Lỗi in trên tiền giấy và tiền polymer sinh ra ở bốn chặng: in nền, in lõm, in số seri và cắt. Chặng in nền cho lỗi lệch màu, thiếu màu; chặng in lõm cho lỗi thiếu hoặc nhoè nét nổi; chặng đánh số cho lỗi thiếu số, số không khớp, số in chồng; chặng cắt cho lỗi cắt lệch, mép thừa. Riêng lỗi gấp giấy có thể chen vào bất cứ chặng nào và kéo theo một chuỗi dấu vết đặc trưng.
Bài này giải thích cơ chế từng loại lỗi theo thứ tự đó, kèm cách nhìn để phân biệt với hư hại và tác động sau khi in. Ví dụ được nêu ở dạng chung cho tiền giấy các nước; bài không khẳng định tờ tiền Việt Nam cụ thể nào có lỗi nào, và không bàn giá.
Một tờ tiền được in qua nhiều lượt như thế nào
Khác với tờ lịch hay cuốn sách, tờ tiền không ra đời từ một lượt in. Vật liệu đi vào máy dưới dạng tờ lớn, mỗi tờ lớn chứa nhiều tờ tiền xếp thành hàng và cột. Lượt đầu thường là in nền nhiều màu, các lớp hoa văn chồng khít lên nhau ở cả hai mặt. Lượt sau là in lõm cho chân dung, chữ lớn, mệnh giá: mực nằm trong rãnh khắc, được ép mạnh lên giấy nên nét nổi, sờ thấy được.
Tiếp theo là lượt đánh số seri bằng máy đánh số riêng, có khi kèm vài yếu tố khác như mực đổi màu. Cuối cùng tờ lớn được cắt thành từng tờ, đếm, xếp tập, đóng đai. Giữa các lượt, tờ lớn được chuyển qua lại giữa các máy, xếp chồng, có thời gian chờ mực khô. Mỗi lần chuyển là một cơ hội để tờ bị lệch, gấp, dính.
Với tiền polymer, quy trình về cơ bản tương tự nhưng vật liệu là tấm nhựa được phủ lớp mực nền trắng hoặc màu, chừa lại các vùng cửa sổ trong suốt. Vì vậy ngoài các lỗi chung, tiền polymer có thể có những lỗi riêng liên quan tới lớp phủ, như vùng cửa sổ lệch hoặc lớp phủ thiếu. Phần dưới đây xếp lỗi theo từng lượt để bạn dễ đối chiếu.
Lỗi ở lượt in nền
Lệch màu. Các lớp màu của nền không chồng khít, thấy viền màu thừa ở mép hoa văn hoặc hai nửa của một hình ghép không gặp nhau. Lệch nhẹ khá thường gặp và nhiều khi nằm trong ngưỡng cho phép; lệch rõ tới mức hình bị tách hẳn thì ít gặp hơn.
Thiếu một màu. Một trong các bản in nền không nhận mực hoặc tờ đi qua máy mà không được in lớp đó, nên cả tờ thiếu hẳn một sắc. Dấu của lỗi thật là phần thiếu có ranh giới đúng theo thiết kế của lớp màu đó, chứ không loang lổ.
Mực chuyển sang mặt kia. Tờ chưa khô mực bị xếp chồng lên tờ khác, mực in từ tờ dưới hằn ngược sang mặt sau của tờ trên thành một hình mờ, ngược chiều. Dấu này có hình dạng giống hệt phần in của tờ khác, đọc ngược như soi gương.
Dính mực thừa, vệt mực. Dầu mực hoặc cặn mực bám vào trục rồi in lên tờ thành vệt. Đây là dạng khó phân biệt nhất với vết bẩn sau lưu hành, và thường giá trị sưu tầm thấp nếu không có thêm bằng chứng.
Lỗi ở lượt in lõm
In lõm tạo ra phần đặc trưng nhất của tờ tiền: chân dung, chữ lớn và mệnh giá có độ nổi. Lỗi ở lượt này thường gặp nhất là thiếu mực, khiến một vùng chân dung hay chữ nhạt hẳn, nét mảnh đứt quãng. Ngược lại, thừa mực làm nét dày, nhoè sang nền. Cả hai đều có thể xảy ra trên một nhóm tờ liên tiếp khi máy được chỉnh chưa chuẩn.
Lỗi lớn hơn là tờ đi qua lượt in nền nhưng bỏ sót lượt in lõm, hoặc bị in lõm lệch hẳn so với nền. Một tờ tiền thiếu hẳn chân dung trông rất lạ mắt, nhưng cũng chính vì quá dễ thấy nên ít khi lọt khâu kiểm. Khi gặp tờ được rao là "thiếu chân dung", điều cần xem đầu tiên là mặt giấy chỗ đó có phẳng nguyên như chưa từng bị ép hay không, và các lớp nền xung quanh có nguyên vẹn không.
