Xu euro có tám mệnh giá: 1, 2, 5, 10, 20, 50 cent, 1 euro và 2 euro. Mỗi đồng có một mặt chung giống nhau ở mọi nước và một mặt quốc gia do từng nước tự thiết kế, nhưng đồng của nước nào cũng tiêu được trong toàn khu vực đồng euro. Chính cấu trúc hai mặt này biến xu euro thành một mảng sưu tầm rất được ưa chuộng: cùng một bộ tám mệnh giá, nhân với số nước phát hành, cộng thêm các đồng 2 euro kỷ niệm ra hằng năm.
Với người Việt, xu euro là loại xu nước ngoài dễ có nhất sau các chuyến du lịch, công tác, học tập ở châu Âu. Bài này giúp bạn nhận ra một đồng thuộc nước nào, hiểu các loạt 2 euro kỷ niệm, và chọn cách dựng bộ vừa sức. Bài không bàn giá hay đồng nào "đáng tiền"; mục tiêu là một bộ có hệ thống và có ghi chép.
Mặt chung: một thiết kế cho cả khu vực
Mặt chung của xu euro do nhà thiết kế người Bỉ Luc Luycx vẽ, được chọn qua cuộc thi trước khi tiền mặt euro ra đời. Ba đồng nhỏ nhất 1, 2 và 5 cent mang hình châu Âu đặt trên quả địa cầu. Ba đồng 10, 20, 50 cent và hai đồng 1, 2 euro mang hình lục địa châu Âu với mệnh giá lớn bên cạnh, kèm những đường kẻ và mười hai ngôi sao.
Mặt chung không phải bất biến. Từ năm 2007, hình châu Âu trên các đồng từ 10 cent trở lên được vẽ lại để thể hiện cả lục địa thay vì chỉ các nước thành viên ở thời điểm ban đầu, chuẩn bị cho việc có thêm nước gia nhập. Vì vậy xu của các nước dùng euro từ đầu có hai kiểu mặt chung: kiểu cũ trên xu những năm đầu và kiểu mới về sau. Với người chơi theo kiểu mẫu, đây là hai ô khác nhau.
Chất liệu cũng chia theo nhóm. Ba đồng cent nhỏ làm bằng thép mạ đồng, màu đỏ nâu; ba đồng cent lớn bằng hợp kim màu vàng thường được gọi là vàng Bắc Âu, dù không chứa vàng; hai đồng euro là xu lưỡng kim, đồng 1 euro lõi bạc trắng vành vàng, đồng 2 euro ngược lại. Đồng 20 cent có cạnh lõm bảy chỗ, hình dáng mà người ta hay gọi là bông hoa Tây Ban Nha, để người khiếm thị nhận ra bằng tay.
Nhận mặt quốc gia của một số nước quen thuộc
Mặt quốc gia luôn có mười hai ngôi sao bao quanh, cùng năm đúc và thường có tên hoặc chữ viết tắt của nước. Bảng dưới tóm tắt hình in của vài nước người Việt hay gặp; một nước có thể thay thiết kế theo thời gian, nhất là khi đổi nguyên thủ.
| Nước | Hình trên mặt quốc gia | Dấu hiệu dễ nhận |
|---|---|---|
| Pháp | Marianne trên xu cent nhỏ, người gieo hạt trên xu cent lớn, cây trong hình lục giác trên xu euro | Chữ RF |
| Đức | Cành sồi, cổng Brandenburg, đại bàng | Chữ cái nhỏ chỉ xưởng đúc: A, D, F, G, J |
| Ý | Mỗi mệnh giá một hình: đấu trường Colosseum, tranh Venus của Botticelli, người Vitruvius của da Vinci, chân dung Dante… | Chữ RI ghép |
| Tây Ban Nha | Nhà thờ Santiago de Compostela, chân dung Cervantes, chân dung nhà vua | Chữ ESPAÑA |
| Ireland | Cây đàn hạc trên mọi mệnh giá | Chữ éire |
| Hy Lạp | Tàu thuyền trên xu cent, con cú trên đồng 1 euro, nàng Europa cưỡi bò trên đồng 2 euro | Mệnh giá cent ghi bằng chữ Hy Lạp |
| Hà Lan, Bỉ, Luxembourg | Chân dung vua, nữ hoàng hoặc đại công tước | Tên nước hoặc chữ viết tắt quanh chân dung |
Đồng 2 euro còn có chữ chạy quanh cạnh xu, khác nhau theo nước, ví dụ khẩu hiệu quốc gia. Đó là chi tiết hay để kiểm khi một đồng mòn mất hình mặt quốc gia.
