Phân loại một hũ tiền đồng gia đình nên đi theo ba vòng: chia theo cỡ và tình trạng, tách đồng đọc được khỏi đồng chưa đọc được, rồi gom theo niên hiệu và nước. Mỗi đồng đáng giữ riêng được đánh số và có một dòng trong phiếu ghi: chữ mặt trước, mặt lưng, số đo, tình trạng và ghi chú. Làm như vậy, một đống tiền lẫn lộn trở thành một bộ sưu tập có thể hiểu, chia sẻ và truyền lại.
Bài này dành cho người vừa nhận một hũ tiền, một túi vải hay một hộp bánh đựng tiền xu của ông bà. Bạn không cần là người sưu tầm để làm theo; chỉ cần một buổi chiều rảnh, một chiếc khăn, vài túi giấy nhỏ và sự kiên nhẫn. Bài không bàn chuyện giá bán, chỉ bàn cách hiểu và sắp xếp.
Trước khi đổ hũ ra: chuẩn bị chỗ và an toàn
Phần lớn hư hại với tiền trong nhà xảy ra ở buổi đầu tiên, khi người ta hào hứng đổ ra, rửa, chà. Chuẩn bị vài thứ dưới đây sẽ tránh được điều đó.
- Mặt bàn có khăn dày hoặc tấm nỉ, đủ rộng để trải tiền ra một lớp. Khăn giữ tiền không lăn và không bị va đập.
- Không rửa, không ngâm, không chà bằng nước, giấm, chanh, kem đánh răng hay hoá chất. Lớp gỉ là một phần của đồng tiền; làm sạch sai cách có thể xoá chữ và làm mất giá trị lịch sử.
- Găng tay hoặc rửa tay kỹ trước và sau khi làm. Tiền kẽm, tiền chì cũ có thể để lại bụi kim loại trên tay.
- Để trẻ nhỏ tránh xa, không cho trẻ ngậm hay cầm chơi tiền cũ; cất hũ ở chỗ cao sau mỗi buổi.
- Túi giấy hoặc phong bì nhỏ để chia nhóm, bút chì để ghi lên túi (mực bút bi có thể thấm và lem).
- Điện thoại để chụp ảnh hũ tiền nguyên trạng trước khi đổ ra; ảnh này là bằng chứng về tình trạng ban đầu.
Nếu hũ tiền được tìm thấy khi đào móng nhà, đào vườn, hoặc bạn nghĩ nó có thể là cổ vật có giá trị lịch sử, hãy giữ nguyên trạng càng nhiều càng tốt và hỏi cơ quan văn hoá địa phương trước khi xử lý; pháp luật về di sản có quy định riêng cho hiện vật tìm thấy trong lòng đất.
Vòng một: chia theo cỡ và tình trạng
Vòng một không cần đọc chữ. Mục tiêu là biến một đống hỗn độn thành vài nhóm dễ quản lý.
- Trải tiền thành một lớp trên khăn. Gỡ nhẹ những đồng dính vào nhau; đồng nào dính chặt thì để nguyên cả cụm, không cạy.
- Nhặt riêng những thứ không phải tiền lỗ vuông: xu có lỗ tròn, xu không lỗ, cúc áo, mảnh kim loại, tiền hoa có hình. Mỗi loại một túi.
- Với tiền lỗ vuông, chia làm ba cỡ: lớn, vừa, nhỏ, so bằng mắt hoặc đặt cạnh một đồng mẫu.
- Trong mỗi cỡ, chia tiếp theo tình trạng: chữ rõ, chữ mờ đọc được một phần, gần như không còn chữ.
- Đặt riêng những đồng có màu khác hẳn (xám bạc, trắng xỉn) vì có thể là tiền kẽm hoặc kim loại khác.
- Chụp ảnh tổng thể từng nhóm và ghi số lượng lên túi.
Sau vòng một, bạn thường có từ sáu đến mười nhóm, và đã biết đại khái hũ tiền có bao nhiêu đồng. Con số này cũng là thông tin quý khi ghi lại câu chuyện của hũ tiền.
