Tem phiếu thời bao cấp là những tờ giấy nhà nước cấp cho từng hộ, từng người để mua một lượng hàng nhất định ở cửa hàng mậu dịch: gạo, thịt, vải, dầu hoả, xà phòng và nhiều thứ khác. Chế độ này có ở miền Bắc từ khoảng cuối thập niên 1950, áp dụng trên cả nước sau năm 1975, rồi được bỏ dần trong những năm Đổi Mới và chấm dứt vào cuối thập niên 1980. Những tờ phiếu còn sót lại hôm nay nằm kẹp trong sổ, trong hộp bánh, trong ngăn kéo tủ của rất nhiều gia đình.
Bài này nhìn tờ tem phiếu như một hiện vật cầm trên tay: có những nhóm phiếu nào, đọc thông tin in trên phiếu ra sao, phân biệt phiếu thời ấy với bản in lại làm đồ trang trí, và xếp chúng thành một bộ có câu chuyện. Chuyện nền kinh tế bao cấp vận hành thế nào là đề tài của sách kinh tế sử; ở đây là chuyện của người đang mở ngăn kéo và muốn biết mình đang giữ thứ gì.
Vì sao tem phiếu còn lại ít dù từng được in rất nhiều
Trong mấy chục năm, tem phiếu được in ra theo từng kỳ cho hàng triệu hộ. Nghe thì tưởng phải còn nhiều, nhưng bản chất của tờ phiếu là để tiêu đi. Mua hàng xong, mậu dịch viên cắt ô phiếu, thu lại hoặc đóng dấu, gạch xoá. Phiếu hết kỳ thì vô hiệu, chẳng ai giữ. Khi chế độ tem phiếu chấm dứt, nhiều nhà coi đó là thứ của một thời vất vả và bỏ đi, đốt cùng giấy lộn, hoặc để mối mọt ăn dần trong góc tủ.
Thứ còn sót lại thường rơi vào ba trường hợp. Một là phiếu chưa kịp dùng khi chế độ chấm dứt, nằm nguyên trong sổ. Hai là những tờ ai đó cố ý giữ làm kỷ niệm, thường là người lớn tuổi muốn cho con cháu thấy một thời đã qua. Ba là phiếu của cơ quan, hợp tác xã, cửa hàng còn lưu trong kho giấy tờ cũ rồi theo đường thu mua giấy vụn ra chợ đồ cũ.
Điều cần nói rõ ngay từ đầu: còn lại ít không có nghĩa là tờ phiếu nào cũng đáng tiền. Giá trị lớn nhất của tem phiếu nằm ở chỗ nó cho thấy đời sống thường ngày một thời: một người được mua bao nhiêu gạo, bao nhiêu mét vải một năm, hàng nào phải xếp hàng. Với một gia đình, tờ phiếu mang tên khu phố cũ, cửa hàng cũ còn là sợi dây nối với ký ức của cha mẹ, ông bà.
Các nhóm tem phiếu hay gặp trong đồ cũ gia đình
Bảng dưới gom các nhóm phiếu thường được nhắc trong hồi ức và còn gặp trong hộp đồ cũ. Hình thức cụ thể khác nhau theo thời kỳ, theo địa phương và theo đơn vị cấp, nên đây là cách chia để người mới có chỗ bám chứ không phải danh mục đầy đủ.
