Tem bưu chính là một mảnh giấy nhỏ do cơ quan bưu chính phát hành, dán lên thư hoặc bưu phẩm để chứng nhận người gửi đã trả trước tiền cước. Con tem dán thư đầu tiên ra đời ở Anh năm 1840, gắn với cuộc cải cách cước thư một xu; chỉ vài chục năm sau, gần như nước nào có bưu điện cũng phát hành tem riêng.
Vì mỗi nước tự chọn hình in, mỗi đợt phát hành ghi lại một sự kiện, một loài chim, một công trình, nên con tem nhanh chóng trở thành thứ người ta giữ lại chứ không chỉ dán rồi bỏ. Bài này giải thích tem bưu chính là gì, nó khác các loại "tem" khác ở đâu, nó ra đời trong hoàn cảnh nào và vì sao thú chơi tem bền tới tận hôm nay, khi rất ít người còn viết thư tay.
Tem bưu chính khác tem nhãn, tem thuế và tem bảo hành ra sao
Trong tiếng Việt, chữ "tem" được dùng cho rất nhiều thứ: tem chống hàng giả trên hộp sữa, tem bảo hành trên máy tính, tem dán xe, tem thuế trên bao thuốc. Chữ này vốn mượn từ tiếng Pháp "timbre". Khi nói tới thú sưu tầm, người chơi chỉ hiểu một nghĩa hẹp: tem bưu chính, tức tem do bưu chính một nước hoặc một vùng lãnh thổ phát hành để thanh toán cước gửi thư, gửi gói.
Một con tem bưu chính đúng nghĩa thường có đủ mấy yếu tố: tên nước hoặc vùng phát hành, mệnh giá ghi bằng đơn vị tiền của nước đó, hình in, và được bán tại bưu cục với giá đúng bằng mệnh giá. Khi dán lên phong bì và gửi đi, con tem bị đóng dấu huỷ để không dùng lại được nữa. Chính vòng đời "phát hành, dán, huỷ" này tạo ra nhiều dạng hiện vật mà người sưu tầm phân biệt kỹ: tem chưa dùng, tem đã huỷ dấu, phong bì có tem đã qua đường bưu điện.
Tem thuế, tem lệ phí trên giấy tờ cũ cũng được một số người sưu tầm, nhưng đó là một nhánh riêng, không thuộc tem bưu chính. Tem từ thiện, tem quảng cáo, nhãn dán in hình đẹp nhưng không có giá trị gửi thư thì người chơi gọi chung là "nhãn" hoặc "tem phi bưu chính". Phân biệt được ranh giới này giúp bạn khỏi xếp nhầm một tờ nhãn dán vào album tem, và khỏi tin những lời rao gọi một tờ nhãn là "tem cổ hiếm".
Trước khi có con tem: thư được trả cước thế nào
Thư từ đã được chuyển đi hàng nghìn năm trước khi có con tem. Ở nhiều nước châu Âu đầu thế kỷ 19, cách tính cước phổ biến là theo quãng đường và theo số tờ giấy, và thường người nhận mới là người trả tiền. Người đưa thư phải gõ từng nhà, đọc cước ghi tay trên lá thư, thu tiền. Người nhận không muốn trả thì có quyền từ chối, bưu điện mất công chở mà không thu được gì.
Cách làm đó sinh ra nhiều mẹo lách. Người ta kể lại chuyện người gửi đánh ký hiệu riêng lên mặt ngoài phong thư: người nhận chỉ cần nhìn ký hiệu là biết tin nhà vẫn bình an, rồi trả lại thư không nhận. Dù những chuyện kể này có phần được thêm thắt qua nhiều lần chép lại, chúng phản ánh đúng một điều: cước thư đắt, khó tính, và dễ bị né.
