Thời còn tiêu tiền đồng, quà mừng tuổi đầu năm của trẻ con thường là vài đồng tiền mới, có khi xâu sẵn bằng sợi chỉ đỏ, có khi gói trong mảnh giấy đỏ. Ở Trung Hoa, tiền này gọi là áp tuế tiền, và một số nơi còn đúc riêng những đồng tiền hoa mang chữ chúc chỉ để dành cho dịp này.
Bài này không bàn chuyện lì xì bao nhiêu hay trao nhận thế nào, những việc đã có nhiều chỗ khác nói. Bài đi theo hướng của người giữ kỷ vật: gốc của chữ áp tuế, truyện kể đi kèm, những đồng tiền mừng tuổi được đúc riêng, sự đổi thay của món quà qua tiền giấy và xu nhôm, và cách giữ lại những gì gia đình còn sót.
"Áp tuế" nghĩa là gì và vì sao sang tiếng Việt khó hiểu
Áp tuế, theo mặt chữ, là đè giữ cái tuổi: người lớn cho trẻ một món tiền đầu năm với mong ước giữ cho đứa trẻ bình an qua thêm một tuổi. Cách hiểu phổ biến trong sách phong tục Trung Hoa còn đi xa hơn: chữ tuế là tuổi đọc giống chữ chỉ một loài ma quấy trẻ con trong tiếng Hán, nên "áp tuế" cũng là "áp" con ma đó.
Lối giải thích này dựa vào sự đồng âm của tiếng Hán. Sang âm Hán Việt, hai chữ ấy đọc khác hẳn nhau, một chữ là tuế, một chữ là túy, nên người Việt thường chỉ giữ lại nghĩa thứ nhất là mừng thêm tuổi. Đây là một ví dụ hay về cách một tục lệ đi qua biên giới ngôn ngữ: phần hình thức còn nguyên, phần lý giải bằng chơi chữ thì rơi rụng.
Còn chữ lì xì người Việt dùng hằng ngày, theo cách giải thích phổ biến, là âm đọc theo tiếng Quảng Đông của hai chữ lợi thị, nghĩa là điều lợi, điều tốt. Chữ này đi vào tiếng Việt qua cộng đồng người Hoa ở phía Nam, rồi lan ra cả nước cùng với chiếc bao giấy đỏ in sẵn. Trước đó, người Việt nói mừng tuổi, và món quà là chính đồng tiền, không cần bao.
Truyện kể về tám đồng tiền dưới gối
Đi cùng chữ áp tuế là một truyện dân gian Trung Hoa có nhiều dị bản. Bản hay được kể nói rằng có một con ma nhỏ đêm cuối năm lẻn vào nhà xoa đầu trẻ đang ngủ, khiến đứa trẻ sốt mê. Một gia đình lấy tám đồng tiền gói giấy đỏ đặt dưới gối con, đêm ấy ánh sáng từ tám đồng tiền làm con ma sợ bỏ chạy. Người kể sau thêm rằng tám đồng tiền là hoá thân của tám vị tiên.
Truyện này cho thấy hai lớp ý nghĩa mà người xưa gửi vào đồng tiền mừng tuổi. Lớp thứ nhất là che chở: đồng tiền là vật cha mẹ, ông bà trao cho con cháu với mong muốn được yên. Lớp thứ hai là của cải: đồng tiền vẫn là tiền, có thể mua kẹo bánh, và việc trẻ con được cầm tiền của mình là một niềm vui có thật trong ngày Tết.
Khi kể lại truyện này cho con cháu hay ghi vào chú thích bộ sưu tập, bạn nên nói rõ đây là truyện dân gian, nhiều dị bản, không gắn với một sách gốc cụ thể. Chi tiết tám đồng tiền và tám vị tiên là phần được thêm thắt về sau; đừng trình bày như một sự kiện. Cái đáng giữ là tinh thần của câu chuyện: người lớn dùng một món quà nhỏ để nói với trẻ rằng con được che chở.
Những đồng tiền đúc riêng cho dịp mừng tuổi
Tiền hoa chữ chúc dành cho trẻ. Nhiều đồng tiền hoa mang các cụm chữ như trường mệnh phú quý hay chữ chúc năm mới, kèm hình đồng tử, trẻ cưỡi lân, trẻ cầm hoa sen. Kích cỡ thường lớn hơn tiền tiêu, để làm quà, không để tiêu.
Tiền con giáp của năm. Có những đồng chỉ chạm con giáp của năm đó, dùng làm quà mừng tuổi đầu năm hoặc mừng trẻ sinh trong năm. Người sưu tầm hay gom đủ mười hai đồng thành một vòng.
Tiền có chữ áp tuế. Một số đồng tiền hoa ghi thẳng hai chữ áp tuế cùng lời chúc. Đây là bằng chứng hiện vật rõ nhất cho tục cho tiền đầu năm ở thời trước.
