Xu yên Nhật ghi năm đúc theo niên hiệu của Thiên hoàng chứ không theo dương lịch: chữ Hán của niên hiệu, rồi số năm, rồi chữ "niên". Muốn đổi sang dương lịch, bạn cộng số năm với một hằng số riêng của từng niên hiệu, ví dụ năm Bình Thành cộng 1988, năm Lệnh Hoà cộng 2018. Năm đầu tiên của một niên hiệu không viết số 1 mà viết chữ "nguyên".
Xu Nhật là một trong những bộ xu nước ngoài người Việt dễ có nhất, vì nhiều gia đình có người đi học, đi làm ở Nhật. Sáu mệnh giá đang lưu hành đều có hình in đẹp và có lịch sử đổi mẫu rõ ràng. Bài này hướng dẫn đọc các chữ Hán trên đồng xu, đổi năm, nhận diện từng mệnh giá và những biến thể đáng chú ý, rồi gợi ý cách dựng bộ.
Các niên hiệu hiện đại và cách đổi năm
Bảng dưới gồm năm niên hiệu từ thời Minh Trị đến nay, kèm chữ Hán như in trên đồng xu, khoảng thời gian và hằng số cộng để ra năm dương lịch.
| Niên hiệu | Chữ Hán | Khoảng thời gian | Đổi sang dương lịch |
|---|---|---|---|
| Minh Trị (Meiji) | 明治 | 1868–1912 | Cộng 1867 |
| Đại Chính (Taishō) | 大正 | 1912–1926 | Cộng 1911 |
| Chiêu Hoà (Shōwa) | 昭和 | 1926–1989 | Cộng 1925 |
| Bình Thành (Heisei) | 平成 | 1989–2019 | Cộng 1988 |
| Lệnh Hoà (Reiwa) | 令和 | Từ 2019 | Cộng 2018 |
Nhật dùng niên hiệu vì truyền thống tính năm theo triều đại, tương tự cách các triều Việt Nam xưa đặt niên hiệu. Từ thời Minh Trị, mỗi đời Thiên hoàng chỉ dùng một niên hiệu, nên niên hiệu đổi khi có Thiên hoàng mới. Trong giấy tờ hành chính và trên tiền xu Nhật, cách ghi năm này vẫn được dùng song song với dương lịch.
Ví dụ: một đồng ghi 昭和五十年 là năm Chiêu Hoà thứ 50, tức 1975. Một đồng ghi 平成元年 là năm đầu tiên của Bình Thành, tức 1989. Năm chuyển giao niên hiệu thường có hai năm ghi khác nhau trong cùng một năm dương lịch, ví dụ năm 2019 có cả xu Bình Thành 31 và xu Lệnh Hoà nguyên niên.
Đọc chữ Hán trên đồng xu Nhật từng bước
Không cần biết tiếng Nhật để đọc năm trên xu. Chỉ cần thuộc vài chữ Hán và đi theo thứ tự sau:
- Tìm mặt có năm. Trên phần lớn xu hiện đại, một mặt ghi tên nước 日本国 cùng mệnh giá bằng chữ Hán, mặt kia ghi mệnh giá bằng số và năm.
- Tìm hai chữ niên hiệu, ví dụ 昭和 hay 平成, đối chiếu với bảng ở trên.
- Đọc số năm viết bằng chữ Hán: 一 là 1, 二 là 2, 三 là 3, 四 là 4, 五 là 5, 六 là 6, 七 là 7, 八 là 8, 九 là 9, 十 là 10. Số hai chữ số được ghép theo kiểu "năm mười" là 50, "năm mười tám" là 58. Chữ 元 nghĩa là năm thứ nhất.
- Tìm chữ 年 ở cuối, nghĩa là năm.
- Cộng số năm với hằng số của niên hiệu để ra năm dương lịch, ghi cả hai vào bảng kê.
- Với xu trước chiến tranh, để ý chữ nằm ngang có thể đọc từ phải sang trái, và tên nước có thể ghi 大日本 thay vì 日本国.
Làm vài đồng là quen. Sau chừng hai mươi đồng, phần lớn người mới đọc được năm trên xu Nhật mà không cần tra bảng.
Sáu mệnh giá đang lưu hành và hình in
1 yên. Bằng nhôm, rất nhẹ, mang hình một cây non. Đồng này nổi tiếng vì nặng đúng một gam và đường kính đúng hai centimét, nên có người dùng nó làm quả cân tạm.
5 yên. Bằng đồng thau, có lỗ ở giữa, mang hình bông lúa, mặt nước và bánh răng, tượng trưng cho nông nghiệp, ngư nghiệp và công nghiệp. Đây là đồng duy nhất trong sáu mệnh giá không có chữ số Ả Rập, mệnh giá chỉ ghi bằng chữ Hán.
10 yên. Bằng đồng đỏ, mang hình Phượng Hoàng Đường của chùa Byōdō-in. Những đồng 10 yên của thập niên 1950 có cạnh khía răng cưa, các mẫu về sau cạnh trơn, nên người chơi theo kiểu mẫu tách hai loại.