Xu 2 euro kỷ niệm: lưu hành thật, ra đều mỗi năm
Từ năm 2004, các nước dùng euro được phép thay mặt quốc gia của đồng 2 euro bằng một thiết kế kỷ niệm, rồi đưa vào lưu thông như xu thường. Đồng đầu tiên thường được nhắc tới là đồng của Hy Lạp năm 2004, gắn với Thế vận hội Athens. Mỗi nước bị giới hạn số mẫu kỷ niệm phát hành trong một năm theo quy định chung, nên số mẫu tuy nhiều nhưng có danh sách rõ ràng.
Ngoài các đồng riêng của từng nước, có những đợt phát hành chung, khi tất cả các nước dùng euro cùng đúc một thiết kế, chỉ khác tên nước và ngôn ngữ. Ví dụ là đồng kỷ niệm năm mươi năm Hiệp ước Rome năm 2007, đồng kỷ niệm mười năm tiền mặt euro năm 2012. Với người chơi, một đợt phát hành chung là một "bộ con" gồm đủ các nước tham gia.
Vì là xu lưu hành, đồng 2 euro kỷ niệm có thể nằm ngay trong tiền thối lại của bạn ở một quán cà phê châu Âu. Nhiều người chơi bắt đầu đúng như vậy: để ý hình lạ trên đồng 2 euro, giữ lại, rồi dần dần tra danh sách. Song song với bản lưu hành, các xưởng đúc thường làm thêm bản BU và proof của cùng mẫu cho người sưu tầm, và đó là những hiện vật khác nhau trong bảng kê.
Cần phân biệt đồng 2 euro kỷ niệm với các đồng euro sưu tầm mệnh giá lạ như 5, 10, 20 euro hay lớn hơn. Nhóm sau chỉ là tiền hợp pháp ở nước phát hành, không lưu hành trong cả khu vực, và thuộc phần xu sưu tầm có mệnh giá.
Các nước nhỏ phát hành xu euro
Bốn quốc gia nhỏ có thoả thuận riêng. Monaco, San Marino, Vatican và Andorra không phải thành viên Liên minh châu Âu nhưng được phép phát hành xu euro mang mặt quốc gia của mình theo thoả thuận. Andorra là nước bắt đầu muộn nhất trong bốn nước.
Số lượng thường nhỏ. Xu euro của các nước này được đúc ít hơn nhiều so với nước lớn, và một phần đáng kể được bán thẳng trong các bộ năm cho người sưu tầm. Vì thế bạn ít khi nhận được chúng trong tiền thối lại.
Hay bị rao thổi giá. Chính vì ít gặp, xu của các nước này hay được rao kèm những lời như "cực hiếm". Mức độ hiếm thật phụ thuộc năm, mệnh giá và số đúc từng đợt; hãy tra danh sách chính thức thay vì tin lời rao, và nhớ trang này không khuyên mua xu để chờ lên giá.
Xếp ở đâu trong bộ. Nếu bạn chơi bộ mệnh giá theo nước, mỗi nước nhỏ vẫn là một ngăn như nước lớn. Nếu chơi 2 euro kỷ niệm, các nước nhỏ cũng có đồng kỷ niệm riêng và tham gia các đợt phát hành chung.
Từ đồng tiền cũ sang mặt quốc gia euro: những hình được giữ lại
Pháp giữ người gieo hạt. Hình người gieo hạt từng có trên nhiều đồng franc được đưa lên mặt quốc gia của các đồng 10, 20 và 50 cent Pháp. Đặt đồng franc cũ cạnh đồng cent mới, người xem thấy ngay sự nối tiếp.
Ireland giữ cây đàn hạc. Đàn hạc vốn là quốc huy trên xu pound Ireland, và được giữ nguyên trên mọi mệnh giá xu euro của nước này.
Đức giữ cành sồi và đại bàng. Cành sồi từng trên xu pfennig, đại bàng từng trên xu mark; cả hai đều xuất hiện lại trên xu euro Đức, cùng với cổng Brandenburg trên nhóm cent lớn.
Các nước có hoàng gia giữ chân dung. Tây Ban Nha, Bỉ, Hà Lan, Luxembourg tiếp tục in chân dung nguyên thủ như trên tiền cũ. Khi nguyên thủ thay đổi, mặt quốc gia đổi theo, tạo thêm kiểu mẫu mới.
Một bộ nối tiếp đáng làm. Nếu bạn có cả xu tiền cũ và xu euro của cùng một nước, một trang album đặt chúng cạnh nhau theo từng mệnh giá tương đương là cách kể chuyện rất gọn. Bài về tiền xu châu Âu trước euro trong danh mục này có gợi ý chi tiết.
Dựng bộ xu euro vừa sức
Toàn bộ xu euro của mọi nước, mọi năm, mọi kiểu mặt chung là một khối rất lớn. Đi theo các bước dưới để có một bộ hoàn thành được:
- Chọn một trục: bộ tám mệnh giá theo nước, hoặc chỉ các đồng 2 euro kỷ niệm, hoặc bộ tám mệnh giá của một nước theo từng năm.
