Tiền xu châu Âu trước khi có euro: franc, mark, peseta, lira và cách xếp bộ

Trước khi có tiền mặt euro ngày 1/1/2002, mười hai nước châu Âu mỗi nước dùng một đồng tiền riêng: mark Đức, franc Pháp, franc Bỉ, franc Luxembourg, lira Ý, peseta Tây Ban Nha, escudo Bồ Đào Nha, guilder Hà Lan, schilling Áo, markka Phần Lan, pound Ireland và drachma Hy Lạp. Xu của các đồng tiền này nay đã ngừng lưu hành, nhưng vẫn còn rất nhiều trong các hộp xu gia đình, và là một mảng sưu tầm có điểm kết thúc rõ ràng.

Bài này đi qua mốc thời gian chuyển sang euro, bảng tỷ giá chuyển đổi cố định, vài đặc điểm dễ nhận ra trên xu từng nước, chuyện đổi tiền cũ hiện nay, và cách xếp một bộ "tiền cuối cùng trước euro". Các nước gia nhập euro sau năm 2002 cũng được nhắc tới, vì xu của họ thuộc cùng một câu chuyện.

Hai mốc của đồng euro: 1999 và 2002

Đồng euro ra đời hai lần. Ngày 1/1/1999, euro trở thành đơn vị tiền tệ chính thức của mười một nước, nhưng chỉ tồn tại trong sổ sách: ngân hàng, thị trường tài chính, giá niêm yết song song. Tiền mặt người dân cầm trong tay vẫn là mark, franc, lira như cũ, chỉ có điều tỷ lệ giữa chúng và euro đã bị khoá cố định. Hy Lạp gia nhập sau, từ đầu năm 2001.

Ngày 1/1/2002, tiền giấy và tiền xu euro được đưa vào lưu thông ở cả mười hai nước. Trong một thời gian ngắn, tính bằng vài tuần đến khoảng hai tháng tuỳ nước, tiền cũ và euro cùng được chấp nhận ở cửa hàng; sau đó tiền cũ thôi là phương tiện thanh toán, chỉ còn đổi được ở ngân hàng trung ương hoặc ngân hàng được chỉ định.

Trước ngày chuyển đổi, nhiều nước bán cho người dân những túi xu euro khởi đầu, đựng một ít xu của từng mệnh giá, để mọi người làm quen hình dáng và kích cỡ trước khi tiêu. Những túi còn nguyên niêm ngày nay là một kỷ vật nhỏ của giai đoạn chuyển giao, được nhiều người chơi tiền châu Âu giữ chung với bộ tiền cũ.

Với người sưu tầm, mốc 2002 là ranh giới rõ ràng: mọi đồng xu của mười hai đồng tiền cũ đều có năm đúc từ 2001 trở về trước. Một số nước có đúc xu mang năm 2001 với số lượng đáng kể để chuẩn bị cho giai đoạn chuyển đổi, và nhiều xưởng đúc bán bộ xu năm cuối cùng như một món kỷ niệm.

Tỷ giá chuyển đổi cố định sang euro

Tỷ giá dưới đây là tỷ lệ cố định chính thức giữa một euro và đồng tiền cũ, dùng khi đổi tiền. Đây là con số pháp lý, không phải giá sưu tầm của đồng xu.

Nhìn bảng sẽ hiểu vì sao xu lira có mệnh giá rất lớn như 500 hay 1.000 lira mà vẫn chỉ là tiền lẻ, còn pound Ireland thì một đồng đáng hơn một euro. Ghi tỷ giá này vào đầu trang album của mỗi nước giúp người xem hình dung sức mua của từng đồng xu.

Tỷ giá được ghi tới sáu chữ số có nghĩa vì quy định chuyển đổi yêu cầu không được làm tròn tỷ lệ này khi quy đổi; việc làm tròn chỉ áp dụng cho kết quả cuối cùng. Nhờ vậy một khoản tiền cũ được đổi sang euro theo cùng một cách ở mọi ngân hàng. Với người sưu tầm, con số này còn là một chi tiết đẹp để ghi lên nhãn: nó là dấu mốc cuối cùng mà đồng tiền đó được định giá chính thức.

Nhận ra xu của từng nước qua vài đặc điểm quen thuộc

Franc Pháp. Hình người gieo hạt, một biểu tượng của nước Pháp, xuất hiện trên nhiều đồng franc thế kỷ XX. Chữ "République Française" là dấu hiệu dễ thấy nhất để tách xu Pháp khỏi franc Bỉ, Luxembourg hay Thuỵ Sĩ.

