Có một điều người mới nên biết: một số bộ tem có mẫu mệnh giá cao được phát hành ít hơn các mẫu khác, hoặc bị dùng gần hết trên bưu kiện. Trong trường hợp đó, mẫu cao giá thường là con khó tìm nhất để đủ bộ. Điều này không có nghĩa mẫu đó đắt, chỉ có nghĩa bạn nên kiên nhẫn và đừng vội mua lại cả bộ chỉ vì thiếu một con.
Tờ tem và những gì nằm trên lề tờ
Tem được in trên những tờ giấy lớn, sau đó cắt thành các tờ nhỏ hơn để bán ở quầy. Tờ bán ở quầy là dạng mà người chơi gọi là tờ tem; số con trên một tờ thay đổi tuỳ nước và tuỳ đợt. Phần giấy trắng quanh các con tem là lề tờ, và lề tờ thường chứa nhiều thông tin hơn bạn nghĩ.
Trên lề tờ có thể có số thứ tự tờ, số bản in, tên hoặc ký hiệu nhà in, năm in, các ô màu nhỏ dùng để kiểm tra độ khớp màu khi in nhiều lượt, các vạch dẫn để cắt và đục lỗ. Có nước in thêm hình trang trí hoặc chữ nhắc nội dung bộ tem. Người chơi chuyên sâu sưu tầm riêng những con tem còn dính phần lề có các chi tiết này, vì chúng giúp xác định đợt in.
Vì thế, khi có nguyên một tờ tem, bạn nên giữ nguyên tờ, không xé từng con ra dùng hay cho. Nếu tờ quá lớn để cất, cách làm phổ biến là giữ những khối góc có lề và số, phần còn lại mới tách. Đừng gấp tờ tem theo hàng lỗ để vừa album: nếp gấp làm yếu răng tem, lâu ngày rách và làm giảm tình trạng của cả tờ.
Khối tem, dải tem và tem liền in
Cặp tem. Hai con tem còn dính nhau, nằm ngang hoặc dọc. Đây là dạng nhỏ nhất cho thấy kiểu răng giữa hai con, hữu ích khi phân biệt các đợt in có răng khác nhau.
Dải tem. Ba con trở lên dính nhau theo một hàng hoặc một cột. Dải tem thường được giữ khi các con trong dải có khác biệt nhỏ theo vị trí trên tờ.
Khối tem. Bốn con trở lên dính nhau theo cả chiều ngang và chiều dọc, phổ biến nhất là khối bốn con hai nhân hai. Khối tem có lề góc tờ kèm số bản in là thứ nhiều người chơi chủ động tìm.
Tem liền in. Các mẫu khác nhau của cùng một bộ được in liền nhau trên một tờ, xen kẽ theo hàng hoặc tạo thành một bức tranh chung khi ghép lại. Giới chơi quốc tế gọi là se-tenant. Với dạng này, giữ nguyên các mẫu liền nhau có giá trị hơn tách rời, vì bức tranh chỉ trọn khi còn dính.
Tem góc tờ. Con tem nằm ở góc tờ, còn hai cạnh lề. Đây thường là con mang nhiều thông tin nhất về đợt in, nên người chơi ưu tiên giữ.
Blốc tem: tờ nhỏ bán nguyên tờ
Blốc tem (gốc tiếng Pháp bloc, giới chơi tiếng Anh gọi là souvenir sheet hoặc miniature sheet) là một tờ giấy nhỏ có in một hoặc vài con tem ở giữa, phần còn lại là hình nền trang trí liên quan tới chủ đề. Blốc được bán nguyên tờ với giá bằng tổng mệnh giá các tem trên đó. Tem trong blốc có thể có răng xung quanh hoặc không răng, in liền vào hình nền.
Blốc thường được phát hành kèm một bộ tem, như phần "trang trọng" của bộ, hoặc nhân sự kiện lớn. Về giá trị gửi thư, tem trong blốc vẫn dùng được, nhưng người sưu tầm hầu như không bao giờ tách tem khỏi blốc. Một con tem đã cắt khỏi blốc không còn được tính là blốc, và trong nhiều trường hợp còn khó xếp loại vì mất phần nền để đối chiếu.
