Tem dùng trên đất Việt Nam có thể chia thành bốn thời kỳ lớn: tem thời Pháp thuộc (tem thuộc địa chung, tem Nam Kỳ, tem Đông Dương), tem giai đoạn 1945–1954, tem của hai miền trong giai đoạn 1954–1975, và tem phát hành với tên nước Việt Nam từ năm 1976 đến nay. Mỗi thời kỳ có tên nước, đơn vị tiền và cách in khác nhau, nên chỉ cần nhìn vài chi tiết là người chơi biết con tem nằm ở đâu trong dòng lịch sử.
Bài này là bản đồ tổng quan để bạn xếp một album tem gia đình cho đúng thứ tự. Bài nói ở mức thời kỳ và đặc điểm dễ nhận, không đi vào danh mục chi tiết từng bộ; năm phát hành chỉ được nêu ở những mốc đã rõ. Muốn đi sâu một giai đoạn, bạn cần đến catalogue tem chuyên đề và các câu lạc bộ tem.
Thời Pháp thuộc: tem thuộc địa, tem Nam Kỳ và tem Đông Dương
Khi bộ máy bưu chính của Pháp được dựng ở Nam Kỳ vào nửa sau thế kỷ 19, thư từ ở đây ban đầu dán tem chung của các thuộc địa Pháp, loại tem không ghi tên một thuộc địa cụ thể nào. Người chơi nhận ra những con tem này đã từng được dùng ở Việt Nam chủ yếu nhờ dấu bưu chính của các bưu cục như Sài Gòn, Chợ Lớn, chứ không nhờ hình in.
Vào thập niên 1880, xuất hiện những đợt tem in chồng chữ và giá mới để dùng riêng ở Nam Kỳ, ghi tên Cochinchine; cũng có đợt in chồng dùng cho An Nam và Bắc Kỳ. Từ cuối thập niên 1880, tem mang tên Indo-Chine (Đông Dương) ra đời và dần trở thành tem dùng chung cho cả Liên bang Đông Dương, bao gồm ba kỳ của Việt Nam cùng Lào và Campuchia, cho tới giữa thập niên 1940.
Tem Đông Dương có nhiều mẫu nối tiếp nhau: những mẫu đầu mang hình ảnh chung của hệ thống thuộc địa, về sau có thêm hình người, phong cảnh, công trình ở Đông Dương. Đơn vị tiền ghi trên tem ban đầu là đơn vị của Pháp, sau chuyển sang đồng và xu của Đông Dương. Vì cùng một mẫu tem được in lại nhiều lần với màu và mệnh giá khác nhau, đây là mảng có rất nhiều biến thể, hợp với người thích phân loại tỉ mỉ.
Giai đoạn 1945–1954: tem in chồng, tem kháng chiến và tem Quốc gia Việt Nam
Sau tháng 8 năm 1945, nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa cần tem mới nhưng chưa thể in ngay. Giải pháp tạm thời là in chồng lên những tờ tem Đông Dương còn tồn kho: in thêm tên nước mới, đôi khi kèm mệnh giá mới, đè lên mẫu cũ. Những tem in chồng này là một mảng riêng trong sưu tầm, vì cùng một tem gốc có thể mang nhiều kiểu chữ in chồng, nhiều màu mực và vị trí khác nhau.
Trong những năm kháng chiến chống Pháp, tem được thiết kế và in trong điều kiện thiếu thốn. Người chơi thường gặp tem in trên giấy mỏng hoặc thô, màu không đều, nhiều con không có răng tem mà phải cắt rời. Những đặc điểm đó là dấu vết thật của hoàn cảnh in ấn, không phải lỗi, và cũng là lý do mảng tem này có nhiều bản khác nhau về giấy, màu và kích thước khiến việc phân loại cần cẩn thận.
Cùng giai đoạn, ở những vùng do chính quyền Quốc gia Việt Nam quản lý, tem mang tên nước của chính quyền này được phát hành từ đầu thập niên 1950, tách khỏi hệ thống tem Đông Dương. Người sưu tầm thường xếp các mảng này thành những trang riêng theo tên nước in trên tem, vì đó là cách khách quan và dễ kiểm nhất, không cần đánh giá gì thêm.
Giai đoạn 1954–1975: hai hệ thống tem song song
Sau năm 1954, ở hai miền có hai hệ thống bưu chính riêng, mỗi bên phát hành tem mang tên nhà nước của mình: tem ghi Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ở miền Bắc, tem ghi Việt Nam Cộng hòa ở miền Nam. Từ đầu thập niên 1960 còn có tem do chính quyền cách mạng ở miền Nam phát hành, mang tên riêng, tiếp tục được dùng một thời gian ngắn sau năm 1975. Đây là ba nhóm tem mà người chơi tách thành ba phần trong album.