Một dấu hiệu hữu ích: in lõm để lại nét nổi sờ được và làm giấy hơi lún ở mặt sau. Nếu một vùng "thiếu in lõm" mà mặt giấy vẫn có độ lún, có vết mài, giấy mỏng đi hoặc xơ lên, khả năng cao là mực đã bị chà mất sau khi in. Bài về nhận biết tiền đã bị tác động trên site có đi sâu phần này; ở đây chỉ cần nhớ rằng thiếu mực thật thì mặt giấy liền lạc, còn chà mất thì mặt giấy bị tổn thương.
Lỗi ở lượt đánh số seri
Số seri được in ở lượt riêng bằng máy có các bánh số tự nhảy sau mỗi tờ. Lỗi ở đây được người chơi chú ý vì chúng gắn với chính danh tính của tờ tiền.
| Lỗi | Cơ chế | Dấu nhận biết |
|---|---|---|
| Thiếu số seri | Máy đánh số không nhận mực hoặc tờ không đi qua lượt đánh số | Vị trí in số để trống hoàn toàn, nền xung quanh nguyên vẹn |
| Số không khớp | Ở loại tiền in số hai chỗ, một bánh số kẹt hoặc nhảy khác bánh kia | Hai dãy số trên cùng một tờ khác nhau một hoặc vài chữ số |
| Chữ số lệch hàng | Một bánh số không quay hết vòng, dừng giữa hai số | Một chữ số nằm cao hoặc thấp hơn các chữ số khác, có khi lộ một phần số kế bên |
| Số in chồng | Tờ bị đánh số hai lần hoặc in số lên đè số cũ | Hai lớp số chồng, lệch nhau, thường cùng màu mực |
| Số in sai vị trí | Tờ lớn bị đặt lệch khi vào máy đánh số | Số rơi vào vùng hình in khác, có thể kèm cả hàng tờ cùng lệch |
Số không khớp là lỗi được nhiều người săn vì nó vừa rõ vừa khó tạo lại mà không để vết. Dù vậy, với tờ cũ đã lưu hành lâu, hãy nhìn thật kỹ từng chữ số dưới kính lúp: mực, nét, khoảng cách của chữ số "khác" phải giống hệt các chữ số còn lại. Chữ số có viền mực khác, nét run hay nằm trên mặt giấy bị xơ là dấu hiệu bị sửa.
Gấp giấy và cắt lệch: những lỗi làm méo cả tờ
Lỗi gấp giấy xảy ra khi một góc hay một mép tờ lớn bị gập lại trước một lượt in. Phần giấy bị gập che mất vùng bên dưới nên vùng đó không nhận mực; mặt sau của phần gập lại nhận mực của lượt đó. Khi mở phần gập ra, ta thấy một mảng trắng có hình học rất rõ, kèm một vạt giấy mang hình in lạc chỗ. Nếu tờ bị gập trước khâu cắt, vạt giấy thừa có thể còn dính ở mép tờ thành hình "cánh", người chơi gọi là tờ cánh bướm.
Kiểu nhẹ hơn là nếp nhăn trong lúc in: giấy bị nhăn thành một đường hẹp, in xong mới duỗi ra, để lại một vệt trắng mảnh chạy xuyên qua tờ, hai bên vệt hình in bị đứt đoạn khớp nhau nếu ghép lại. Dấu hiệu nhận ra là vệt trắng có mép sạch, hình in hai bên khớp khi tưởng tượng gập lại, và nếp giấy thường vẫn còn lờ mờ.
Cắt lệch xảy ra khi dao cắt không chạy đúng đường biên giữa các tờ trên tờ lớn. Tờ tiền mang một phần lề của tờ bên cạnh, mất một phần lề của chính nó, có khi lộ cả dấu căn chỉnh ở mép tờ lớn. Lỗi cắt lệch thật thường đi theo nhóm vì cả tập bị cắt cùng một nhát; tờ cắt lệch mà kích thước lại nhỏ hơn chuẩn đáng ngờ hơn, vì có thể đã bị xén sau.
Những lỗi riêng của tiền polymer
Tiền polymer ra đời để bền hơn và khó làm giả hơn tiền giấy, nhưng chính cấu tạo nhiều lớp của nó cũng sinh ra một số kiểu lỗi mà tiền giấy không có. Tấm nhựa nền trong suốt được phủ lớp mực nền ở cả hai mặt, chừa lại vùng cửa sổ. Nếu lớp phủ bị lệch, cửa sổ trong suốt sẽ lệch khỏi vị trí thiết kế hoặc có viền mực lấn vào; nếu lớp phủ thiếu ở một mảng, mảng đó trong hơn bình thường, soi lên đèn thấy rõ.