Có hai dạng gần giống blốc mà bạn nên phân biệt. Tờ nhỏ (sheetlet) gồm vài chục con tem với lề trang trí, về bản chất vẫn là tờ tem thu nhỏ. Tờ kỷ niệm không có giá trị bưu chính là tờ in đẹp, có hình tem nhưng không mệnh giá hợp lệ, thường để làm quà tặng. Tra catalogue sẽ cho biết một tờ cụ thể thuộc dạng nào.
Tem cuốn và tem cuộn: dạng tiện dụng có cạnh thẳng
Tem cuốn (booklet) là vài con tem được đóng trong một bìa giấy nhỏ, giống cuốn sổ tay, để người dân mua bỏ ví. Do cách cắt khi đóng cuốn, tem lấy từ cuốn thường có một hoặc hai cạnh thẳng không có răng. Người chơi giữ nguyên cả cuốn, hoặc giữ cả trang tem trong cuốn (gọi là trang tem) thay vì tách lẻ.
Tem cuộn (coil) là tem in thành băng dài cuộn tròn, dùng cho máy bán tem tự động hoặc máy dán tem của doanh nghiệp. Tem cuộn có hai cạnh song song thẳng, hai cạnh còn lại có răng. Một số nước in số nhỏ ở mặt sau hoặc ở lề cách đều nhau trên cuộn để đếm, và con tem có số này được người chơi giữ riêng.
Vì có cạnh thẳng, tem cuốn và tem cuộn đôi khi bị nhầm là tem bị cắt mất răng. Cách phân biệt là xem cạnh thẳng có nằm đúng vị trí theo kiểu phát hành không, kích thước con tem có đúng chuẩn không, và so với ảnh trong catalogue. Một con tem tờ bị cắt mất răng thường nhỏ hơn chuẩn và cạnh cắt không thẳng đều.
Những lỗi hay gặp khi người mới xử lý tờ, khối và blốc
Phần lớn hư hại với các dạng phát hành không đến từ thời gian mà từ những thao tác vô tình trong vài lần cầm đầu tiên. Mấy lỗi dưới đây gặp rất thường.
- Gấp tờ tem theo hàng lỗ cho vừa phong bì hoặc album; nếp gấp làm răng yếu và để lại vệt trên mặt tem.
- Xé một con từ khối bốn để "thử" hoặc để tặng, biến một khối thành ba con lẻ và một con lẻ.
- Dùng kéo cắt tem khỏi blốc vì nghĩ tem mới là phần có giá trị, trong khi giá trị nằm ở cả tờ.
- Dán blốc hoặc tờ nhỏ vào trang album bằng băng dính; keo băng dính ngấm và ố vàng sau vài năm, gỡ ra thì rách giấy.
- Cầm tờ tem bằng tay trần ở giữa tờ; mồ hôi và dầu da để lại dấu, nhất là trên tem bóng hoặc tem có keo nguyên.
- Xếp chồng nhiều blốc không có lớp lót, để lâu dưới sức nặng các tờ dính vào nhau qua lớp keo mặt sau.
Cách tránh khá đơn giản: dùng kẹp tem, để mỗi tờ hoặc blốc trong một túi riêng vừa khổ, cất nằm phẳng ở chỗ khô thoáng. Những việc chi tiết hơn về vật liệu bao bì, độ ẩm, nấm mốc được bàn kỹ trong mảng bảo quản của trang.
Kê khai các dạng phát hành trong sổ sưu tập
Một bảng kê tốt cho phép người khác đọc và hiểu bộ sưu tập của bạn mà không cần mở album. Với các dạng phát hành khác nhau, có thể làm theo trình tự sau.
- Mỗi đợt phát hành một dòng tiêu đề: tên chủ đề, năm, nước phát hành.
- Bên dưới, ghi riêng từng dạng bạn có: tem lẻ theo từng mẫu, khối, dải, tem liền in, blốc, tem cuốn.
- Với mỗi dạng, ghi tình trạng chưa dùng hay đã dùng, có lề hay không, lề có số bản hoặc ký hiệu gì.
- Đánh số hiện vật theo một mã do bạn tự đặt, dán mã nhỏ ở mép túi đựng, không dán hay viết lên tem.
- Chụp ảnh mặt trước và mặt sau mỗi khối, blốc, lưu cùng mã để khỏi phải lấy ra mỗi lần tra.
- Ghi nguồn hiện vật: mua ở quầy, trao đổi, thừa kế, ngày nhận; dòng này về sau rất có ích cho người kế thừa.