Về chủ đề in, mỗi hệ thống có lựa chọn riêng: danh nhân, sự kiện, đời sống lao động, thiên nhiên, chim thú, hoa lá, di tích. Về kỹ thuật, tem thời kỳ này phong phú hơn hẳn giai đoạn trước, có cả tem in nhiều màu, tem có răng đều, tem in ở nhà in trong nước lẫn đặt in ở nước ngoài. Người chơi chuyên mảng này thường tìm hiểu kỹ chi tiết như kiểu răng, loại giấy, vì cùng một bộ có thể có nhiều đợt in.
Khi sưu tầm mảng tem có yếu tố lịch sử nhạy cảm như vậy, cách làm phổ biến và nên giữ là ghi nhận hiện vật như nó có: tên nước, mệnh giá, chủ đề, năm. Album là để lưu giữ tư liệu, không phải chỗ để bình luận. Khi trưng bày hay trao đổi, bạn cũng nên giữ giọng trung tính như vậy để cuộc trao đổi xoay quanh hiện vật.
Từ năm 1976 đến nay: tem mang tên nước Việt Nam
Sau khi đất nước thống nhất, từ năm 1976 tem được phát hành chung với tên nước Việt Nam. Thập niên 1970 và 1980 là giai đoạn phát hành rất nhiều bộ tem nhiều màu với chủ đề phong phú: động vật, thực vật, thể thao, hội hoạ, vũ trụ, di tích. Nhiều bộ từ giai đoạn này có mặt ở hầu hết các album gia đình, vì được in nhiều và được bán rộng rãi cho cả người sưu tầm trong và ngoài nước.
Biến động tiền tệ của thập niên 1980, trong đó có đợt đổi tiền năm 1985, kéo theo thay đổi lớn về mệnh giá ghi trên tem. Người chơi nhìn mệnh giá có thể đoán được tem thuộc trước hay sau những lần thay đổi này. Từ thập niên 1990, tem dần ổn định về mệnh giá, kỹ thuật in nâng lên, xuất hiện nhiều blốc tem và tem phát hành chung với bưu chính nước khác.
Hiện nay, tem Việt Nam vẫn được phát hành theo kế hoạch hằng năm, chủ yếu với các chủ đề di sản, thiên nhiên, kỷ niệm, văn hoá vùng miền. Mỗi bộ tem mới thường đi kèm phong bì ngày phát hành và dấu đặc biệt. Đây là mảng dễ tiếp cận nhất cho người mới vì mua được đúng mệnh giá tại các bưu cục có quầy tem chơi, hiện vật còn mới và thông tin phát hành có công bố rõ.
Mỗi thời kỳ, người sưu tầm thường chơi theo hướng nào
Không ai buộc phải gom đủ mọi thời kỳ. Người chơi lâu năm thường chọn một hai mảng rồi đi sâu; dưới đây là những hướng hay gặp, để bạn hình dung trước khi chọn.
- Tem Đông Dương theo mẫu: chọn một mẫu tem rồi gom đủ các màu, các mệnh giá, các lần in lại; hợp với người kiên nhẫn, thích so màu và đo răng.
- Tem in chồng 1945–1946: gom các kiểu chữ in chồng, vị trí, màu mực; mảng này đòi hỏi tra cứu kỹ vì dễ gặp bản in chồng không chính thức.
- Tem thời kháng chiến: quan tâm giấy, màu, kích thước, tem dán trên phong bì thật đã đi đường bưu điện trong vùng kháng chiến.
- Một hệ thống tem của giai đoạn 1954–1975: xếp theo năm phát hành, cố gắng đủ bộ; nhiều người chơi riêng tem chưa dùng hoặc riêng tem đã dùng.
- Tem từ 1976 đến nay: chơi theo năm hoặc theo chủ đề, kèm phong bì ngày phát hành; đây là mảng dễ đủ bộ nhất.
- Lịch sử bưu chính một vùng: không theo con tem mà theo phong bì gửi từ một tỉnh, một bưu cục qua nhiều thời kỳ, đọc dấu và tuyến đường.
Chọn hướng sớm giúp bạn biết món nào nên giữ, món nào chỉ cần chụp ảnh lưu lại. Bộ sưu tập có trục rõ ràng dễ ghi chép, dễ trao đổi với người cùng chơi và dễ để lại cho con cháu hơn một hộp tem lẫn lộn.
