Một dãy seri được gọi là "đẹp" khi các chữ số tạo thành hình mẫu dễ nhớ: đọc xuôi ngược như nhau (radar), nửa sau lặp nửa trước (lặp), bốn số cuối giống nhau (tứ quý), các số tăng đều (số tiến)… Nhưng "đẹp" là quan niệm, còn "hiếm" là chuyện đếm được. Có dạng nghe rất kêu nhưng xuất hiện cứ khoảng một nghìn tờ một lần; có dạng thật sự chỉ có vài tờ trên cả trăm triệu.
Bài này dùng phép đếm đơn giản trên dãy tám chữ số — độ dài phần số của tiền polymer Việt Nam — để tính tỉ lệ của từng dạng. Phép tính giả định mọi dãy số trong khối đều được in và phân bố đều; thực tế có thể khác, nên con số chỉ là để so sánh tương đối, không phải số tờ thật đang tồn tại. Bài không bàn giá và không khuyên tích trữ tiền theo seri.
Vì sao phải đếm thay vì cảm nhận
Con người rất giỏi nhận ra hình mẫu, và cũng rất dễ đánh giá sai mức hiếm của hình mẫu. Một dãy như 37188173 đọc xuôi ngược như nhau trông có vẻ đặc biệt, nhưng nếu đếm, cứ khoảng mười nghìn tờ sẽ có một tờ như thế. Ngược lại, một dãy trông bình thường như 52604718 cũng "hiếm" đúng bằng mọi dãy cụ thể khác: chỉ có một tờ mang số đó trong mỗi khối. Cái làm nên sự khác biệt không phải là độ hiếm của từng dãy, mà là có bao nhiêu dãy thuộc cùng một dạng.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải "dãy này có hiếm không", mà là "dạng này có bao nhiêu khả năng trên tổng số dãy". Một dạng có càng ít khả năng thì càng ít tờ thuộc dạng đó được in ra. Đây là phép đếm tổ hợp ở mức học sinh trung học, ai cũng có thể tự làm lại để kiểm chứng.
Phép đếm cũng giúp bạn chống lại những lời giới thiệu cảm tính. Khi ai đó nói "seri này cả triệu tờ mới có một", bạn có thể tự đếm trong vài phút. Nếu con số thật là một phần nghìn, bạn biết mình đang nghe một lời phóng đại, và có thể bình tĩnh hơn trước mọi lời mời trao đổi.
Bảng đếm các dạng seri trên dãy tám chữ số
Dãy tám chữ số có tổng cộng 100 triệu khả năng, từ 00000000 tới 99999999. Bảng dưới đếm số khả năng của từng dạng thường được nhắc. Ví dụ là giả định, không gắn với tờ tiền thật nào.
| Dạng | Ví dụ giả định | Số khả năng | Khoảng bao nhiêu tờ có một |
|---|---|---|---|
| Ba số cuối giống nhau (tam hoa) | …41270555 | 1 triệu | 100 |
| Bốn số cuối giống nhau (tứ quý) | …30916666 | 100 nghìn | 1 nghìn |
| Đọc xuôi ngược như nhau (radar) | 37188173 | 10 nghìn | 10 nghìn |
| Nửa sau lặp nửa trước (lặp) | 40514051 | 10 nghìn | 10 nghìn |
| Bốn số cuối là một năm cụ thể | …xxxx1990 | 10 nghìn | 10 nghìn |
| Tám số giống hệt nhau | 33333333 | 10 | 10 triệu |
| Tám số tăng liên tiếp | 12345678 | 3 | khoảng 33 triệu |
Cột cuối là tỉ lệ trung bình. Trong một khối in đủ một trăm triệu tờ, sẽ có khoảng mười nghìn tờ radar, mười nghìn tờ lặp, một trăm nghìn tờ tứ quý. Những con số này cho thấy tại sao người chơi lâu năm ít coi tứ quý hay tam hoa là "hiếm", còn dãy tám số giống nhau hay số tiến trọn vẹn thì đúng là chuyện rất ít gặp.
Khi hai chữ số đầu là năm in
Với tiền polymer Việt Nam, hai chữ số đầu của phần số là năm in, nên trong một năm in chỉ có sáu chữ số cuối là thay đổi. Điều này làm thay đổi phép đếm cho một số dạng. Lấy ví dụ dạng radar: hai chữ số cuối buộc phải là hai chữ số đầu viết ngược, còn bốn chữ số ở giữa phải đối xứng, tức là chỉ hai chữ số được tự do. Có một trăm khả năng trên một triệu, tức vẫn khoảng một phần mười nghìn — tỉ lệ không đổi.