Tiền xâu thành hình. Tiền thường xâu bằng chỉ đỏ thành hình rồng, hình con giáp hay hình trái tim để treo ở đầu giường trẻ. Các xâu này hiếm còn nguyên vì chỉ mục rất nhanh, phần lớn chỉ còn trong tranh ảnh và ký ức.
Tiền mới của năm. Với đa số gia đình bình thường, quà mừng tuổi đơn giản là đồng tiền lưu hành còn mới. Ở đây hiện vật không có gì đặc biệt; giá trị nằm ở việc gia đình còn giữ được đồng tiền ấy cùng câu chuyện đi kèm.
Vì sao phải là tiền mới
Ở thời tiền đồng, một đồng tiền vừa đúc có màu vàng sáng, chữ sắc, vành rõ; đồng đã qua nhiều tay thì xỉn, mòn, có khi sứt mẻ. Người xưa chuộng tiền mới cho dịp đầu năm vì nó hợp với ý khởi đầu, sạch sẽ, đầy đặn. Cũng vì thế mà những đồng tiền mừng tuổi được cất giữ lâu năm thường ít mòn hơn tiền tiêu cùng thời, một chi tiết mà người sưu tầm đôi khi để ý khi lọc hũ tiền gia đình.
Thói quen chuộng tiền mới đi theo người Việt qua mọi đời tiền. Đến thời tiền giấy, người ta cố tìm những tờ còn thẳng, chưa gấp; ngày nay là những tờ polymer mới tinh, số seri liền nhau. Tập quán đổi tiền mới trước Tết vì vậy có gốc rất xa, và nó cũng sinh ra những dịch vụ đổi tiền thu phí chênh lệch. Nếu cần đổi, bạn nên đến ngân hàng và làm theo hướng dẫn chính thức hiện hành, tránh các nơi đổi không rõ ràng.
Với người chơi tiền giấy, những tờ tiền mừng tuổi được giữ phẳng phiu qua nhiều năm đôi khi là nguồn tiền đẹp hiếm hoi của một giai đoạn. Nhưng cũng cần nhớ: tờ tiền đẹp mà nhiều người cùng giữ thì không hiếm. Giá trị của nó với gia đình vẫn lớn hơn với thị trường.
Món quà mừng tuổi qua các thời
Món quà đầu năm thay đổi theo đồng tiền đang được tiêu. Bảng dưới phác qua các giai đoạn ở Việt Nam ở mức tổng quan, không đi vào năm phát hành cụ thể.
| Giai đoạn | Món quà phổ biến | Hiện vật có thể còn lại |
|---|---|---|
| Thời tiền đồng | Đồng tiền mới, tiền xâu chỉ đỏ, đôi khi tiền hoa chữ chúc | Đồng tiền lẻ, xâu tiền đã rời, tiền hoa |
| Thời tiền giấy Đông Dương và các thời kỳ sau | Tờ tiền giấy mới, gấp trong giấy đỏ hoặc phong bì | Tờ tiền cũ, mảnh giấy đỏ gói tiền |
| Thời xu nhôm | Đồng xu nhôm mệnh giá xu, hào cho trẻ nhỏ | Đồng xu nhôm nhẹ, dễ mòn, dễ ăn mòn trắng |
| Thời phong bao in sẵn | Tờ tiền mới trong bao đỏ in hình con giáp, chữ chúc | Bao lì xì in qua từng năm, có khi còn ghi tên người tặng |
| Hiện nay | Tiền polymer mới, chuyển khoản, mã quét | Bao in, ảnh chụp, tin nhắn chúc Tết |
Mỗi giai đoạn để lại một loại hiện vật khác nhau, và cả bao lì xì in sẵn mấy chục năm trước nay cũng đã thành đồ cũ đáng giữ. Nếu gia đình còn bao của nhiều năm, bạn có thể xếp theo năm con giáp để thấy kiểu in, màu giấy, chữ chúc thay đổi ra sao.
Giữ lại tiền mừng tuổi của gia đình như một kỷ vật
Nhiều nhà vẫn còn một đồng tiền, một tờ tiền hay một chiếc bao mà ai đó trong nhà cất từ Tết năm nào. Muốn giữ nó thành kỷ vật có câu chuyện, bạn có thể làm theo các bước:
- Hỏi người đã cất món đó: nhận từ ai, Tết năm nào, vì sao lại giữ không tiêu. Ghi nguyên lời kể, kể cả chi tiết nhỏ.
- Chụp ảnh hai mặt món đồ, kèm ảnh người đã giữ nó nếu họ đồng ý; ảnh chụp ngày Tết có món đồ càng quý.
- Với đồng tiền kim loại: không đánh bóng, không ngâm rửa; lau bụi bằng chổi mềm, cất trong túi giấy không axit hoặc hộp nhỏ có lót.