| Nhóm | Thường ghi gì | Hình thức hay gặp | Ghi chú khi giữ |
|---|---|---|---|
| Lương thực (tem gạo) | Khối lượng gạo hoặc lương thực quy đổi, kỳ tháng | Tờ nhiều ô nhỏ cắt rời, đi kèm sổ lương thực | Ô đã cắt vẫn đáng giữ nếu còn phần cuống ghi nơi cấp |
| Thực phẩm | Thịt, cá, đường, nước mắm, đậu phụ theo định lượng | Phiếu tháng, chia ô theo mặt hàng | Hay bị cắt lẻ, tờ nguyên ít gặp |
| Vải và hàng may mặc | Số mét vải hoặc loại hàng trong năm | Phiếu năm, khổ lớn hơn phiếu tháng | Thường gấp nhiều lần, dễ rách ở nếp |
| Chất đốt | Dầu hoả, than theo kỳ | Phiếu nhỏ, có khi chỉ một ô | Giấy hay bị ố dầu, nên để riêng |
| Hàng công nghệ phẩm | Xà phòng, săm lốp, đôi khi là phiếu mua xe đạp, đồ dùng lớn | Phiếu lẻ, có khi viết tay và đóng dấu | Loại viết tay cần ghi rõ nguồn gốc vì dễ lẫn với giấy tờ khác |
| Phiếu theo tiêu chuẩn cơ quan | Mức hàng theo cấp bậc, đơn vị công tác | Phiếu của cơ quan, xí nghiệp, có dấu đơn vị | Gắn với người cụ thể, nên hỏi gia đình trước khi trưng bày |
Nhiều tờ phiếu chỉ ghi tắt hoặc ghi bằng ký hiệu mà người thời ấy hiểu ngay, còn người hôm nay đọc không ra. Khi gặp chữ tắt, cách nhanh nhất vẫn là hỏi người lớn tuổi trong nhà: họ thường nhớ rõ ô nào là gì vì đã từng cầm đúng loại phiếu đó đi xếp hàng.
Đọc thông tin trên một tờ phiếu theo thứ tự
Một tờ tem phiếu nhỏ nhưng chứa khá nhiều thông tin. Đọc theo trình tự dưới đây giúp không bỏ sót, và giúp bạn viết được một dòng mô tả rõ ràng cho từng tờ trong bộ.
- Xác định loại hàng: tên mặt hàng thường in to nhất, ở đầu tờ hoặc trong từng ô. Một tờ có thể gồm nhiều mặt hàng, mỗi ô một thứ.
- Đọc đơn vị và định lượng: ki-lô-gam, lạng, gam, lít, mét, chiếc. Ghi đúng như in, không quy đổi, vì cách ghi đơn vị cũng là dấu vết của thời kỳ.
- Tìm kỳ hạn: phiếu tháng, phiếu quý hay phiếu năm, có khi in rõ tháng và năm, có khi chỉ in số kỳ. Nếu không thấy năm, đừng tự điền năm đoán; ghi là không rõ năm.
- Tìm nơi cấp: tên tỉnh, thành phố, quận huyện, hoặc tên cơ quan, xí nghiệp, hợp tác xã. Đây là chi tiết giúp xếp bộ theo địa phương.
- Xem dấu và chữ ký: dấu tròn, dấu vuông, chữ ký của người cấp, dấu của cửa hàng khi đã bán hàng. Dấu bán hàng cho biết tờ phiếu đã từng được dùng.
- Xem phần cuống và mặt sau: nhiều tờ có cuống ghi tên chủ hộ, số nhân khẩu hoặc ghi chú viết tay ở mặt sau.
- Ghi một dòng mô tả: loại hàng, định lượng, kỳ hạn, nơi cấp, tình trạng nguyên hay đã cắt, nguồn gốc trong gia đình.
Mô tả bằng chữ có ích hơn bạn nghĩ. Vài năm sau, khi bộ phiếu đã vài chục tờ, chính dòng mô tả đó giúp bạn biết tờ nào của nhà mình, tờ nào xin được của hàng xóm, tờ nào mua lại ở chợ đồ cũ.
Phiếu nguyên tờ, phiếu cắt lẻ và phiếu đã dùng
Phiếu nguyên tờ chưa cắt. Đây là dạng ít gặp nhất vì phiếu sinh ra để cắt. Nếu nhà bạn còn một tờ nguyên, cứ giữ nguyên như vậy, đừng cắt rời các ô để chia cho anh chị em. Một tờ nguyên kể được cả cấu trúc của nó: bao nhiêu ô, xếp theo trật tự nào, mỗi kỳ được bao nhiêu.