50 yên. Bằng hợp kim đồng – niken màu trắng, có lỗ ở giữa, mang hình hoa cúc.
100 yên. Bằng hợp kim đồng – niken, mang hình hoa anh đào.
500 yên. Mang hình cây hông (paulownia). Đồng này đã đổi chất liệu và thiết kế nhiều lần: bản đồng – niken đầu thập niên 1980, bản niken – đồng thau màu vàng từ năm 2000, rồi bản hai màu kim loại từ năm 2021 với nhiều chi tiết chống giả. Ba bản là ba kiểu mẫu khác nhau trong bộ.
Tiền sen, rin và xu trước chiến tranh
Trước khi yên trở thành đơn vị nhỏ nhất trên thực tế, Nhật dùng các đơn vị nhỏ hơn: một yên bằng một trăm sen, một sen bằng mười rin. Xu sen và rin được đúc nhiều thời Minh Trị, Đại Chính và Chiêu Hoà trước chiến tranh. Các đơn vị này bị bỏ khỏi lưu thông năm 1953, nên ngày nay xu sen, rin chỉ còn là hiện vật sưu tầm.
Xu trước chiến tranh có nhiều chất liệu: đồng, niken, nhôm, có lúc cả thiếc ở giai đoạn thiếu kim loại cuối chiến tranh, thậm chí có xu gốm sứ được làm ra nhưng không kịp đưa vào lưu thông. Nhiều đồng mang hình hoa cúc, chim, sóng nước, và chữ trên xu xếp theo lối cũ. Đây là mảng thú vị cho người thích lịch sử, nhưng cũng là mảng có nhiều xu nhái, nhất là các đồng lớn thời Minh Trị.
Nếu bạn nhận được xu sen hay rin trong hộp của gia đình, hãy đọc niên hiệu và năm như hướng dẫn ở trên, đo đường kính, cân nặng rồi so với tài liệu. Đừng làm sạch bằng hoá chất. Xu đồng cũ có lớp gỉ tự nhiên, cạo đi là mất luôn chi tiết.
Những nhầm lẫn hay gặp khi đọc xu Nhật
Nhầm xu Nhật với xu khác có chữ Hán. Xu Đài Loan, Hồng Kông, Trung Quốc, xu cũ của Triều Tiên và tiền đồng cổ Việt Nam đều có thể có chữ Hán. Dấu hiệu chắc nhất của xu Nhật hiện đại là ba chữ 日本国 và chữ 円 chỉ đơn vị yên. Xu Trung Quốc hiện đại thường ghi năm dương lịch, còn xu Đài Loan ghi năm theo lịch riêng, nên đừng áp hằng số của niên hiệu Nhật lên chúng.
Nhầm chữ 元 ở hai nghĩa. Trên xu Nhật, 元 đứng sau niên hiệu có nghĩa là năm đầu tiên. Trên tiền Trung Quốc, chữ 元 lại thường là đơn vị tiền. Đọc theo vị trí: nằm giữa niên hiệu và chữ 年 thì là năm đầu.
Đọc số năm sai thứ tự. Số chữ Hán đọc từ trên xuống hoặc từ trái sang phải trên xu hiện đại: 二十三 là hai mươi ba, không phải ba mươi hai. Với xu cũ có chữ nằm ngang đọc từ phải sang trái, hãy xác định niên hiệu trước rồi đọc theo chiều đó.
Nhầm năm đúc với năm của thiết kế. Hình in trên xu có thể giữ nguyên hàng chục năm, nhưng năm ghi trên xu là năm đúc của đồng cụ thể đó. Hai đồng cùng hình khác năm là hai dòng khác nhau trong bộ theo năm.
Quên ghi cả hai cách tính năm. Chỉ ghi năm dương lịch trong bảng kê thì sau này khó kiểm lại; chỉ ghi niên hiệu thì người khác đọc bảng không hiểu. Ghi cả hai, kèm chữ Hán gốc nếu bạn chép được.
Xu kỷ niệm của Nhật
Nhật phát hành khá nhiều xu kỷ niệm có mệnh giá, cho những dịp như Thế vận hội, triển lãm quốc tế, lễ đăng cơ, kỷ niệm thành lập các cơ quan nhà nước. Nhiều đồng có mệnh giá 100 hoặc 500 yên và về nguyên tắc tiêu được như xu thường, dù ít ai đem tiêu. Một số đồng mệnh giá lớn hơn được đúc bằng kim loại quý và bán cho người sưu tầm.
Loạt xu kỷ niệm được người chơi nước ngoài biết nhiều là loạt 500 yên hai màu kim loại cho 47 tỉnh của Nhật, phát hành dần trong nhiều năm từ cuối thập niên 2000. Mỗi tỉnh một đồng với hình danh thắng hoặc biểu tượng địa phương. Đây là bộ có danh sách rõ ràng, hợp với người thích hoàn thành từng ô.
