Phần lớn những đồng "tiền phong thủy" bày bán hôm nay, xâu dây đỏ, đựng túi gấm, đóng hộp kèm giấy, là đồ đúc mới theo mẫu tiền cổ hoặc theo mẫu sáng tác, không phải tiền xưa. Điều đó tự nó không sai: một món đồ mới chế tác đẹp, được bán đúng tên, hoàn toàn có chỗ đứng. Vấn đề chỉ nảy sinh khi đồ mới được mô tả như tiền cổ.
Bài này không hướng dẫn đặt, treo, mang tiền phong thủy ở đâu, cũng không bàn công dụng. Bài giúp người mua và người đang giữ đồ phân biệt ba nguồn gốc của tiền phong thủy, đọc mô tả rao bán cho tỉnh táo, và ghi nhãn đúng khi trong nhà có cả tiền xưa lẫn đồ mới.
"Tiền phong thủy" trên kệ hôm nay gồm những gì
Ở cửa hàng vật phẩm, chợ phiên đầu năm hay trên mạng, những món được gọi chung là tiền phong thủy thường thuộc các dạng sau:
- Bộ năm, sáu đồng xâu dây đỏ: mang niên hiệu các vua nhà Thanh, thường gọi là Ngũ Đế, Lục Đế; đựng túi gấm.
- Đồng xu lớn chữ chúc: to hơn tiền thường nhiều lần, mặt chữ chiêu tài tiến bảo, phúc lộc thọ, có khi mạ vàng.
- Đồng xu con giáp: một mặt con giáp năm sinh, mặt kia chữ chúc; bán theo tuổi.
- Xâu tiền kết hình: nhiều đồng nhỏ kết thành hình kiếm, hình hồ lô, hình rồng, buộc tua đỏ.
- Tiền kẹp trong vật phẩm: đồng xu gắn vào miệng cóc, chân tỳ hưu, lòng thuyền buồm trang trí.
- Tiền xưa thật xâu lại: lọc từ các lô tiền cổ, xâu chỉ đỏ mới, bán kèm lời giới thiệu là tiền cổ.
Năm dạng đầu gần như luôn là đồ mới; dạng cuối là tiền xưa nhưng đã được "làm lại" thành vật phẩm. Biết điều này, bạn sẽ đặt câu hỏi đúng cho người bán thay vì tin vào lời mô tả chung chung.
Ba nguồn gốc cần tách bạch
Đúc mới theo mẫu cổ. Đồng tiền mang đúng niên hiệu, đúng kiểu chữ của tiền xưa, nhưng đúc gần đây bằng khuôn mới. Đây là nhóm dễ gây nhầm nhất, vì nhìn lướt rất giống. Khi được bán đúng là đồ mới, nó là một vật trang trí, một món quà; khi bị gọi là tiền cổ, nó thành đồ giả về mặt mô tả.
Đúc mới theo mẫu sáng tác. Đồng tiền mang chữ chúc, con giáp, hình vẽ không có trên tiền lưu hành xưa, hoặc có kích cỡ, chất liệu, lớp mạ hoàn toàn hiện đại. Nhóm này không giả làm gì cả; nó là sản phẩm thủ công mỹ nghệ, nên được đánh giá theo độ đẹp, độ bền của lớp mạ và tay nghề.
Tiền xưa thật được xâu lại. Đồng tiền thật từ các lô tiền cổ, được lọc theo niên hiệu rồi xâu dây mới. Đây là tiền xưa, nhưng lưu ý: nguồn tiền cổ loại phổ biến rất dồi dào, nên đồng tiền thật chưa chắc đã hiếm hay quý. Ngoài ra, một số người bán đánh bóng, phủ màu cho đồng tiền đẹp hơn, làm mất lớp mặt tự nhiên.
Pha trộn. Một xâu năm đồng có thể gồm ba đồng xưa, hai đồng mới; một hộp "tiền cổ" có thể là tiền mới làm cũ trộn với vài đồng thật. Đây là dạng khó nhất, cần xem từng đồng một.
Quan sát nhanh: tiền xưa và đồ đúc mới
Bảng dưới là các dấu hiệu nhìn bằng mắt và cảm nhận bằng tay. Không dấu hiệu nào đủ để kết luận một mình; chuyên mục nhận biết đồ đúc lại của trang có bài đi sâu hơn cho từng loại.
| Điểm quan sát | Tiền xưa | Đồ đúc mới |
|---|---|---|
| Đồng đều | Các đồng cùng loại vẫn chênh nhau về cỡ, dày, nặng | Gần như giống hệt nhau |
| Màu | Nhiều sắc độ, xỉn tự nhiên, gỉ ở chỗ trũng | Một màu đều; vàng sáng, nâu đều hoặc đen phủ |
| Mòn | Chỗ cao mòn hơn chỗ thấp, vành mòn tròn | Không mòn hoặc mòn đều, có khi vết chà nhám |
| Mép và lỗ | Mép có vết giũa thủ công, lỗ vuông không thật vuông | Mép nhẵn đều, lỗ vuông sắc cạnh |
| Chữ | Nét có thần, khác nhau giữa các xưởng | Nét dày, tròn, đôi khi sai nét, sai chữ |
| Mùi, cảm giác | Không mùi lạ | Có thể có mùi sơn, mùi hoá chất làm cũ |
Nếu bạn chỉ muốn một món đồ đẹp để tặng hay trang trí, đồ đúc mới là lựa chọn hợp lý và an toàn hơn cả, miễn là nó được ghi đúng. Có thể xem thêm vật phẩm có ghi rõ là đồ mới chế tác trên Vật Phẩm Phong Thủy để so sánh mẫu mã.
