Kỷ vật học trò xưa gồm những thứ một thời đi học để lại: cuốn lưu bút cuối cấp, sổ liên lạc có lời phê của thầy cô, học bạ, phù hiệu khâu trên tay áo, thẻ học sinh, giấy khen, tấm ảnh chụp cả lớp. Chúng thường nằm chung một túi nilon trong tủ của bố mẹ, hoặc trong thùng giấy trên gác, và chỉ được lôi ra khi có ai chuyển nhà hay khi con cháu tò mò hỏi bố mẹ ngày xưa học thế nào.
Những món này dễ hỏng hơn vẻ ngoài của chúng: lưu bút đầy ảnh dán, lá ép, băng dính; sổ liên lạc dùng giấy rẻ; phù hiệu vải bạc màu. Bài này nói về cách đọc lại từng loại, những thứ đang âm thầm làm hỏng chúng, phép lịch sự khi chia sẻ những trang chứa lời của người khác, và cách xếp tất cả thành một bộ theo năm học.
Những thứ một thời đi học để lại
Mỗi gia đình còn giữ một ít, ít khi đủ cả. Liệt kê ra giúp bạn biết nên tìm thêm ở đâu trước khi bắt đầu sắp xếp.
- Lưu bút: cuốn sổ bạn bè viết cho nhau lúc chia tay cuối cấp, thường kèm ảnh, hình vẽ, cánh hoa ép.
- Sổ liên lạc: sổ ghi nhận xét, điểm, lời nhắn giữa giáo viên chủ nhiệm và gia đình, có chữ ký phụ huynh theo kỳ.
- Học bạ: sổ ghi kết quả học tập cả cấp học, có dấu của trường và chữ ký của hiệu trưởng.
- Phù hiệu và huy hiệu trường: miếng vải in hoặc thêu tên trường khâu trên tay áo, huy hiệu cài ngực.
- Thẻ học sinh, thẻ thư viện: thẻ giấy dán ảnh, có dấu giáp lai.
- Giấy khen, giấy chứng nhận: học sinh giỏi, thi văn nghệ, thể thao, cuộc thi viết.
- Vở, bài kiểm tra có lời phê: những trang mà bố mẹ cố giữ vì có điểm cao hay lời khen của thầy cô.
- Ảnh lớp, ảnh kỷ yếu: ảnh chụp chung trước cổng trường, ảnh in cỡ nhỏ trao cho nhau.
Học bạ và giấy chứng nhận tốt nghiệp đôi khi vẫn còn giá trị giấy tờ, ví dụ khi cần xác nhận quá trình học. Với những thứ này, việc giữ không chỉ là chuyện kỷ niệm: hãy cất riêng trong bìa chắc chắn và đừng gỡ ra, dán lại hay sửa bất cứ thứ gì.
Lưu bút: tập quán và cách đọc lại
Lưu bút là tập quán quen thuộc của học trò nhiều thế hệ, rộ nhất vào những tuần cuối năm học lớp cuối cấp. Mỗi người một cuốn, chuyền tay nhau, ai cũng viết vài trang: lời chúc, kỷ niệm chung, câu thơ chép lại, đôi khi một lời thú nhận để đến khi ra trường mới dám nói. Người viết thường trang trí bằng bút màu, hình vẽ, dán ảnh thẻ của mình, ép một cánh phượng, một chiếc lá, dán tem hay giấy gói kẹo.
Đọc lại một cuốn lưu bút sau vài chục năm là đọc cả một lớp học qua giọng của từng người. Có trang viết nắn nót bằng mực tím, có trang chữ vội bằng bút bi, có trang chỉ một câu ngắn. Những câu thơ được chép nhiều lần trong một cuốn cho biết bài thơ nào đang được học trò thời ấy yêu thích. Những chữ viết tắt, biệt danh, câu đùa riêng là thứ chỉ người trong lớp hiểu.
Nếu đang đọc lưu bút của bố mẹ, đây là dịp tốt để hỏi chuyện. Bạn này là ai, giờ ở đâu, câu đùa này nghĩa là gì. Ghi lại câu trả lời trên một tờ giấy riêng, kẹp vào phong bì để cạnh cuốn sổ, không viết thêm lên trang lưu bút. Chính cuốn lưu bút là của nhiều người cùng viết; người giữ nó nên giữ nguyên lời của họ.
Sổ liên lạc và học bạ: đọc gì trong đó
Lời phê của giáo viên. Đây là phần làm sổ liên lạc trở thành kỷ vật. Lời phê cho thấy cách thầy cô nhìn học trò, cách họ viết, những điều họ để ý. Đọc lại thường thấy rất nhiều sự kiên nhẫn trong những dòng ngắn ấy.