Vòng hai: tách đồng đọc được và chưa đọc được
Vòng hai bắt đầu với nhóm chữ rõ. Lấy từng đồng, xác định thứ tự đọc, đọc niên hiệu và hai chữ sau. Bạn không cần đọc được tất cả ngay; chỉ cần tách ra hai chồng: đồng đọc được và đồng chưa đọc được. Đồng chưa đọc được không có nghĩa là đồng khó, đôi khi chỉ là chữ bạn chưa học.
Sau nhóm chữ rõ, chuyển sang nhóm chữ mờ. Với nhóm này, dùng đèn chiếu xiên và kính lúp; đọc được bao nhiêu chữ thì ghi bấy nhiêu, ví dụ "…Đức thông bảo" khi chữ đầu đã mòn. Thường bạn sẽ thấy nhiều đồng mờ thuộc cùng niên hiệu với những đồng đã đọc rõ, nhờ so hình dáng chữ còn lại.
Nhóm gần như không còn chữ thì để cuối cùng, có khi để hẳn sang một buổi khác. Đừng dành quá nhiều thời gian cho những đồng này trong lần đầu; năng lượng nên dồn vào những đồng có thể cho bạn kiến thức.
Một điều người mới hay bất ngờ: trong hũ tiền gia đình, tỉ lệ đồng đọc được thường khá cao, vì tiền thời Nguyễn đúc nhiều và còn tương đối rõ. Đừng nản khi gặp vài đồng mòn nhẵn đầu tiên.
Vòng ba: gom theo niên hiệu và nước
Với chồng tiền đã đọc được, gom các đồng cùng niên hiệu vào một chỗ. Đặt các nhóm theo thứ tự thời gian: tiền các triều trước, rồi Lê trung hưng, Tây Sơn, Nguyễn theo thứ tự các vua. Tiền nước ngoài, chủ yếu là tiền Trung Hoa, để thành một khu riêng, cũng xếp theo niên hiệu.
Trong mỗi niên hiệu, nếu có nhiều đồng, chia tiếp theo hai chữ sau, thư thể, cỡ và mặt lưng. Đây là lúc bạn bắt đầu nhìn thấy "dòng tiền": cùng niên hiệu Tự Đức mà có đồng to, đồng nhỏ, đồng đồng, đồng kẽm, đồng có chữ ở lưng. Mỗi dòng nên có một túi riêng.
Không phải đồng nào cũng cần giữ riêng một túi và một dòng trong phiếu. Với những dòng phổ biến có hàng chục đồng giống nhau, bạn có thể chọn vài đồng đẹp nhất làm "đồng đại diện", ghi phiếu riêng cho chúng, còn lại để chung một túi với số lượng ghi bên ngoài.
Ở vòng này, bạn cũng sẽ phát hiện những đồng "lạc": niên hiệu không quen, mặt lưng lạ, kim loại khác. Đánh dấu chúng bằng một túi màu khác, để dành tra cứu kỹ.
Mẫu phiếu phân loại từng đồng
Bạn có thể kẻ phiếu này vào sổ hoặc làm bảng tính. Dòng dưới là ví dụ giả định để minh hoạ cách điền.
| Cột | Ghi gì | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Số phiếu | Mã duy nhất cho từng đồng hoặc từng túi | H1-037 |
| Mặt trước | Bốn chữ, thứ tự đọc, thư thể | Tự Đức thông bảo, đọc chéo, chữ chân |
| Mặt lưng | Trơn hay có dấu, vị trí | Trơn |
| Số đo | Đường kính, độ dày vành, cân | 23,0 mm; 1,1 mm; 3,4 g |
| Kim loại | Theo quan sát, ghi "theo mắt nhìn" | Đồng, màu nâu sẫm |
| Tình trạng | Chữ rõ, mờ, mòn; gỉ; sứt | Chữ rõ, gỉ xanh nhẹ ở vành |
| Niên hiệu, triều | Kết quả tra và nguồn | Tự Đức, nhà Nguyễn; theo sách tra cứu đã dùng |
| Mức chắc chắn | Chắc, khả năng cao, chưa xác định | Chắc |
| Ghi chú | Nguồn gốc, điều cần hỏi thêm | Nằm trong hũ bà ngoại, ở đáy hũ |
Đừng cố làm phiếu hoàn hảo ngay. Phiếu điền dần qua nhiều buổi, sửa khi có thông tin mới, ghi ngày sửa. Điều quan trọng nhất là mỗi đồng giữ riêng đều có mã và mã đó được ghi lên túi đựng.