Nhưng với dạng tám số giống nhau thì khác hẳn. Muốn cả tám số giống nhau, hai chữ số năm in phải giống nhau trước đã. Ví dụ giả định: chỉ những năm in có hai chữ số cuối như 22 hay 33 mới có thể sinh ra dãy toàn số 2 hay toàn số 3, và trong năm đó cũng chỉ có đúng một dãy như vậy trên mỗi tiền tố chữ cái. Những năm khác thì dạng này không thể xảy ra.
Hiểu điều này giúp bạn đọc lời rao chính xác hơn. Một dãy "toàn số 8" trên tiền polymer Việt Nam chỉ hợp lý nếu năm in tương ứng có hai chữ số cuối là 88, điều không thể có với các năm in gần đây. Gặp dãy như vậy trên một tờ in năm khác, việc đầu tiên là nghi ngờ dãy số bị sửa hoặc tờ tiền không thật, chứ không phải vui mừng.
Những dạng "đẹp" chỉ là quan niệm
Dãy chứa nhiều số ưa thích. Nhiều người thích dãy có nhiều chữ số 6, 8, 9 vì cách đọc gần âm với "lộc", "phát", "trường cửu" theo quan niệm dân gian. Đó là sở thích văn hoá đáng tôn trọng, nhưng số dãy "có nhiều số 8" là rất lớn, nên phần lớn những tờ như vậy không hiếm.
Đuôi hai số ưa thích. Một dãy kết thúc bằng hai chữ số bất kỳ mà bạn chọn trước xuất hiện cứ một trăm tờ một lần. Đó là chuyện bạn có thể tự gặp trong tiền lẻ hằng tuần.
Dãy tránh một chữ số. Có người tránh dãy có chữ số 4 hoặc 7. Tỉ lệ dãy tám chữ số không chứa một chữ số cho trước là khoảng bốn mươi ba phần trăm, tức gần một nửa số tờ tiền. Rõ ràng đây không phải tiêu chí độ hiếm.
Ngày sinh, ngày cưới. Một dãy có bốn số cuối trùng một năm, hay sáu số cuối trùng ngày tháng năm, mang ý nghĩa cá nhân lớn. Về độ hiếm, bốn số trùng năm là khoảng một phần mười nghìn, sáu số trùng ngày tháng năm là khoảng một phần triệu cho mỗi ngày cụ thể. Ý nghĩa thì không đếm được, và cũng không cần đếm.
Seri trên tờ tiền đã qua lưu hành
Mọi phép đếm ở trên nói về số tờ được in ra. Nhưng tiền giấy, kể cả polymer, có vòng đời: tờ cũ, rách, bẩn được ngân hàng thu về và thay bằng tờ mới. Sau nhiều năm, phần lớn tờ của một năm in có thể đã rời lưu thông. Những tờ seri đặc biệt còn lại trong tình trạng gần như mới vì thế ít hơn nhiều so với con số trong bảng, nhất là với các năm in xa.
Điều này có nghĩa là cùng một dạng seri, tờ in năm gần đây và tờ in mười lăm năm trước có ý nghĩa sưu tầm khác nhau. Tờ năm gần đây vẫn có thể gặp trong tiền mới; tờ năm xa thì phải tìm trong những xấp tiền được ai đó giữ lại từ trước. Người chơi thường ghi năm in cạnh dạng seri chính vì lý do này.
Tình trạng cũng làm thay đổi bức tranh. Một tờ radar gấp đôi, ố mép vẫn là tờ radar, nhưng với người chơi theo chuẩn tình trạng, nó thuộc một nhóm khác hẳn tờ phẳng, sạch. Khi so sánh hai tờ cùng dạng seri, hãy so cả năm in và tình trạng, đừng chỉ nhìn dãy số. Đó cũng là cách để đọc một lời giới thiệu cho đủ, thay vì chỉ nghe phần hấp dẫn nhất.
Độ hiếm khác với mức được săn tìm
Phép đếm chỉ cho biết bao nhiêu tờ thuộc một dạng được in ra. Nó không cho biết bao nhiêu tờ còn tồn tại, bao nhiêu tờ còn đẹp, và bao nhiêu người đang tìm. Một dạng rất hiếm nhưng ít ai để ý có thể nằm lặng lẽ trong tiền lẻ; một dạng khá phổ biến như tứ quý lại được nhiều người tìm vì dễ nhận ra và hợp quan niệm "đẹp".