Cũng như ở nhiều nước khác, xu kỷ niệm Nhật thường có hai phiên bản: bản để lưu thông đúc số lượng lớn và bản proof đóng hộp cho người sưu tầm. Hai bản mang cùng hình, cùng năm, nhưng khác kiểu đúc, nên khi kê vào bảng hãy ghi rõ đó là bản nào và giữ nguyên hộp, giấy đi kèm của bản proof.
Khi đưa xu kỷ niệm Nhật vào bảng kê, ghi thêm tên sự kiện bằng tiếng Việt và năm dương lịch đã đổi. Nhiều đồng kỷ niệm có chữ Hán ghi tên sự kiện; nếu không đọc được, chụp ảnh rồi tra theo năm và mệnh giá trong sách catalogue.
Dựng bộ xu Nhật theo ba hướng
Xu Nhật hợp với cả ba cách chơi chính. Gợi ý cách bắt đầu từng hướng:
- Bộ mệnh giá: sáu đồng đang lưu hành, cộng thêm ô cho các kiểu 500 yên cũ. Đây là bộ đầu tiên hợp với hầu hết người mới.
- Bộ theo năm: chọn một mệnh giá, thường là 1 yên, 10 yên hoặc 100 yên, rồi gom mỗi năm một đồng từ năm đầu của mẫu đến nay. Ghi cả năm niên hiệu và năm dương lịch.
- Bộ theo niên hiệu: mỗi niên hiệu một đồng của cùng mệnh giá, để thấy sự nối tiếp từ Chiêu Hoà qua Bình Thành đến Lệnh Hoà.
- Bộ chuyển giao: các đồng mang năm cuối của một niên hiệu và năm đầu của niên hiệu kế tiếp, như Bình Thành 31 và Lệnh Hoà nguyên niên. Năm Chiêu Hoà 64 chỉ kéo dài vài ngày đầu năm 1989, nên những đồng mang năm này được người chơi xu Nhật để ý nhiều.
- Mọi bộ đều nên có cột ghi nguồn: ai mang về, từ thành phố nào, năm nào.
Muốn có một món trưng bày gợi không khí Nhật cạnh bộ xu, bạn có thể xem thêm vật phẩm có ghi rõ là đồ mới chế tác trên Vật Phẩm Phong Thủy; chỉ cần ghi chú tách riêng khỏi bộ tiền thật.
Câu hỏi thường gặp
Năm 平成元年 trên đồng xu Nhật là năm nào?
Đó là năm Bình Thành nguyên niên, tức năm đầu tiên của niên hiệu Bình Thành, ứng với năm 1989. Chữ 元 dùng thay cho số 1 khi nói năm đầu tiên của một niên hiệu. Tương tự, 令和元年 là năm 2019.
Vì sao đồng 5 yên và 50 yên có lỗ ở giữa?
Lỗ giúp phân biệt các đồng có kích thước gần nhau bằng tay và mắt, đồng thời tiết kiệm kim loại. Đồng 5 yên có lỗ từ giữa thế kỷ XX; đồng 50 yên có lỗ từ các mẫu về sau. Lỗ tròn khác với lỗ vuông của tiền đồng cổ Á Đông, dù nhiều người liên tưởng.
Đồng 5 yên có ý nghĩa may mắn không?
Ở Nhật, cách đọc "go-en" của 5 yên đồng âm với một từ chỉ duyên, mối quan hệ, nên theo quan niệm dân gian nhiều người dùng đồng 5 yên khi đi lễ đền. Đây là phong tục văn hoá; trang này nói về nó như một nét văn hoá và không hứa hẹn tác dụng gì.
Xu yên Nhật cũ có còn tiêu được ở Nhật không?
Phần lớn xu yên hiện đại phát hành sau chiến tranh vẫn là tiền hợp pháp, kể cả các mẫu 500 yên cũ, dù máy bán hàng tự động có thể không nhận một số mẫu cũ. Xu sen, rin đã bị bỏ khỏi lưu thông từ năm 1953. Khi cần, kiểm thông tin hiện hành của ngân hàng trung ương Nhật.
Làm sao nhận ra xu Nhật nhái?
Xu nhái thường gặp ở các mẫu cũ thời Minh Trị và các đồng kỷ niệm kim loại quý. Dấu hiệu gồm chữ Hán nét mờ hoặc sai nét, cân nặng và đường kính lệch so với tài liệu, cạnh xu khác mẫu. Xu lưu hành hiện đại giá trị thấp nên hiếm khi bị làm nhái.
Có cần biết tiếng Nhật để sưu tầm xu Nhật không?
Không cần. Chỉ cần thuộc chữ Hán của năm niên hiệu, mười chữ số và vài chữ như 年, 円, 日本国 là đọc được phần lớn thông tin trên xu. Người Việt quen chữ Hán qua tên đình chùa hay sách cũ thường học rất nhanh.