Đánh số, đựng và chụp ảnh
Đánh số trên túi, không trên tiền. Không viết, dán hay khắc số lên đồng tiền. Mã ghi bằng bút chì trên túi giấy, phong bì hoặc trên thẻ đặt cạnh tiền trong hộp có ngăn.
Một hệ mã đơn giản. Ví dụ chữ cái chỉ nguồn (H1 là hũ thứ nhất), tiếp theo là số thứ tự. Khi sau này nhận thêm tiền từ nguồn khác, bạn dùng chữ cái khác và vẫn biết đồng nào từ đâu.
Ảnh hai mặt cho mỗi đồng giữ riêng. Chụp trên nền tối, ánh sáng xiên, đặt mã phiếu viết tay ở góc khung ảnh để không lẫn. Lưu ảnh vào thư mục đặt tên theo mã.
Đựng tạm cho đúng. Túi giấy, phong bì giấy hoặc hộp nhựa có ngăn là đủ cho giai đoạn đầu. Tránh túi nhựa mềm loại rẻ để lâu ngày. Cách bảo quản lâu dài là một chủ đề riêng, đáng tìm hiểu khi bộ tiền đã ổn định.
Một bản sao của phiếu. Nếu dùng sổ giấy, chụp ảnh các trang sổ; nếu dùng bảng tính, lưu thêm một bản. Mất phiếu là mất nửa giá trị của công phân loại.
Những sai lầm hay gặp ở lần phân loại đầu tiên
Người mới thường mắc cùng một nhóm lỗi. Biết trước để tránh, nhất là những lỗi không sửa lại được.
- Rửa cả hũ bằng nước chanh hay giấm cho "sáng". Đây là lỗi không thể đảo ngược: chữ mòn thêm, màu kim loại đổi, lớp gỉ tự nhiên mất. Đồng tiền sáng bóng sau khi tẩy thường bị giới sưu tầm đánh giá thấp hơn hẳn.
- Xâu tất cả vào dây cho gọn. Xâu chặt làm tiền cọ vào nhau, mòn vành; dây gai, dây đay để lâu còn giữ ẩm. Nếu hũ tiền vốn đã được xâu từ xưa, hãy giữ nguyên xâu như một hiện vật, chụp ảnh và ghi lại, đừng tháo ra rồi xâu lại.
- Chia cho mỗi người trong nhà một nắm. Chia trước khi phân loại khiến bộ tiền mất tính toàn vẹn và không ai còn biết hũ ban đầu có những gì. Nếu gia đình muốn chia, hãy phân loại và chụp ảnh, lập phiếu trước.
- Bỏ những đồng mòn nhẵn. Đồng mòn vẫn là một phần của hũ tiền, có thể đọc được bằng ánh sáng xiên hay bản rập về sau. Cất riêng thay vì vứt.
- Tin ngay một cái tên đọc vội. Ghi mức chắc chắn cho từng kết luận; đồng "chưa xác định" không có gì đáng xấu hổ.
Phần lớn những lỗi này đều xuất phát từ mong muốn làm nhanh. Phân loại hũ tiền là việc nên làm chậm, và càng chậm thì bộ tiền càng giữ được nhiều điều để kể.