Những chữ, những hình không có trên tiền lưu hành xưa
Một cách tách nhanh là nhìn chữ. Tiền lưu hành xưa mang niên hiệu và chữ chỉ loại tiền; những đồng mang chữ chiêu tài tiến bảo, nhất bản vạn lợi, hay chữ chúc kết hợp con giáp ở hai mặt không phải tiền lưu hành. Chúng có thể là tiền hoa xưa, có thể là đồ mới; nhưng chắc chắn không phải "tiền tiêu của triều vua nào đó" như vài lời rao vẫn gợi ý.
Hình cũng là manh mối. Tiền lưu hành ở Việt Nam và Trung Hoa thời phong kiến hầu như không có hình chạm ở mặt trước. Một đồng có niên hiệu ở mặt trước và hình rồng nổi khối, hình con giáp, hình tỳ hưu ở mặt sau thì hoặc là tiền hoa mang niên hiệu, hoặc là đồ sáng tác mới. Kích cỡ to bất thường cũng gợi ý điều tương tự.
Thêm một dấu hiệu đáng chú ý: những bộ Ngũ Đế mà cả năm đồng có cùng một kiểu mặt lưng, cùng màu, cùng mức mòn. Tiền xưa thật của năm đời vua khác nhau, đúc ở thời điểm cách nhau cả trăm năm, khó mà giống nhau đến vậy. Sự đồng đều quá mức là dấu hiệu của cùng một mẻ đúc.
Vì sao đồ mới hay bị gọi là tiền cổ
Phần lớn sự nhầm lẫn không đến từ một người cố tình lừa, mà từ chuỗi bán hàng nhiều tầng. Xưởng đúc làm ra những đồng tiền theo mẫu cổ, đặt tên sản phẩm theo kiểu dáng như "tiền cổ Ngũ Đế". Người bán buôn chép nguyên tên ấy, người bán lẻ chép tiếp, rồi đến tay người mua thì chữ "cổ" vốn để chỉ kiểu dáng đã thành chữ "cổ" để chỉ tuổi đời. Không ai trong chuỗi nhất thiết nói dối, nhưng người mua cuối cùng hiểu sai.
Thêm vào đó là lớp làm cũ. Để đồng tiền trông "có hồn", một số xưởng nhuộm màu, phủ gỉ, chà mòn. Đây là kỹ thuật trang trí bình thường với đồ thủ công mỹ nghệ, nhưng khi đi kèm cái tên "tiền cổ" thì người mua khó mà không tin là đồ xưa.
Cuối cùng là kỳ vọng của chính người mua. Nhiều người tin rằng tiền phong thủy phải là tiền xưa thật mới "có tác dụng", nên người bán chiều theo kỳ vọng ấy trong lời giới thiệu. Bài này không bàn chuyện tác dụng; chỉ lưu ý rằng nếu bạn đặt kỳ vọng vào tuổi của đồng tiền, hãy kiểm tuổi của nó một cách độc lập, đừng dựa vào lời của người có lợi khi bạn tin. Đặt câu hỏi rõ ràng là cách tôn trọng cả người bán lẫn chính mình.
Đọc mô tả rao bán cho tỉnh táo
Mô tả rao bán vật phẩm thường dùng nhiều từ dễ hiểu lầm. Trước khi mua, bạn có thể đi qua các bước sau:
- Tìm xem mô tả có nói rõ "đồ mới chế tác", "đúc theo mẫu", hay chỉ dùng những từ như "tiền cổ phong thủy", "tiền xưa", "tiền khai quang".
- Hỏi thẳng người bán: đây là tiền đúc thời xưa hay đúc gần đây? Có thể ghi điều đó trên hoá đơn không?
- Đề nghị xem ảnh chụp rõ từng đồng, cả hai mặt, cạnh thước đo; không chỉ ảnh xâu tiền đặt trên nền đỏ.
- Cẩn thận với các lời hứa đi kèm như đem lại tài lộc, hoá giải, trấn trạch. Lời hứa không nói gì về tuổi của đồng tiền, và không phải căn cứ để trả giá cao.
- Với tiền xưa thật, hỏi nguồn gốc lô tiền; nếu người bán nói là "đồ đào", hãy cân nhắc chuyện pháp lý và đạo đức đã nói ở bài khác trong chuyên mục.