Mark Đức. Xu pfennig nhỏ mang cành sồi non, đồng 50 pfennig có hình người phụ nữ trồng cây sồi; nhiều đồng mark mang hình đại bàng. Trên xu Đức có chữ cái nhỏ chỉ xưởng đúc, nên cùng một năm có thể có năm đồng khác nhau, điều làm bộ theo năm của mark rất dài.

Lira Ý. Mệnh giá lớn, nhiều đồng nhỏ bằng nhôm rất nhẹ. Đồng 500 lira hai màu kim loại thường được nhắc tới như một trong những đồng xu lưỡng kim lưu hành đầu tiên của thời hiện đại.

Peseta, guilder và các nước có hoàng gia. Xu Tây Ban Nha, Hà Lan, Bỉ, Luxembourg mang chân dung vua, nữ hoàng hoặc đại công tước đương thời. Chân dung thay đổi theo đời trị vì là căn cứ hay dùng để chia bộ theo kiểu mẫu.

Pound Ireland. Nhiều đồng xu Ireland mang hình con vật như chim dẽ, ngựa, cá hồi, bò, kế thừa từ bộ thiết kế con vật của thập niên 1920; đồng một pound ra sau mang hình hươu. Mặt kia là cây đàn hạc. Đây là bộ được người chơi theo chủ đề con vật rất quý.

Những nước nhỏ từng dùng chung tiền của nước lớn

Một nhánh thú vị của bộ tiền trước euro là các quốc gia rất nhỏ. Monaco dùng franc Pháp nhưng có đúc xu franc mang tên và hình của mình, ngang giá với franc Pháp. San Marino và Vatican dùng lira Ý, đồng thời phát hành xu lira riêng, thường mỗi năm một bộ với chủ đề khác nhau. Andorra không có đồng tiền riêng để lưu hành mà dùng cả franc Pháp lẫn peseta Tây Ban Nha.

Xu của các nước này thường được đúc với số lượng nhỏ hơn nhiều so với nước lớn bên cạnh, và một phần được bán thẳng cho người sưu tầm thay vì ra chợ. Vì vậy chúng hay xuất hiện trong bộ năm, hộp, vỉ hơn là trong hộp tiền lẻ của khách du lịch.

Khi chuyển sang euro, các nước này tiếp tục phát hành xu euro mang mặt quốc gia của mình theo thoả thuận với Liên minh châu Âu. Nếu bạn xếp bộ tiền trước euro, có thể đặt một trang nhỏ cho nhóm này, ghi rõ chúng dùng tiền của nước nào, ngang giá ra sao. Đây là chi tiết giúp người xem hiểu rằng ranh giới tiền tệ không phải lúc nào cũng trùng với ranh giới quốc gia.

Tiền cũ có còn đổi sang euro được không

Mỗi nước tự đặt hạn đổi tiền cũ, và hạn cho tiền xu thường ngắn hơn tiền giấy. Ở phần lớn các nước, hạn đổi xu đã hết từ lâu, có nơi chỉ vài năm sau 2002. Một số ngân hàng trung ương vẫn đổi tiền cũ không giới hạn thời gian; Đức là ví dụ thường được nhắc tới. Quy định có thể thay đổi, nên nếu bạn có một lượng lớn tiền cũ và muốn đổi, hãy kiểm tra thông tin hiện hành của ngân hàng trung ương nước đó.

Với người sưu tầm, chuyện đổi được hay không ít quan trọng. Phần lớn xu cũ lưu hành có giá trị sưu tầm thấp, nhưng giá trị lịch sử của chúng là có thật: một bộ đủ mệnh giá franc hay lira là chứng tích của một thời kỳ tiền tệ đã khép lại. Đừng vội đem đổi hay bỏ đi một hộp xu châu Âu cũ trước khi phân loại và kê lại.

Một điều cần tỉnh táo: thỉnh thoảng có lời rao "tiền cũ châu Âu đổi được giá cao" hoặc "đồng lira hiếm trị giá lớn". Đa số xu thời kỳ cuối được đúc với số lượng rất lớn. Năm đúc ít, biến thể lạ thì có, nhưng phải tra trong tài liệu đáng tin chứ không theo lời rao.

Các nước chuyển sang euro sau năm 2002

Câu chuyện không dừng ở mười hai nước đầu tiên. Những đồng tiền dưới đây cũng đã nhường chỗ cho euro, và xu của chúng xếp chung vào nhóm "tiền châu Âu trước euro":

• Tolar Slovenia, chuyển sang euro năm 2007.
• Pound Síp và lira Malta, chuyển năm 2008.
• Koruna Slovakia, chuyển năm 2009.
• Kroon Estonia, chuyển năm 2011.
• Lats Latvia năm 2014 và litas Lithuania năm 2015.
• Kuna Croatia, chuyển năm 2023; đây là bộ mới nhất nên còn khá dễ tìm đủ mệnh giá.
• Một số nước khác đang trong lộ trình hoặc mới gia nhập; khi gặp xu của họ, hãy kiểm tra mốc chuyển đổi chính thức trước khi ghi vào bảng.