Chữ ký và lời nhắn của phụ huynh. Nhiều cuốn có cả những dòng bố mẹ viết đáp lại giáo viên. Với con cháu, đó có khi là nét chữ hiếm hoi còn lại của ông bà.
Dấu trường và tên trường. Tên trường có thể đã đổi, trường có thể đã sáp nhập. Dấu trường trên sổ là chứng cứ về tên gọi một thời. Ghi chép lại tên cũ và tên mới nếu biết.
Điểm và xếp loại. Phần này ai cũng tò mò, nhưng không phải lúc nào người trong cuộc cũng thoải mái khi bị đem ra bàn. Đọc với thái độ tôn trọng, đừng biến chuyện điểm số của bố mẹ ngày xưa thành chuyện đùa trước đông người nếu họ không muốn.
Thông tin cá nhân. Học bạ và sổ liên lạc chứa ngày sinh, địa chỉ, tên bố mẹ, nghề nghiệp. Khi chụp đăng, nên che những phần này.
Phù hiệu, thẻ học sinh và những món vải, nhựa nhỏ
Phù hiệu trường thường là miếng vải in hoặc thêu tên trường, khâu trên tay áo hoặc trên ngực áo đồng phục. Khi áo đã cũ và bỏ đi, nhiều người cắt phù hiệu ra giữ lại. Vì vậy phù hiệu hay được tìm thấy ở dạng mảnh vải có mép cắt kéo, còn dính vài sợi chỉ khâu. Đừng cắt gọn mép cho đẹp; mép cắt và sợi chỉ cho biết món đồ đã từng gắn trên một chiếc áo thật.
Vải in thì phai theo ánh sáng, vải thêu thì chỉ xơ ra. Cất phù hiệu nằm phẳng trong bìa, có giấy lót không axit, không cài ghim xuyên qua. Nếu có nhiều phù hiệu của nhiều anh chị em, mỗi chiếc nên kèm một mẩu giấy ghi của ai, trường nào, năm học nào. Sau một thời gian, những miếng vải giống nhau rất khó phân biệt nếu không ghi ngay.
Thẻ học sinh dán ảnh thì có hai thứ cần để ý: lớp keo dán ảnh và lớp nhựa ép nếu thẻ đã được ép. Keo cũ ngả vàng, ảnh có thể bong; lớp nhựa ép không gỡ ra được mà không làm hỏng thẻ. Cứ để nguyên như hiện trạng, chỉ cất xa nắng và nhiệt. Huy hiệu trường bằng kim loại thì giữ như các huy hiệu khác: lau bụi khô, không đánh bóng.
Những thứ âm thầm làm hỏng lưu bút
Cuốn lưu bút là nơi tụ đủ mọi thứ có hại cho giấy. Băng dính trong dùng để dán ảnh, dán thiệp sau vài năm ngả vàng, keo thấm sang giấy để lại vệt nâu, rồi băng khô cong bong ra để lại dấu. Hồ dán làm giấy quăn và ố. Ảnh dán trực tiếp lên giấy có thể dính chặt vào trang, gỡ ra là rách cả hai.
Lá và hoa ép thì đẹp nhưng là nguồn ẩm và chất màu tự nhiên. Theo thời gian, cánh phượng ép để lại vệt đỏ nâu trên giấy, lá ép có khi sinh mốc nếu cuốn sổ cất ở chỗ ẩm. Một số cuốn còn có giấy gói kẹo, tem, giấy kim tuyến dán vào, mỗi thứ phản ứng với giấy theo một kiểu.
Cách xử lý nhẹ nhàng nhất là không gỡ gì ra. Đặt một tờ giấy không axit mỏng xen giữa các trang có ảnh, có lá ép, để chúng không chạm và dính sang trang đối diện. Nếu cánh hoa ép đã rời hẳn, cho vào một phong bì giấy nhỏ kẹp ngay đúng trang đó. Không dùng thêm băng dính để giữ những thứ đang bong; kẹp phong bì là đủ. Trang nào đã có mốc thì để cuốn sổ ra chỗ khô thoáng, tránh nắng trực tiếp, và nhờ người có nghề phục chế giấy nếu đó là cuốn rất quý với gia đình.
Lưu bút chứa lời của người khác: chia sẻ thế nào cho đúng
Đăng ảnh lưu bút cũ lên mạng là cách vui để tìm lại bạn bè, nhưng mỗi trang là lời của một người khác viết cho chủ cuốn sổ, không phải để công khai. Vài phép lịch sự đáng giữ:
- Hỏi ý chủ cuốn lưu bút trước, kể cả khi đó là bố mẹ mình.
