Một con tem được tạo nên từ bốn yếu tố vật chất mà người chơi dùng để phân loại: răng tem (kiểu đục và số lỗ trên 2 cm), giấy (loại giấy, hình mờ, chất phủ), kỹ thuật in (khắc lõm, ống đồng, offset, in nổi) và keo ở mặt sau. Cùng một hình in, hai con tem có thể khác nhau ở một trong các yếu tố này, và với catalogue chuyên sâu, đó là hai mục riêng.
Bài này giải thích từng yếu tố, cách quan sát chúng bằng dụng cụ đơn giản như thước đo răng, kính lúp, đèn bàn, và vì sao người chơi lâu năm quan tâm tới những chi tiết tưởng như rất nhỏ. Bài chỉ nói cách quan sát không tác động lên tem; những phép kiểm phải dùng hoá chất hay thiết bị chuyên dụng nên để người có kinh nghiệm làm.
Răng tem là gì và ra đời thế nào
Những con tem đầu tiên, như Penny Black, được in trên tờ không có lỗ xé; nhân viên phải dùng kéo cắt từng con. Việc này chậm và dễ cắt phạm vào hình. Đầu thập niên 1850, ở Anh bắt đầu thử nghiệm máy đục hàng lỗ giữa các con tem, và khoảng giữa thập niên đó tem có răng chính thức được phát hành. Từ đó, kiểu tách bằng hàng lỗ lan ra khắp nơi.
Hàng lỗ xé ra để lại mép răng cưa quanh con tem, tiếng Việt gọi là răng tem. Ngoài kiểu đục lỗ tròn, còn có kiểu rạch (roulette), tức cắt những đường rạch ngắn trên giấy mà không đục bỏ giấy, mép tem sau khi xé nhìn lởm chởm chứ không thành răng tròn. Tem tự dính hiện đại thường được cắt sẵn theo đường lượn mô phỏng răng, gọi là răng giả.
Ngoài ra có tem không răng, phát hành ở dạng không đục, phải cắt rời khi dùng. Không răng có thể là trạng thái phát hành bình thường (như tem đầu tiên, nhiều tem thời kháng chiến), cũng có thể là một đợt in riêng để bán cho người sưu tầm, hoặc là lỗi quên đục. Phân biệt ba trường hợp này cần tra catalogue, vì nhìn mỗi con tem thì giống nhau.
Cách đo răng tem bằng thước đo răng
Số răng được tính bằng số lỗ trên đoạn dài 2 cm. Thước đo răng là một tấm bìa hoặc tấm nhựa in sẵn nhiều hàng chấm tương ứng các số răng phổ biến. Cách đo như sau.
- Đặt tem lên nền tối, mặt in hướng lên, dùng kẹp tem giữ cho tem phẳng.
- Đặt thước đo lên cạnh trên của tem, trượt dọc thước đến khi các chấm trên thước khớp hoàn toàn vào giữa các răng suốt chiều dài cạnh.
- Đọc con số của hàng chấm khớp nhất, đó là số răng của cạnh ngang.
- Làm lại với cạnh bên để có số răng của cạnh dọc; hai số có thể khác nhau.
- Ghi theo quy ước: một số nếu hai chiều bằng nhau, hoặc hai số dạng "ngang x dọc" nếu khác nhau, ví dụ giả định răng 12 x 13.
- Nếu số răng nằm giữa hai hàng chấm, ghi số lẻ một nửa theo đúng vạch trên thước, không làm tròn.
Số răng là một trong những căn cứ quan trọng nhất để tách các đợt in của cùng một mẫu tem. Catalogue chuyên sâu thường ghi rõ đợt nào răng bao nhiêu, nên đo đúng là bước đầu để tra đúng.
Đục kiểu đường và đục kiểu lược: nhìn góc tem để biết
Máy đục răng có hai kiểu cơ bản. Đục kiểu đường (line) đục từng hàng thẳng một, hết chiều ngang rồi mới đến chiều dọc. Vì hai hàng đục không khớp nhau tuyệt đối, góc tem đục kiểu đường thường có lỗ chồng lỗ hoặc lệch, không đều. Đục kiểu lược (comb) đục một hàng ngang cùng lúc với các đoạn dọc ngắn, như răng lược, nên góc tem gần như luôn gọn và đều.
Ngoài ra có kiểu đục cả khung (harrow), đục toàn bộ tờ một lần, cho góc rất đều ở mọi con. Với người mới, chỉ cần nhìn góc tem bằng kính lúp là đoán được phần nào kiểu máy đục, và đó là thông tin giúp phân biệt các đợt in khi số răng giống nhau.