Ô lẻ đã cắt rời. Phần lớn tem phiếu còn lại ở dạng này: những mảnh nhỏ như con tem, mép cắt bằng kéo không đều. Một ô lẻ vẫn có giá trị tư liệu nếu còn đọc được loại hàng và định lượng, nhưng nên ghi rõ là ô cắt rời, không phải tờ nguyên.
Phiếu có dấu bán hàng. Dấu cửa hàng, nét gạch chéo, chữ ký của mậu dịch viên cho thấy phiếu đã được dùng thật. Với người chơi tư liệu, phiếu đã dùng không kém phiếu mới, vì nó chứng minh tờ giấy đã đi qua một lần mua bán của thời ấy.
Phiếu có ghi chú tay. Có tờ được chủ nhà ghi thêm ngày mua, tên người đi mua, hoặc tính nhẩm ở mặt sau. Những nét bút đó là dấu vết đời sống, đừng tẩy hay cố làm sạch.
Phiếu rách, mối ăn, ố nước. Vẫn giữ nếu đó là đồ của gia đình. Không dán băng dính để vá; kẹp giữa hai tờ giấy sạch là đủ cho đến khi bạn có bìa đựng phù hợp.
Tem phiếu thời ấy và bản in lại làm đồ trang trí
Bản in lại không phải lúc nào cũng là đồ giả. Quán cà phê, nhà hàng theo phong cách bao cấp, cửa hàng lưu niệm thường dùng tem phiếu in lại để trang trí, làm thực đơn, làm quà tặng. Người làm thường không giấu đó là bản mới. Rắc rối chỉ xảy ra khi bản in lại được rao như phiếu cũ.
Giấy. Giấy thời bao cấp thường mỏng, xốp, màu ngà hoặc xám, có khi lẫn xơ, mặt giấy không đều. Giấy in lại hôm nay thường trắng hơn, mịn hơn, dày đều, hoặc được nhuộm màu vàng đồng đều khắp mặt tờ, không có vùng đậm nhạt tự nhiên theo nếp gấp.
Mực và cách in. Dưới kính lúp mười lần, bản in kỹ thuật số thường lộ các chấm màu li ti xếp đều hoặc rải ngẫu nhiên. Phiếu thời ấy in bằng kỹ thuật đơn giản, nét mực có khi nhoè, lem, đậm nhạt không đều giữa các tờ.
Dấu vết sử dụng. Phiếu đã qua nhiều năm có nếp gấp mòn sờn, mép cắt đã xơ, vết ố tập trung ở chỗ hay cầm. Bản làm cũ thường ố đều khắp mặt, nếp gấp sắc như mới gấp.
Chỗ nên dừng. Không thử bằng cách nhỏ nước, đốt góc hay cạo mực. Nếu không chắc, ghi trong mô tả là chưa xác định và giữ riêng, thay vì kết luận vội.
Xếp tem phiếu thành một bộ có câu chuyện
Gom đủ vài chục tờ rồi, bạn sẽ muốn sắp chúng theo một trục nào đó. Mỗi cách xếp kể một câu chuyện khác nhau, và không có cách nào là đúng duy nhất.
- Theo một gia đình: toàn bộ phiếu của nhà mình qua các năm, đặt cạnh cuốn sổ lương thực nếu còn. Bộ này giá trị nhất với con cháu.
- Theo năm: mỗi trang một năm, cho thấy loại phiếu nào xuất hiện, loại nào biến mất dần trong những năm cuối.
- Theo địa phương: phiếu của các tỉnh, thành khác nhau, so cách trình bày và cách ghi.
- Theo mặt hàng: một trang gạo, một trang vải, một trang chất đốt, giúp người xem hiểu đời sống từng mặt.
- Kèm lời kể: bên cạnh mỗi nhóm phiếu, một đoạn ghi lại lời người từng dùng: xếp hàng ở đâu, lúc mấy giờ, mua được gì.