- Không đăng những trang có lời tâm sự, thư tình, chuyện riêng của người viết.
- Che họ tên đầy đủ, địa chỉ, số nhà nếu người viết có ghi kèm.
- Nếu muốn tìm lại một người bạn cũ, đăng trang đó trong nhóm kín của lớp, trường thay vì đăng công khai.
- Khi tìm được người viết, có thể hỏi họ có muốn nhận ảnh chụp trang lưu bút của mình không; nhiều người rất xúc động khi đọc lại chữ của chính mình hồi mười bảy tuổi.
Với trang lưu bút của người đã khuất, sự tế nhị càng cần hơn. Gửi bản chụp cho gia đình họ là một món quà ý nghĩa; đăng công khai mà chưa hỏi có thể làm người thân của họ buồn.
Xếp kỷ vật học trò thành một bộ theo năm học
Khi đã gom đủ những thứ còn lại, xếp theo năm học là cách dễ hiểu nhất cho cả người giữ và người xem sau này.
- Chọn một người làm trục, ví dụ bố hoặc mẹ, và làm riêng cho từng người nếu có nhiều anh chị em.
- Chia theo cấp học, rồi theo năm học trong cấp.
- Mỗi năm học một bìa hoặc một phong bì lớn: sổ liên lạc năm đó, giấy khen, ảnh lớp, bài kiểm tra được giữ.
- Lưu bút, học bạ, phù hiệu đặt ở năm cuối cấp tương ứng.
- Viết một tờ ghi chú cho mỗi năm: học trường nào, lớp nào, giáo viên chủ nhiệm, kỷ niệm đáng nhớ nếu người trong cuộc kể.
- Chụp ảnh toàn bộ theo đúng thứ tự, lưu thành thư mục theo năm, gửi bản chụp cho người trong cuộc.
Nếu kỷ vật của một năm học quá ít, đừng vội gộp nhiều năm làm một. Một phong bì mỏng chỉ có một tấm ảnh lớp vẫn đánh dấu được năm đó, và biết đâu sau này họ hàng, bạn cũ của bố mẹ gửi thêm ảnh, thêm giấy tờ để lấp chỗ trống. Một bộ chia sẵn theo năm cho người khác biết chỗ nào còn thiếu để góp vào.
Bộ kỷ vật học trò thường được trân trọng nhất vào những dịp họp lớp, sinh nhật tròn tuổi hay đám cưới con cháu. Một tập ảnh in từ những trang sổ cũ, kèm lời kể, là món quà mà tiền khó mua được.
Câu hỏi thường gặp
Có nên gỡ ảnh dán bằng băng dính trong lưu bút ra không?
Không nên tự gỡ khi băng dính còn bám chặt, vì dễ rách cả ảnh lẫn trang. Lót giấy không axit giữa các trang để vệt keo không lan. Băng dính đã khô và tự bong thì cho ảnh vào phong bì kẹp đúng trang đó.
Cánh phượng ép trong lưu bút bị mốc thì xử lý thế nào?
Để cuốn sổ ở chỗ khô thoáng, tránh nắng trực tiếp, lót giấy không axit quanh trang đó. Không lau mốc bằng nước hay cồn. Nếu mốc lan rộng và cuốn sổ quý, nên nhờ người có nghề phục chế giấy.
Học bạ cũ có cần giữ cẩn thận hơn lưu bút không?
Có, vì học bạ đôi khi còn giá trị giấy tờ khi cần xác nhận quá trình học. Cất phẳng trong bìa chắc, không sửa, không dán thêm gì, và chụp ảnh từng trang làm bản lưu.
Đăng ảnh lưu bút của bố mẹ lên mạng có được không?
Được nếu bố mẹ đồng ý, và nên tránh những trang có tâm sự riêng của người viết. Che họ tên đầy đủ, địa chỉ nếu có. Muốn tìm lại bạn cũ thì đăng trong nhóm kín của lớp, trường.
Phù hiệu trường cắt từ áo cũ có nên khâu lại vào vải mới để trưng không?
Không cần. Khâu thêm là thêm lỗ kim vào vải đã yếu. Đặt phù hiệu nằm phẳng trên nền vải trơn trong khung có kính là đủ đẹp, mép cắt và sợi chỉ cũ nên giữ nguyên.
Kỷ vật học trò của nhiều anh chị em lẫn vào nhau thì phân thế nào?
Bắt đầu từ những món có tên: sổ liên lạc, học bạ, giấy khen. Từ đó đối chiếu năm học, trường, lớp để xếp những món không tên như ảnh lớp, phù hiệu. Món nào không chắc thì để vào một phong bì chung và hỏi từng người.