Với người sưu tầm có kinh nghiệm, điều quan trọng là tách bạch hai khái niệm này. Bạn có thể giữ một tờ tứ quý vì thích, vì nó gợi một kỷ niệm, mà không cần tự nhủ nó hiếm. Bạn cũng có thể nhận ra một tờ thật sự khác thường mà người khác bỏ qua, chỉ vì biết đếm.
Còn với người được mời trao đổi một tờ "seri đẹp", bảng đếm ở trên là công cụ để đặt câu hỏi bình tĩnh: dạng này có bao nhiêu khả năng, tờ này in năm nào, dãy số có khớp với năm in không, tình trạng tờ thế nào. Bài không đưa ra mức giá và không khuyên tích trữ tiền theo seri; việc dùng tiền vào mục đích nào là quyết định của mỗi người.
Tự đếm một dạng seri mới
Khi gặp một dạng seri chưa có trong bảng, bạn có thể tự đếm theo cách sau. Đây là cách người chơi dùng để kiểm lại mọi lời khẳng định về độ hiếm.
- Viết ra dãy tám ô, đánh dấu ô nào bị cố định (ví dụ hai ô năm in), ô nào phải bằng ô khác, ô nào tự do.
- Mỗi ô tự do có mười lựa chọn từ 0 tới 9; ô bị buộc bằng ô khác không có lựa chọn riêng.
- Nhân số lựa chọn của các ô tự do để ra số khả năng của dạng đó.
- Chia cho tổng số khả năng của phần thay đổi (một trăm triệu nếu cả tám ô tự do, một triệu nếu hai ô đầu là năm in) để ra tỉ lệ.
- Nếu dạng có nhiều trường hợp con không trùng nhau, ví dụ cả số tiến lẫn số lùi, cộng các trường hợp lại.
- Ghi kết quả vào sổ cạnh tờ tiền, kèm cách đếm, để người sau đọc lại được.
Sau vài lần đếm, bạn sẽ có cảm giác khá chuẩn về các dạng seri và không còn bị cuốn theo những con số phóng đại.
Câu hỏi thường gặp
Seri radar có hiếm không?
Trên dãy tám chữ số, khoảng mười nghìn tờ mới có một tờ radar. Như vậy nó ít gặp trong tiền lẻ hằng ngày, nhưng trong một khối in lớn vẫn có hàng nghìn tờ như vậy. Mức hiếm còn phụ thuộc mệnh giá, năm in và tình trạng.
Seri tứ quý có phải là seri hiếm không?
Bốn số cuối giống nhau xuất hiện khoảng một nghìn tờ một lần, nên không được coi là hiếm theo phép đếm. Nhiều người vẫn thích giữ vì dễ nhận ra và hợp quan niệm đẹp, điều đó hoàn toàn bình thường.
Có tờ tiền polymer Việt Nam nào mang dãy tám số giống nhau không?
Chỉ có thể nếu năm in có hai chữ số cuối giống nhau, vì hai chữ số đầu của phần số là năm in. Với các năm in khác, dạng này không thể xảy ra, nên gặp lời rao như vậy cần kiểm tra kỹ năm in và dãy số.
Tính xác suất seri như thế nào cho đúng?
Đếm số dãy thuộc dạng bạn quan tâm, rồi chia cho tổng số dãy có thể có. Với tám chữ số tự do, tổng là một trăm triệu; nếu hai chữ số đầu cố định theo năm in, tổng là một triệu. Đây là ước lượng giả định mọi số đều được in.
Seri trùng ngày sinh có đáng giữ không?
Đáng giữ nếu nó có ý nghĩa với bạn hoặc người thân. Về độ hiếm, bốn số cuối trùng năm sinh xuất hiện khoảng mười nghìn tờ một lần. Giá trị kỷ niệm là thứ riêng của mỗi người, không cần so với giá trị sưu tầm.
Seri đẹp có phải là khoản đầu tư không?
Bài không khuyên coi tiền theo seri là khoản đầu tư. Mức được săn tìm của các dạng seri thay đổi theo sở thích của người chơi, không có gì bảo đảm. Hãy giữ tiền seri vì bạn thích sưu tầm, không vì kỳ vọng sinh lời.