Kiểm tra góc cũng giúp phát hiện những con tem đã bị cắt răng để giả làm tem không răng, hay bị ghép thêm răng từ mẩu giấy khác. Những dấu hiệu đó thuộc về kỹ năng nhận biết đồ đã sửa; ở đây chỉ cần nhớ góc tem là chỗ máy đục để lại dấu vết rõ nhất, nên luôn xem góc trước khi kết luận về răng.
Giấy in tem và hình mờ
Giấy in tem không giống nhau. Giấy dệt (wove) có bề mặt đồng đều khi soi ngược sáng; giấy kẻ (laid) có các đường sọc song song mờ do khuôn làm giấy để lại. Có giấy mỏng, giấy dày, giấy phủ phấn mịn bề mặt, giấy có sợi màu. Một số tem hiện đại in trên giấy có chất phát quang, khi chiếu đèn tia cực tím sẽ sáng lên, giúp máy phân loại thư nhận ra tem.
Hình mờ là hình hoặc chữ được tạo trong lúc làm giấy, do giấy ở đó mỏng hơn hoặc dày hơn xung quanh. Hình mờ không in bằng mực, nên chỉ thấy khi soi ngược sáng hoặc đặt mặt sau tem lên nền tối và quan sát dưới ánh sáng xiên. Tem Penny Black có hình mờ vương miện nhỏ; nhiều nước dùng hình mờ để chống làm giả và để phân biệt đợt giấy.
Người chơi chuyên sâu còn dùng chất lỏng chuyên dụng hoặc thiết bị soi hình mờ, nhưng với người mới, nhìn ngược sáng và nhìn trên nền tối đã đủ cho phần lớn trường hợp. Không nên nhỏ bất cứ chất lỏng nào lên tem chưa dùng: lớp keo sẽ bị ảnh hưởng ngay, và một số loại mực in tan hoặc loang khi gặp dung môi.
Bốn kỹ thuật in tem nhìn qua kính lúp
Kỹ thuật in để lại dấu vết riêng mà kính lúp phóng khoảng mười lần nhìn được. Bảng dưới tóm tắt những gì bạn sẽ thấy.
| Kỹ thuật | Nhìn qua kính lúp | Sờ và nhìn mặt sau | Thường gặp ở |
|---|---|---|---|
| Khắc lõm (intaglio) | Nét mảnh, sắc, liền mạch; vùng tối tạo bằng nét đan dày | Mực hơi nổi, sờ thấy gợn; mặt sau có thể hằn nhẹ | Tem chân dung, tem cũ cao cấp, tem có nét khắc tinh |
| Ống đồng (photogravure) | Lưới ô nhỏ đều khắp hình, kể cả vùng sáng | Bề mặt phẳng, không nổi | Tem nhiều màu chuyển mịn, ảnh chụp |
| Offset (in phẳng) | Chấm tram tròn xếp kiểu hoa thị, mép nét hơi mềm | Phẳng, không hằn | Phần lớn tem hiện đại |
| In nổi (typography) | Mực dồn đậm ở mép nét, giữa nét nhạt hơn | Mặt sau có thể hằn lõm nhẹ theo nét | Tem phổ thông cũ, tem in chồng |
Nhiều con tem kết hợp hai kỹ thuật, ví dụ nền in offset và chân dung khắc lõm. Nhận ra kỹ thuật in không chỉ giúp phân loại mà còn là bước nền cho việc phát hiện tem in lại: một con tem lẽ ra khắc lõm mà dưới kính lúp lại thấy chấm tram thì cần xem rất kỹ.
Biến thể giữa các đợt in: hai con tem giống mà khác
Tem phổ thông thường được in lại nhiều lần trong nhiều năm. Mỗi lần in có thể dùng lô giấy khác, máy đục khác, mực pha lại, thậm chí bản in được khắc lại. Kết quả là những con tem cùng hình, cùng mệnh giá nhưng khác nhau ở một chi tiết vật chất: răng 12 thay vì 13, giấy có hình mờ thay vì không, màu xanh đậm thay vì xanh nhạt, keo bóng thay vì keo mờ.
Catalogue chuyên sâu ghi những khác biệt đó thành các mục riêng, có khi kèm ghi chú đợt nào được in ít. Đó là lý do người chơi tem phổ thông cũ luôn mang theo thước đo răng và kính lúp: hai con tem trông như nhau trong mắt người ngoài có thể thuộc hai mục cách xa nhau trong catalogue.
Với màu, cần thận trọng hơn cả. Màu tem có thể thay đổi do ánh sáng, độ ẩm, việc ngâm nước, nên một con tem "khác màu" chưa chắc là biến thể thật của đợt in. Người chơi thường so màu với các bảng màu chuẩn dành cho tem và với những con tem đã được xác định, dưới cùng một nguồn sáng ban ngày, và chỉ kết luận khi khác biệt rõ ràng, nhất quán.