Ở Anh, Rowland Hill, một nhà giáo và nhà cải cách, viết tập luận năm 1837 đề nghị đổi hẳn cách làm: tính một mức cước thống nhất theo trọng lượng, không theo quãng đường, và người gửi trả trước. Để chứng minh đã trả trước, ông đề xuất một mảnh giấy nhỏ có in hình, mặt sau có lớp keo, dán lên thư. Đề nghị này được thông qua, mở đường cho con tem đầu tiên ra đời ba năm sau.
Năm 1840 và con tem Penny Black
Cước một xu cho cả nước. Từ tháng 1 năm 1840, nước Anh áp dụng cước thống nhất một xu (penny) cho thư nhẹ gửi trong nước, bất kể xa gần. Đây là nền móng tài chính của con tem: khi cước đã đơn giản thì một mảnh giấy cố định mệnh giá là đủ.
Con tem đầu tiên. Tem Penny Black mệnh giá một xu được bán từ ngày 1 tháng 5 năm 1840 và có hiệu lực dùng từ ngày 6 tháng 5 năm đó. Hình in là chân dung nghiêng của Nữ hoàng Victoria trên nền đen. Cùng đợt có tem hai xu nền xanh dùng cho thư nặng hơn.
Không có răng tem. Các tờ tem đầu tiên không có hàng lỗ để xé. Nhân viên bưu cục phải dùng kéo cắt từng con, nên trên tem Penny Black, mép cắt rộng hẹp khác nhau là đặc điểm bình thường, không phải lỗi. Răng tem chỉ xuất hiện ở Anh khoảng giữa thập niên 1850.
Chữ cái ở hai góc dưới. Mỗi con tem trên tờ có cặp chữ cái riêng ở hai góc dưới, cho biết vị trí hàng và cột của nó trên tờ in. Cách đánh dấu này nhằm chống làm giả, và về sau trở thành cơ sở để người sưu tầm ghép lại vị trí của từng con tem.
Đổi màu sau một năm. Dấu huỷ màu đỏ khó nhìn trên nền đen, lại có thể bị tẩy để dùng lại tem. Vì thế năm 1841 bưu chính Anh chuyển sang tem một xu màu đỏ nâu, thường gọi là Penny Red, và đổi dấu huỷ sang màu đen.
Con tem lan ra thế giới và Liên minh Bưu chính Thế giới
Thành công của cải cách ở Anh khiến các nước khác nhanh chóng làm theo. Năm 1843, bang Zürich và Genève ở Thụy Sĩ cùng Brasil phát hành tem; Hoa Kỳ có tem liên bang năm 1847. Đến giữa thế kỷ 19, tem đã có ở phần lớn châu Âu và lan sang các thuộc địa. Ở Việt Nam, những con tem đầu tiên được dùng gắn với bộ máy bưu chính thời Pháp thuộc ở Nam Kỳ, nội dung này được kể riêng trong bài về tem Việt Nam qua các thời kỳ.
Khi thư đi qua nhiều nước, mỗi nước một mức cước, việc thanh toán giữa các bưu chính trở nên rối. Năm 1874, đại diện nhiều nước họp ở Bern (Thụy Sĩ) ký hiệp ước lập Tổng liên minh Bưu chính, vài năm sau đổi tên thành Liên minh Bưu chính Thế giới (UPU). Nguyên tắc cốt lõi là các nước thành viên coi nhau như một vùng bưu chính chung, mỗi nước giữ tiền cước mình thu và chuyển thư của nước khác đến tận người nhận.
Từ khuôn khổ đó hình thành nhiều thông lệ mà người chơi tem gặp hằng ngày: tên nước trên tem có chữ Latin để bưu tá nước khác đọc được, màu tem cho các mức cước quốc tế phổ biến từng có quy ước riêng, phiếu trả lời quốc tế dùng chung. Riêng nước Anh, nơi sinh ra con tem, đến nay vẫn không in tên nước trên tem mà chỉ in hình nghiêng của quốc vương; người chơi coi đó là một đặc điểm để nhận ra tem Anh.