- Giữ lại toàn bộ trao đổi, mô tả, hoá đơn. Nếu sau này phát hiện mô tả sai, đó là căn cứ để trao đổi lại với người bán.
Một người bán tử tế sẽ trả lời rõ ràng những câu hỏi trên. Người bán né tránh, chỉ nhắc đi nhắc lại về may mắn, là tín hiệu để bạn chậm lại.
Khi trong nhà có cả tiền xưa lẫn đồ mới
Nhiều gia đình có một hũ tiền cổ của ông bà và mấy xâu tiền phong thủy mua ở chợ Tết. Theo thời gian, hai loại dễ lẫn vào nhau, nhất là khi dây đỏ mục, tiền rơi ra. Mười năm sau, con cháu nhìn vào sẽ không phân biệt được đâu là kỷ vật thật, đâu là đồ mua năm nào.
Cách đơn giản là tách ngay từ bây giờ. Tiền xưa cất một hộp, ghi "tiền của ông bà, nguồn gốc…". Đồ mới cất riêng, ghi "mua năm…, ở…, là đồ mới chế tác". Nếu một xâu tiền phong thủy có cả đồng xưa lẫn đồng mới, có thể giữ nguyên xâu nhưng ghi chú rõ. Việc ghi nhãn tốn vài phút mà giữ cho bộ sưu tập gia đình khỏi thành một mớ hỗn độn.
Nếu muốn chắc hơn về một đồng nghi là tiền xưa, bạn có thể nhờ người chơi tiền lâu năm trong các buổi giao lưu, hoặc hỏi bảo tàng địa phương xem họ có tổ chức buổi giám định, tư vấn cho người dân không. Hãy mang theo ảnh và số đo đã ghi, để người xem có đủ dữ kiện, và nhớ rằng ý kiến của một người cũng chỉ là một ý kiến.
Khi tặng một món tiền phong thủy, nói thật về nguồn gốc của nó cũng là một cách tôn trọng người nhận. "Đây là đồng xu đúc mới, khắc chữ chúc, tặng anh đầu năm" là một lời tặng đẹp. Lời giới thiệu "tiền cổ quý hiếm" cho một món đồ mới, dù vô tình, có thể khiến người nhận sau này thất vọng hoặc đem đi bán với kỳ vọng sai.
Câu hỏi thường gặp
Tiền phong thủy bán ở cửa hàng có phải tiền cổ không?
Phần lớn không phải. Các bộ xâu dây đỏ, đồng xu lớn chữ chúc, đồng con giáp thường là đồ đúc mới theo mẫu cổ hoặc mẫu sáng tác. Một số nơi bán tiền xưa thật xâu lại, nhưng đó là phần nhỏ. Hãy hỏi người bán và đề nghị ghi rõ trên hoá đơn.
Đồ đúc mới có kém giá trị hơn tiền xưa không?
Hai loại có giá trị khác nhau. Tiền xưa có giá trị lịch sử, tư liệu; đồ đúc mới có giá trị thủ công, thẩm mỹ, làm quà. Không loại nào kém hơn nếu được bán đúng tên. Chỉ khi đồ mới bị mô tả là tiền cổ thì người mua mới chịu thiệt.
Đồng xu có chữ chiêu tài tiến bảo có phải tiền lưu hành xưa không?
Không. Tiền lưu hành xưa mang niên hiệu và chữ chỉ loại tiền như thông bảo. Chữ chiêu tài tiến bảo là lời chúc, xuất hiện trên tiền hoa xưa và rất nhiều đồ đúc mới. Muốn biết tuổi của đồng tiền phải xét chất liệu, cách đúc, độ mòn.
Tiền xưa thật xâu dây đỏ có hiếm không?
Thường không hiếm. Tiền xưa loại phổ biến như Khang Hy, Càn Long còn lại rất nhiều. Một xâu tiền xưa thật có giá trị sưu tầm khi các đồng có tình trạng tốt, đúng bộ, có biến thể đáng chú ý, chứ không phải chỉ vì là tiền xưa.
Mua phải tiền phong thủy mô tả sai là tiền cổ thì làm gì?
Giữ lại mô tả, ảnh, tin nhắn và hoá đơn, rồi trao đổi với người bán để đổi trả hoặc điều chỉnh. Nếu không giải quyết được, bạn có thể tìm hiểu quyền của người tiêu dùng theo quy định hiện hành và liên hệ cơ quan bảo vệ người tiêu dùng ở địa phương.
Có nên tặng tiền phong thủy đúc mới làm quà Tết không?
Có thể, nếu người nhận thích. Hãy nói rõ đó là đồ mới chế tác mang lời chúc, chọn món có lớp mạ bền, dây chắc. Tránh giới thiệu là tiền cổ quý hiếm hay hứa hẹn tài lộc, để món quà giữ được ý nghĩa là một lời chúc đầu năm.