- Với bộ theo nước, bắt đầu từ nước bạn có nhiều xu nhất, lập bảng tám dòng cho tám mệnh giá. Thêm cột "kiểu mặt chung" nếu nước đó dùng euro từ trước 2007.
- Ghi năm đúc và dấu xưởng nếu có; xu Đức là trường hợp cần chú ý nhất vì năm xưởng đúc.
- Với bộ 2 euro kỷ niệm, lấy danh sách chính thức các mẫu đã phát hành, chia theo năm, đánh dấu đồng đã có. Ghi riêng đợt phát hành chung.
- Tách xu lưu hành, BU và proof thành ba cột khác nhau nếu bạn có cả ba.
- Chụp ảnh mặt quốc gia của từng đồng, đặt tên tệp theo mã trong bảng.
Một mẹo cho người có người thân ở châu Âu: nhờ họ để ý riêng các đồng 2 euro có hình lạ trong tiền thối. Chỉ cần ghi lại nơi nhận và ngày, bộ của bạn sẽ có thêm một lớp câu chuyện mà bộ mua sẵn không có.
Những chuyện nhỏ người chơi xu euro nên biết
Vài chi tiết thực tế giúp tránh nhầm lẫn khi phân loại:
- Một số nước như Phần Lan và Hà Lan làm tròn số tiền khi trả bằng tiền mặt nên ít dùng xu 1 và 2 cent; xu nhỏ của họ vẫn được đúc nhưng thường gặp trong bộ năm hơn là trong tiền lẻ.
- Đồng của nước nào cũng tiêu được ở mọi nước dùng euro, nên một nắm tiền lẻ ở Paris có thể chứa xu Đức, Ý, Tây Ban Nha. Đừng mặc định xu nhận ở nước nào là của nước đó.
- Mặt quốc gia đổi khi đổi nguyên thủ ở các nước có chân dung vua, nữ hoàng hay đại công tước; mỗi lần đổi là một kiểu mẫu mới.
- Xu euro bị mạ màu, in thêm hình màu bởi bên thứ ba là đồ đã bị biến đổi, không phải phiên bản chính thức; ghi rõ khi đưa vào bảng.
- Có xu nhái euro làm đồ chơi hay quà lưu niệm. Kiểm mười hai ngôi sao, chữ quanh cạnh đồng 2 euro và cân nặng nếu nghi ngờ.
Những chi tiết này không cần nhớ hết ngay; chỉ cần mỗi khi gặp một đồng lạ, bạn biết nên nhìn vào đâu và ghi gì vào bảng kê.
Câu hỏi thường gặp
Xu euro của nước này có tiêu được ở nước khác không?
Có. Tất cả xu euro lưu hành, kể cả đồng 2 euro kỷ niệm, là tiền hợp pháp trong toàn khu vực đồng euro, bất kể mặt quốc gia của nước nào. Riêng các đồng euro sưu tầm mệnh giá lạ như 5, 10, 20 euro chỉ là tiền hợp pháp ở nước phát hành.
Làm sao biết đồng xu euro được đúc ở nước nào?
Nhìn mặt quốc gia: hình in, tên nước hoặc chữ viết tắt bên trong vòng mười hai ngôi sao. Mặt chung thì giống nhau nên không giúp được. Với đồng 2 euro mòn, chữ chạy quanh cạnh xu cũng gợi ý nước phát hành.
Có bao nhiêu đồng 2 euro kỷ niệm?
Con số tăng lên mỗi năm vì các nước tiếp tục phát hành, nên không có tổng cố định. Danh sách đầy đủ và cập nhật được công bố trong các văn bản chính thức của khu vực euro và trong sách catalogue chuyên ngành; hãy dùng danh sách đó làm khung cho bộ của bạn.
Xu euro có năm cũ nhất là năm nào?
Xu euro của nhiều nước ghi năm 1999, 2000 hoặc 2001 vì được đúc trước để chuẩn bị cho ngày tiền mặt ra mắt 1/1/2002. Tuỳ nước, có nơi ghi năm đúc thật, có nơi ghi năm 2002. Đây là chi tiết thú vị khi bạn dựng bộ theo năm.
Có nên mua trọn bộ xu euro của các nước nhỏ không?
Đó là lựa chọn của bạn, nhưng trang này không khuyên mua vì kỳ vọng lên giá. Nếu thích, hãy mua bộ còn nguyên bao bì của xưởng đúc, kiểm thông tin trên bìa, và đặt ngân sách cho cả năm thay vì chạy theo từng lời rao "hiếm".
Đồng 2 euro có màu, có hình in màu có phải xu kỷ niệm không?
Có một số xu kỷ niệm chính thức có phần in màu do chính cơ quan phát hành làm. Nhưng phần lớn đồng 2 euro tô màu bán ngoài chợ là đồng thường được bên thứ ba in thêm hình. Đối chiếu với danh sách chính thức; nếu không có trong danh sách, đó là đồng đã bị biến đổi.