Bộ dụng cụ quan sát tối thiểu
Để xem được những yếu tố nói trong bài, bạn không cần phòng thí nghiệm. Một bộ dụng cụ nhỏ dưới đây đủ cho phần lớn việc phân loại ở nhà.
- Kẹp tem đầu dẹt: cầm tem không để lại dấu tay, không làm cong răng.
- Kính lúp phóng khoảng mười lần: xem kỹ thuật in, góc răng, vết bản lề.
- Thước đo răng: đo số lỗ trên 2 cm ở từng cạnh.
- Đèn bàn có thể chỉnh góc: tạo ánh sáng xiên để xem keo và hình mờ.
- Tấm nền đen mịn: đặt tem lên để tăng tương phản cho hình mờ và mép răng.
- Đèn tia cực tím cầm tay loại nhỏ: chỉ khi chơi tem hiện đại có giấy phát quang; dùng ngắn, không nhìn thẳng vào đèn.
- Sổ ghi hoặc bảng tính: ghi ngay mọi quan sát cùng mã của từng con tem.
Không cần mua tất cả ngay từ đầu. Kẹp tem và kính lúp là đủ để bắt đầu; thước đo răng và đèn chỉ cần khi bạn chơi những mảng đòi phân biệt đợt in.
Keo mặt sau và vì sao người chơi để ý
Keo là lớp cuối cùng của con tem, nhưng với tem chưa dùng lại là một tiêu chí lớn về tình trạng. Keo cũ thường là keo gốc nhựa cây, bóng, có khi ngả vàng và nứt theo thời gian. Từ nửa sau thế kỷ 20, nhiều nước chuyển sang keo tổng hợp, mặt mờ, ít ngả màu. Tem tự dính dùng lớp keo dính áp lực, được bảo vệ bằng tấm đế bóc ra khi dùng.
Cùng một mẫu tem có thể được in trên giấy với hai loại keo khác nhau ở hai đợt, và catalogue chuyên sâu xếp chúng thành hai mục. Vì vậy, khi ghi tình trạng, bạn nên ghi cả loại keo quan sát được: bóng hay mờ, đều hay loang, nguyên hay có vết bản lề.
Đối với tem tự dính, đừng bóc tem khỏi tấm đế để cất; người chơi giữ nguyên tem trên đế. Tem tự dính đã dán lên phong bì thì rất khó gỡ bằng nước, nên thường được giữ trên mảnh. Những đặc điểm nhỏ này nghe có vẻ vụn vặt, nhưng chúng quyết định con tem của bạn được mô tả đúng hay sai khi đem đi trao đổi.
Câu hỏi thường gặp
Thước đo răng tem có đắt không, có tự làm được không?
Thước đo răng là dụng cụ rẻ và phổ biến trong bộ đồ chơi tem cơ bản. Tự in một thước từ máy in gia đình dễ sai tỉ lệ, nên nếu tự làm, bạn cần kiểm lại bằng thước kẻ chính xác. Dùng thước của các nhà làm dụng cụ tem vẫn chắc hơn.
Tem không răng có phải hiếm hơn tem có răng không?
Không nhất thiết. Có tem không răng là trạng thái phát hành bình thường, có tem không răng là đợt in riêng cho người sưu tầm, và có tem không răng là lỗi thật. Chỉ trường hợp lỗi quên đục được ghi nhận mới thường được coi là hiếm.
Làm sao xem hình mờ mà không dùng hoá chất?
Soi tem ngược sáng trước một nguồn sáng dịu, hoặc đặt tem úp mặt in xuống trên một tấm nền đen bóng và quan sát dưới ánh sáng xiên. Hình mờ sẽ hiện như một vùng sáng tối khác biệt. Với tem giấy dày hoặc in đậm, có thể cần người có thiết bị xem giúp.
Đèn tia cực tím có hại cho tem không?
Chiếu đèn tia cực tím trong thời gian ngắn để quan sát thường không gây hại đáng kể. Tuy vậy không nên để tem dưới đèn lâu, và bạn cần bảo vệ mắt, không nhìn thẳng vào đèn. Đèn chỉ giúp thấy giấy phát quang, không thay được việc tra catalogue.
Có cần biết hết các yếu tố này mới chơi tem được không?
Không. Người chơi theo chủ đề hoặc theo bộ hiện đại có thể chơi lâu năm mà ít khi đo răng. Các yếu tố này quan trọng khi bạn chơi tem phổ thông cũ, tem nhiều đợt in, hoặc muốn tự kiểm một con tem trước khi trao đổi.
Tem in khắc lõm có phải luôn quý hơn tem in offset không?
Không. Kỹ thuật in phản ánh cách bưu chính một thời chọn làm tem, không quyết định độ hiếm. Có tem khắc lõm in rất nhiều và rất phổ biến, cũng có tem offset phát hành ít. Kỹ thuật in chủ yếu dùng để nhận diện và phân loại.