Bộ tem phiếu có lời kể đi kèm thường làm người xem dừng lại lâu hơn một album đẹp mà im lặng. Khi ông bà còn khoẻ, một buổi chiều ngồi hỏi chuyện quanh xấp phiếu có khi cho bạn nhiều hơn mấy năm lùng mua thêm.
Giữ những tờ giấy mỏng cho bền
Tem phiếu là loại giấy rẻ, mỏng, nhiều tờ đã giòn. Kẻ thù của nó là ẩm, ánh nắng, keo và băng dính. Đừng dán phiếu vào album bằng hồ hay băng dính hai mặt; keo ăn vào giấy và để lại vệt vàng sau vài năm. Đừng ép plastic bằng máy ép nhiệt, vì nhiệt và lớp nhựa làm hỏng giấy vĩnh viễn và không gỡ ra được.
Cách đơn giản là để từng tờ trong bìa nhựa trong loại không chứa PVC, hoặc kẹp giữa các tờ giấy không axit, rồi cất trong hộp kín đặt ở chỗ khô, xa tường ẩm. Tờ đã gấp nhiều năm thì đừng cố là phẳng; mở nhẹ đến mức giấy cho phép là được. Những việc chi tiết hơn như kiểm soát độ ẩm mùa nồm, xử lý mốc hay lập sổ kê toàn bộ sưu tập thuộc chuyên mục bảo quản và xếp bộ của trang.
Một thói quen nên có ngay từ đầu: chụp ảnh từng tờ, cả hai mặt, trên nền trơn và ánh sáng đều. Ảnh là bản dùng để chia sẻ với họ hàng, để tra cứu, để in ra trưng bày; bản gốc thì nằm yên trong hộp và ít bị cầm nắm.
Câu hỏi thường gặp
Tem phiếu thời bao cấp có phải là cổ vật không?
Phần lớn tem phiếu là hiện vật đời thường của vài chục năm gần đây, thường không thuộc diện cổ vật theo pháp luật về di sản. Giá trị chính của nó là giá trị kỷ niệm và giá trị tư liệu về đời sống một thời.
Nhà còn một xấp tem phiếu thì nên làm gì trước tiên?
Để nguyên, đừng cắt rời hay dán vào đâu. Chụp ảnh hai mặt từng tờ, ghi lại nguồn gốc trong gia đình, hỏi người lớn tuổi về những ô ký hiệu khó hiểu, rồi cất trong bìa nhựa không PVC ở chỗ khô.
Làm sao biết tờ phiếu là bản thời ấy hay bản in lại?
Xem giấy, nét mực dưới kính lúp và dấu vết sử dụng như nếp gấp mòn, ố tự nhiên theo chỗ cầm. Bản in lại thường giấy trắng mịn hoặc ố đều, mực có chấm màu kỹ thuật số. Không chắc thì ghi là chưa xác định.
Ô phiếu đã bị cắt rời có còn đáng giữ không?
Có, nếu còn đọc được loại hàng, định lượng hoặc nơi cấp. Phần lớn tem phiếu còn lại đều ở dạng ô lẻ. Chỉ cần ghi rõ trong mô tả là ô cắt rời để không nhầm với tờ nguyên.
Có nên đăng ảnh tem phiếu của gia đình lên mạng không?
Được, nhưng nên che phần cuống ghi tên chủ hộ, địa chỉ hoặc thông tin của người cụ thể nếu có. Tờ phiếu mang thông tin của người khác, kể cả người đã khuất, vẫn cần sự đồng ý của gia đình họ.
Tem phiếu khác tem bưu chính ở chỗ nào?
Tem bưu chính là chứng từ trả cước gửi thư, do bưu chính phát hành. Tem phiếu là giấy phân phối hàng hoá theo định lượng thời bao cấp. Hai thứ chỉ giống nhau ở chữ tem và khổ giấy nhỏ, cách sưu tầm và tra cứu hoàn toàn khác.