Ghi lại câu chuyện của hũ tiền
Một hũ tiền gia đình hiếm khi chỉ là tiền. Nó có thể là tiền ông bà dành dụm, tiền đào được khi làm nhà, tiền buộc trong túi vải theo người từ quê ra phố, hay tiền được cho làm quà ngày cưới. Câu chuyện đó không nằm trên đồng tiền nào, và sẽ mất đi nếu không ai hỏi.
Trong lúc phân loại, hãy dành một trang đầu sổ cho câu chuyện của hũ tiền: ai giữ, giữ từ bao giờ, ở đâu, vì sao giữ, có ai từng lấy ra dùng vào việc gì không. Hỏi người lớn tuổi trong nhà khi họ còn nhớ. Ghi cả những chi tiết nhỏ như hũ làm bằng gì, buộc bằng dây gì, có giấy tờ gì kèm theo.
Với người nghiên cứu, thông tin về nơi tìm thấy và thành phần của một hũ tiền có ích hơn nhiều so với từng đồng riêng lẻ: nó cho biết tiền nào được dùng cùng nhau ở một vùng, một thời. Với con cháu, nó biến bộ tiền thành kỷ vật có hồn.
Cuối cùng, nếu bạn muốn trưng bày một phần tiền trong nhà, hãy giữ nguyên bộ chính trong túi có mã, chỉ đem ra những đồng đại diện. Còn nếu cần đồng tiền để bày biện theo phong tục, nên dùng đồ mới chế tác thay vì tiền xưa; bạn có thể xem thêm vật phẩm có ghi rõ là đồ mới chế tác trên Vật Phẩm Phong Thủy, để hũ tiền của ông bà được giữ trọn vẹn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên rửa tiền đồng trong hũ cho sạch rồi mới phân loại không?
Không nên. Rửa bằng nước, giấm, chanh hay hoá chất có thể làm mất chữ, đổi màu và xoá dấu vết lịch sử của đồng tiền. Hãy phân loại với tiền nguyên trạng, dùng ánh sáng xiên và kính lúp để đọc. Việc làm sạch, nếu cần, chỉ nên làm ở mức rất nhẹ và với từng đồng đã cân nhắc.
Hũ tiền vài trăm đồng mất bao lâu để phân loại?
Vòng một thường xong trong một buổi. Vòng hai và vòng ba tuỳ độ rõ của chữ và mức quen của bạn, có thể kéo dài vài buổi đến vài tuần nếu làm thong thả. Đừng cố làm xong trong một ngày; làm từng phần, ghi phiếu cẩn thận sẽ hiệu quả hơn.
Có phải đồng nào cũng cần một phiếu riêng không?
Không cần. Với những dòng phổ biến có nhiều đồng giống nhau, bạn chọn vài đồng đẹp nhất làm đại diện và lập phiếu cho chúng, còn lại để chung một túi có ghi số lượng. Những đồng lạ, đồng chưa xác định thì nên có phiếu riêng.
Tìm thấy hũ tiền khi đào móng nhà thì phải làm gì?
Giữ nguyên trạng càng nhiều càng tốt, chụp ảnh nơi tìm thấy, không chia nhỏ hay bán ngay. Pháp luật về di sản có quy định riêng cho hiện vật tìm thấy trong lòng đất, vì vậy nên hỏi cơ quan văn hoá địa phương để được hướng dẫn theo quy định hiện hành.
Tiền trong hũ có màu xám bạc là tiền gì?
Có thể là tiền kẽm, vốn được đúc nhiều thời Nguyễn, hoặc tiền pha nhiều chì hay kim loại khác. Màu sắc chỉ là gợi ý ban đầu; hãy đặt chúng thành nhóm riêng, cầm bằng găng tay hoặc rửa tay sau khi cầm, và đọc chữ như các đồng khác.
Phân loại xong có nên đem đi định giá không?
Đó là lựa chọn của gia đình. Mục tiêu của việc phân loại là hiểu và giữ gìn bộ tiền. Nếu muốn hỏi thêm ý kiến, hãy mang theo phiếu và ảnh, hỏi nhiều người, và cẩn trọng với những lời khen "hiếm, quý" đi kèm đề nghị mua ngay.