- Với tờ tiền giấy: không là, không dán băng dính; để phẳng trong bìa nhựa không chứa PVC.
- Với bao giấy đỏ: giữ nguyên nếp gấp, không mở ra dán phẳng nếu giấy giòn; cất trong phong bì giấy, tránh nắng vì giấy đỏ rất dễ phai.
- Viết một tấm thẻ nhỏ đi kèm: tên món đồ, năm, người tặng, người nhận, câu chuyện; cất chung với món đồ.
Một đồng xu nhôm mòn vẹt, tự nó không có giá trị sưu tầm. Nhưng khi đi kèm tấm thẻ ghi "bà ngoại mừng tuổi mẹ năm mẹ lên sáu", nó trở thành thứ mà con cháu sẽ không vứt đi. Giữ câu chuyện quan trọng ngang với giữ hiện vật.
Đồng tiền mừng tuổi xưa và chuyện an toàn cho trẻ nhỏ
Một số gia đình muốn tiếp nối tục cũ bằng cách xâu đồng tiền cổ bằng chỉ đỏ làm quà cho cháu. Ý tốt này cần đi kèm vài lưu ý. Tiền đồng cũ có thể chứa chì, kẽm, bề mặt bám gỉ và đất; trẻ nhỏ hay cho đồ vào miệng. Đồng tiền cũng đủ nhỏ để trẻ nuốt, và dây xâu đeo cổ có thể gây nguy hiểm khi trẻ ngủ.
Cách nhẹ nhàng hơn là trao đồng tiền cổ cho bố mẹ của đứa trẻ cất giữ, kèm lời kể về ý nghĩa của nó, còn món quà trẻ cầm tay là tờ tiền mới hay một món đồ an toàn. Khi con lớn, đồng tiền trở thành kỷ vật mà con hiểu được. Nếu trẻ lỡ nuốt đồng xu hay vật kim loại, hãy đưa đi khám ngay, không tự gây nôn.
Với trẻ lớn hơn, đồng tiền mừng tuổi xưa là một bài học lịch sử nhỏ. Bạn có thể cho con cầm đồng tiền lỗ vuông, đếm chữ, đoán xem nó cũ bao nhiêu năm, rồi kể chuyện ông bà ngày xưa nhận mừng tuổi thế nào. Nhớ cho con rửa tay sau đó.
Câu hỏi thường gặp
Áp tuế tiền là gì?
Áp tuế tiền là cách gọi tiền mừng tuổi đầu năm trong văn hoá Trung Hoa, nghĩa đen là tiền đè giữ cái tuổi. Theo cách giải thích phổ biến, chữ tuế đồng âm với tên một loài ma quấy trẻ trong tiếng Hán, nên tiền này còn mang ý che chở trẻ nhỏ qua năm mới theo quan niệm dân gian.
Chữ lì xì từ đâu ra?
Theo cách giải thích phổ biến, lì xì là âm đọc theo tiếng Quảng Đông của hai chữ lợi thị, nghĩa là điều lợi, điều tốt lành. Chữ này vào tiếng Việt qua cộng đồng người Hoa ở phía Nam, cùng với chiếc bao giấy đỏ in sẵn, rồi phổ biến khắp cả nước.
Ngày xưa người Việt mừng tuổi trẻ con bằng gì?
Thời còn tiêu tiền đồng, phần lớn là vài đồng tiền mới, có khi xâu chỉ đỏ hoặc gói giấy đỏ. Một số gia đình có điều kiện dùng tiền hoa chữ chúc. Về sau là tờ tiền giấy mới, đồng xu nhôm, rồi đến phong bao in sẵn như hiện nay.
Đồng xu nhôm mừng tuổi ngày xưa có giá trị sưu tầm không?
Thường giá trị sưu tầm không cao vì số lượng đúc lớn và nhôm mòn, ăn mòn nhanh. Giá trị chính của nó là kỷ niệm gia đình. Nếu bạn còn giữ được kèm câu chuyện ai tặng, năm nào, đó là kỷ vật đáng cất cẩn thận.
Có nên xâu tiền đồng cổ cho trẻ nhỏ đeo như tục xưa không?
Nên cân nhắc kỹ. Tiền đồng cũ có thể chứa chì, bám gỉ, đủ nhỏ để trẻ nuốt, và dây đeo cổ có thể nguy hiểm khi trẻ ngủ. Cách an toàn hơn là trao đồng tiền cho bố mẹ cất giữ làm kỷ vật, kể cho con nghe khi con đủ lớn.
Bao lì xì cũ có đáng giữ lại không?
Đáng giữ nếu gia đình thích. Bao in qua nhiều năm cho thấy kiểu in, màu giấy, hình con giáp và chữ chúc thay đổi theo thời gian, lại gắn với kỷ niệm từng cái Tết. Hãy cất trong phong bì giấy, tránh nắng vì giấy đỏ rất dễ phai màu.