Cũng cần nhớ rằng không phải nước châu Âu nào cũng dùng euro. Bảng Anh, franc Thuỵ Sĩ, krona Thuỵ Điển, krone Đan Mạch, zloty Ba Lan, koruna Séc, forint Hungary vẫn là tiền đang lưu hành; đừng xếp nhầm chúng vào ngăn tiền đã ngừng.

Xếp bộ "tiền cuối cùng trước euro"

Đây là một bộ chuyên đề có điểm kết thúc rõ ràng, hợp với người mới muốn có cảm giác hoàn thành. Cách dựng:

1. Chọn phạm vi: mười hai nước đầu tiên, hoặc thêm các nước gia nhập sau. Ghi phạm vi lên trang đầu album.
2. Với mỗi nước, lập danh sách các mệnh giá xu lưu hành trong những năm cuối trước khi chuyển đổi. Mệnh giá nào đã ngừng đúc trước đó thì ghi chú riêng.
3. Ưu tiên đồng có năm đúc gần nhất với thời điểm chuyển đổi; nếu không có, ghi năm thực tế và để ô "năm cuối" trống chờ bổ sung.
4. Đặt đồng euro tương ứng của nước đó ngay cạnh, ví dụ xu franc cuối cùng cạnh xu euro mặt Pháp đầu tiên. Người xem sẽ thấy ngay sự nối tiếp, như cây đàn hạc vẫn ở trên xu euro Ireland.
5. Ghi tỷ giá chuyển đổi cố định của nước đó ở đầu trang.
6. Kê đủ vào bảng: nước, mệnh giá, năm, dấu xưởng nếu có, chất liệu, tình trạng mô tả bằng lời, nguồn.

Một bộ như thế vừa vặn trong vài trang album, nhưng kể được câu chuyện của cả một châu lục bỏ đồng tiền quốc gia để dùng chung một đồng.

Câu hỏi thường gặp

Xu franc, mark cũ để trong nhà có còn tiêu được không?

Không. Các đồng tiền này đã thôi là phương tiện thanh toán từ năm 2002. Tuỳ nước, một số ngân hàng trung ương vẫn nhận đổi tiền cũ, còn nhiều nơi đã hết hạn. Muốn đổi, bạn cần kiểm tra thông tin hiện hành của ngân hàng trung ương nước đó; muốn giữ, hãy kê lại như một bộ sưu tập.

Vì sao xu lira có mệnh giá cao mà giá trị lại thấp?

Vì sức mua của mỗi lira rất nhỏ sau nhiều thập niên lạm phát. Theo tỷ giá chuyển đổi cố định, gần hai nghìn lira mới bằng một euro. Vì vậy đồng 500 hay 1.000 lira chỉ là tiền lẻ hằng ngày của người Ý trước năm 2002.

Làm sao phân biệt franc Pháp, franc Bỉ và franc Thuỵ Sĩ?

Đọc chữ trên đồng xu. Xu Pháp ghi "République Française", xu Bỉ ghi tên nước bằng tiếng Pháp hoặc tiếng Hà Lan và thường có chân dung vua, xu Thuỵ Sĩ ghi "Helvetia". Franc Thuỵ Sĩ hiện vẫn đang lưu hành, không thuộc nhóm tiền trước euro.

Bộ xu năm cuối cùng của các nước có hiếm không?

Phần lớn không. Nhiều nước đúc xu năm cuối với số lượng lớn và các xưởng đúc còn bán bộ kỷ niệm năm cuối. Có những năm, mệnh giá, xưởng đúc làm ít hơn, nhưng điều đó phải tra trong tài liệu chuyên ngành. Bộ năm cuối đáng giữ vì ý nghĩa lịch sử chứ không vì độ hiếm.

Có nên sưu tầm cả tiền giấy trước euro không?

Có thể, nếu bạn thích mở rộng. Tiền giấy trước euro của nhiều nước rất đẹp và kể chuyện về văn hoá từng nước. Tuy vậy tiền giấy cần cách bảo quản khác với kim loại, nên hãy tách thành một album riêng, giữ bộ xu ở khay hay album dành cho kim loại.

Xu châu Âu trước euro có chứa bạc không?

Phần lớn xu lưu hành của những thập niên cuối làm bằng kim loại thường như đồng, niken, nhôm, thép mạ. Một số đồng mệnh giá lớn của các giai đoạn sớm hơn hoặc xu kỷ niệm có thể chứa bạc. Trang này không bàn kim loại quý; nếu cần, hãy tìm hiểu ở nguồn chuyên về vàng bạc.