Bảng nhận nhanh thời kỳ của một con tem
Khi mở album gia đình, bạn có thể dùng bảng sau để chia tem thành từng nhóm thô trước khi tra kỹ. Bảng chỉ dựa vào những dấu hiệu nhìn thấy được trên tem.
| Thời kỳ | Tên trên tem thường thấy | Dấu hiệu dễ nhận |
|---|---|---|
| Cuối thế kỷ 19 | Tem thuộc địa Pháp chung, Cochinchine | Nhận qua dấu bưu cục ở Nam Kỳ; nhiều tem in chồng |
| Khoảng 1890–1945 | Indo-Chine, Indochine | Đơn vị đồng, xu Đông Dương; nhiều mẫu in lại nhiều màu |
| 1945–1954 | Việt Nam Dân chủ Cộng hòa; Quốc gia Việt Nam | Tem in chồng lên tem Đông Dương; tem giấy thô, không răng |
| 1954–1975 | Việt Nam Dân chủ Cộng hòa; Việt Nam Cộng hòa; tem của chính quyền cách mạng miền Nam | Ba nhóm riêng, nhiều tem in màu, răng đều |
| Từ 1976 | Việt Nam | Mệnh giá đổi mạnh qua thập niên 1980; nhiều blốc tem về sau |
Bảng này giúp chia nhóm chứ không thay được catalogue. Một số tem có thể rơi vào ranh giới hai thời kỳ, ví dụ tem in chồng dùng nối tiếp sau khi đổi chính quyền, nên khi chưa chắc, bạn ghi chú "cần tra thêm" thay vì xếp vội.
Cách xếp một album tem Việt Nam lộn xộn theo thời kỳ
Album thừa kế thường dán tem lẫn lộn, có khi dán bằng hồ. Trình tự dưới đây giúp bạn sắp lại mà không làm hỏng tem.
- Chụp ảnh từng trang album như hiện trạng trước khi gỡ bất cứ con tem nào, để nếu có tem dán chồng hay ghi chú tay của người cũ thì vẫn còn dấu vết.
- Chia tem thành nhóm theo tên nước in trên tem; con nào không rõ tên thì để riêng một hộp.
- Trong mỗi nhóm, tách tem chưa dùng và tem đã dùng, vì người chơi luôn xếp hai loại này riêng.
- Dùng mệnh giá và đơn vị tiền để sắp thứ tự thô: tem ghi xu, đồng Đông Dương xếp trước; tem có mệnh giá lớn của thập niên 1980 xếp sau.
- Ghi từng con vào bảng kê: tên nước, mệnh giá, màu, chủ đề hình in, tình trạng. Mục chưa chắc ghi rõ là chưa chắc.
- Tra catalogue tem để điền năm và tên bộ. Phần còn nghi ngờ thì mang đi hỏi ở câu lạc bộ tem, không đoán.
Đừng ngâm nước gỡ tem khỏi trang album cũ khi chưa biết tem có keo nguyên bản hay không; việc này nên hỏi người có kinh nghiệm, vì gỡ sai cách có thể làm mất lớp keo hoặc phai màu.
Câu hỏi thường gặp
Tem Đông Dương có phải tem Việt Nam không?
Tem Đông Dương là tem dùng chung cho cả Liên bang Đông Dương thời Pháp thuộc, gồm Việt Nam, Lào và Campuchia. Người sưu tầm Việt Nam thường xếp chúng vào phần đầu của bộ tem dùng trên đất Việt, và dấu bưu cục cho biết con tem cụ thể đã được dùng ở đâu.
Tem in chồng là gì và vì sao có nhiều ở giai đoạn 1945?
Tem in chồng là tem cũ được in thêm chữ hoặc mệnh giá mới đè lên. Sau năm 1945, nhà nước mới cần tem ngay nhưng chưa kịp in mẫu riêng, nên in chồng tên nước mới lên tem Đông Dương còn tồn kho. Đây là cách làm phổ biến ở nhiều nước khi đổi chính quyền hay đổi tiền.
Tem thời kháng chiến không có răng có phải tem lỗi không?
Không. Nhiều tem thời kỳ này được in trong điều kiện thiếu máy móc nên phát hành dạng không đục lỗ, khi dùng phải cắt rời. Đó là đặc điểm phát hành của đợt in, không phải lỗi. Ngược lại, một tem vốn có răng mà bị cắt mất răng thì lại là tem bị sửa.
Có thể mua tem Việt Nam mới đúng mệnh giá ở đâu?
Các bưu cục có quầy tem chơi bán tem mới phát hành theo mệnh giá, cùng phong bì ngày phát hành. Không phải bưu cục nào cũng có quầy này; bạn nên hỏi bưu cục lớn ở tỉnh, thành của mình. Tem phát hành đã lâu thì phải tìm qua người sưu tầm khác.
Tem của hai miền trước 1975 có được sưu tầm và trao đổi bình thường không?
Trong thực tế giới chơi tem, tem các giai đoạn lịch sử đều được sưu tầm như tư liệu. Khi trưng bày hay trao đổi, người chơi nên ghi nhận trung tính theo tên nước, năm và chủ đề in. Nếu mang tem ra nước ngoài, bạn cần hỏi hải quan về quy định hiện hành.
Làm sao biết năm phát hành của một con tem Việt Nam?
Tem của nhiều nước có in năm phát hành rất nhỏ ở mép hình in, nhưng không phải con nào cũng có, nhất là tem cũ. Cách chắc nhất là tra catalogue tem Việt Nam theo chủ đề và mệnh giá. Tem cũ không ghi năm thì cần đối chiếu hình mẫu và màu với catalogue.