Bảng kê không cần phần mềm đặc biệt, một bảng tính đơn giản hay một cuốn sổ kẻ cột là đủ. Điều quan trọng là thống nhất cách ghi từ đầu, để sau vài năm bộ sưu tập lớn lên vẫn tra được nhanh.
Bảng thuật ngữ dạng phát hành
Bảng dưới gom các tên gọi tiếng Việt quen dùng cùng tên tiếng Anh tương ứng, để bạn đọc được cả tài liệu trong nước lẫn catalogue nước ngoài.
| Tiếng Việt | Tiếng Anh thường gặp | Mô tả ngắn | Nên giữ thế nào |
|---|---|---|---|
| Tem lẻ | single | Một con tem rời | Trong túi hoặc dải album không PVC |
| Bộ tem | set | Các mẫu cùng chủ đề phát hành cùng lúc | Xếp liền nhau, ghi mẫu thiếu |
| Tờ tem | sheet, pane | Tờ nhiều con như bán ở quầy | Giữ nguyên hoặc giữ khối góc có lề |
| Khối tem | block | Từ bốn con liền nhau theo hai chiều | Không tách |
| Tem liền in | se-tenant | Các mẫu khác nhau in liền nhau | Giữ nguyên tổ hợp |
| Blốc tem | souvenir sheet, miniature sheet | Tờ nhỏ có tem trên nền trang trí | Không cắt tem ra |
| Tem cuốn | booklet | Tem đóng trong bìa nhỏ | Giữ nguyên cuốn hoặc trang tem |
| Tem cuộn | coil | Tem băng dài, hai cạnh thẳng | Giữ con có số đếm nếu có |
Khi mô tả hiện vật cho người khác, dùng đúng thuật ngữ trong bảng giúp tránh hiểu nhầm. "Một khối bốn có lề góc" và "bốn con tem" nghe tương tự nhưng với người chơi là hai hiện vật khác hẳn về độ hiếm và cách xếp.
Câu hỏi thường gặp
Blốc tem và bộ tem khác nhau thế nào?
Bộ tem là nhóm các mẫu tem rời cùng chủ đề. Blốc tem là một tờ nhỏ có một hoặc vài con tem in trên nền trang trí, bán nguyên tờ. Nhiều đợt phát hành có cả bộ tem lẫn blốc đi kèm, người chơi thường sưu tầm cả hai.
Có nên tách tem khỏi khối hoặc blốc để dán vào album cho gọn không?
Không nên. Khối tem, tem liền in và blốc có giá trị khi còn nguyên dạng phát hành. Tách ra rồi thì không ghép lại được, và mỗi con lẻ thường bị tính như tem lẻ bình thường. Hãy mua túi hoặc trang album có kích thước phù hợp.
Lề tờ tem có quan trọng không, hay cắt bỏ cho đẹp?
Lề tờ chứa số bản in, ô màu, ký hiệu nhà in và nhiều thông tin giúp xác định đợt in. Người chơi chuyên sâu quý tem còn lề hơn tem không lề. Đừng cắt lề, nhất là lề góc tờ.
Tem có một cạnh thẳng có phải là tem bị cắt không?
Chưa chắc. Tem lấy từ tem cuốn hoặc tem cuộn có cạnh thẳng theo cách phát hành. Bạn so kích thước với chuẩn trong catalogue và xem cạnh thẳng nằm ở vị trí nào; tem tờ bị cắt răng thường nhỏ hơn chuẩn và mép không đều.
Mua nguyên tờ tem mới có phải cách sưu tầm tốt không?
Tuỳ mục đích. Nguyên tờ cần chỗ cất lớn và phẳng; phần lớn người chơi chỉ giữ một con lẻ hoặc một khối góc có lề cho mỗi mẫu. Giữ nguyên tờ hợp với người chuyên một mảng hẹp hoặc muốn nghiên cứu đợt in.
Tờ in hình tem không có mệnh giá có phải là blốc không?
Không. Blốc có tem mang mệnh giá hợp lệ, dùng gửi thư được. Tờ in hình tem nhưng không có mệnh giá hoặc ghi rõ không có giá trị bưu chính chỉ là ấn phẩm kỷ niệm. Catalogue thường không xếp loại này cùng blốc.