Các yếu tố bảo an gắn trong vùng cửa sổ, như hình in nổi hay chi tiết đổi màu, cũng có thể lệch so với khung cửa sổ. Lệch nhẹ khá phổ biến, vì vùng cửa sổ và lớp in sau đó được làm ở những lượt khác nhau. Người chơi thường chỉ chú ý khi độ lệch lớn tới mức làm thay đổi bố cục của tờ tiền.
Một điểm cần lưu ý là polymer phản ứng mạnh với nhiệt: tờ bị nóng có thể co, gợn sóng, lớp mực bị bóng hoặc nhăn. Những thay đổi này xảy ra sau khi in và rất dễ bị gọi nhầm là lỗi vật liệu. Dấu phân biệt là tờ bị nhiệt thường nhỏ đi so với chuẩn, mặt không phẳng, và biến dạng lan ra theo vùng nóng chứ không theo ranh giới của một lớp in nào. Với tiền polymer, thước đo kích thước vì vậy quan trọng không kém kính lúp.
Đặt một tờ "lỗi" lên bàn: trình tự xem
Khi có trong tay một tờ tiền nghi lỗi, xem theo trình tự sau giúp bạn tránh tự thuyết phục mình bằng cảm giác.
- Xác định loại tiền, mệnh giá, thời kỳ phát hành; tìm một tờ bình thường cùng loại để đặt cạnh làm chuẩn so sánh.
- Đo kích thước bằng thước, so với tờ chuẩn. Tờ nhỏ hơn, mép không thẳng góc là dấu của xén sau, không phải cắt lệch.
- Soi dưới đèn chiếu xiên để thấy độ nổi in lõm và mặt giấy; soi xuyên đèn để thấy hình bóng chìm, dây bảo an hay cửa sổ.
- Đối chiếu từng lớp in: lớp nào đủ, lớp nào thiếu, phần thiếu có ranh giới theo thiết kế hay loang lổ.
- Xem số seri dưới kính lúp: các chữ số có cùng mực, cùng nét, cùng hàng không.
- Ghi lại kết luận ở dạng thận trọng: "nghi lỗi lệch màu, chưa giám định" thay vì "lỗi hiếm".
Khi nghi ngờ, hãy hỏi ý kiến người chơi lâu năm hoặc tổ chức giám định độc lập. Tiền đang lưu hành không được huỷ hoại, sửa chữa hay làm biến dạng, nên đừng thử nghiệm bằng cách tẩy, ngâm nước, hơ lửa để "kiểm tra mực".
Câu hỏi thường gặp
Tờ tiền bị phai màu sau khi giặt có phải lỗi thiếu màu không?
Không. Phai màu do giặt hay hoá chất thường loang, không theo ranh giới của một lớp in, mặt giấy hoặc nhựa bị mờ, xơ. Lỗi thiếu màu thật cho thấy phần thiếu có hình dạng đúng theo thiết kế lớp màu và các lớp khác còn nguyên.
Tờ tiền có số seri không khớp ở hai chỗ có hiếm không?
Đây là lỗi được nhiều người chú ý vì khó xảy ra và dễ nhận ra, nhưng mức hiếm tuỳ loại tiền và từng đợt in. Cần soi kỹ để chắc chữ số khác biệt không bị sửa, và nên nhờ người có kinh nghiệm xem.
Tiền polymer có lỗi gấp giấy không?
Có thể có, vì tấm polymer cũng có thể bị gập mép trước một lượt in. Dấu hiệu tương tự tiền giấy: vùng không nhận mực có hình học rõ, vạt bị gập mang hình in lạc chỗ. Polymer mềm và đàn hồi nên nếp gấp thường khó thấy hơn.
Làm sao biết tờ tiền cắt lệch hay bị xén sau?
Đo kích thước và so với tờ chuẩn. Tờ cắt lệch thật thường giữ kích thước gần chuẩn nhưng lề lệch, có khi mang một phần lề tờ bên cạnh. Tờ nhỏ hơn hẳn, mép không thẳng hoặc góc không vuông đều là dấu đáng ngờ.
Có nên tự tìm tiền lỗi trong các tập tiền mới không?
Xem tiền mới mình nhận được là chuyện bình thường và là cách học tốt. Chỉ cần giữ tờ cẩn thận, không làm gì lên tờ tiền và nhớ rằng phần lớn khác biệt nhỏ nằm trong ngưỡng sản xuất cho phép.