Vì sao con tem thành thú sưu tầm
Người ta bắt đầu giữ tem gần như ngay sau khi tem xuất hiện. Năm 1864, một người Pháp tên Georges Herpin đặt ra chữ "philatélie" để gọi thú chơi này, ghép từ gốc Hy Lạp có nghĩa đại ý là "yêu" và "được miễn phí": con tem chứng nhận lá thư đã được trả cước, người nhận không phải trả gì thêm. Tiếng Việt thường gọi giản dị là chơi tem hoặc sưu tầm tem.
Có mấy lý do khiến con tem hợp với việc sưu tầm hơn nhiều thứ khác. Thứ nhất, tem nhỏ, nhẹ, một cuốn album có thể chứa hàng nghìn con. Thứ hai, tem rẻ ở điểm xuất phát: bất kỳ ai nhận thư cũng có tem đã dùng, trẻ em có thể bắt đầu từ phong bì trong nhà. Thứ ba, mỗi bộ tem là một bức tranh thu nhỏ do hoạ sĩ vẽ, in bằng kỹ thuật cẩn thận, mang chủ đề rõ ràng. Thứ tư, tem có cấu trúc dễ hệ thống hoá: theo nước, theo năm, theo bộ, theo chủ đề.
Thêm một lý do ít được nói tới: tem là chứng cứ lịch sử. Dấu bưu chính cho biết ngày và nơi gửi, mức cước cho biết giá cả một thời, hình in cho biết một nhà nước muốn kể gì về mình. Nhiều người bắt đầu chơi tem vì thích tranh, rồi ở lại vì thấy qua những mảnh giấy nhỏ đó cả một dòng lịch sử thư từ, giao thông và đời sống.
Con tem ngày nay khi ít người còn viết thư
Thư tay giảm mạnh từ khi có thư điện tử và tin nhắn, nhưng tem bưu chính không mất đi. Bưu chính nhiều nước vẫn phát hành tem theo kế hoạch hằng năm, cả tem phổ thông để dán bưu phẩm lẫn tem kỷ niệm các sự kiện, danh nhân, di sản. Một phần đáng kể tem mới ngày nay được bán cho người sưu tầm hơn là dùng gửi thư thật; đây là thực tế mà người chơi nên biết để hiểu vì sao tem mới rất dễ mua mà khó trở nên hiếm.
Hình thức con tem cũng đổi: nhiều nước chuyển sang tem tự dính không cần liếm keo, tem có mệnh giá bằng chữ cái thay vì con số để vẫn dùng được khi cước tăng, nhãn cước in từ máy tại quầy, tem in theo yêu cầu với ảnh riêng của khách. Một số nước thử nghiệm tem gắn mã để theo dõi bưu phẩm. Với người sưu tầm, mỗi đổi mới này mở thêm một nhánh hiện vật để phân loại.
Đối với người mới, điều nên nhớ là giá trị sưu tầm của một con tem không nằm ở chỗ nó cũ hay mới, mà ở chỗ nó được phát hành bao nhiêu, còn lại bao nhiêu, tình trạng ra sao và có bao nhiêu người muốn có nó. Phần lớn tem đã dùng mà các gia đình còn giữ là loại phát hành số lượng lớn, có giá trị kỷ niệm nhiều hơn giá trị trao đổi. Điều đó không làm thú chơi kém đi; nó chỉ giúp bạn đặt kỳ vọng đúng.
Những hiểu lầm thường gặp về con tem
Mấy câu dưới đây hay được nghe ở phiên chợ đồ cũ và trong các nhóm rao bán trên mạng. Bảng đặt chúng cạnh cách hiểu của người chơi lâu năm.
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Tem càng cũ càng hiếm | Nhiều tem trăm năm tuổi được in hàng triệu con và còn rất nhiều; ngược lại có tem vài chục năm tuổi lại ít gặp vì phát hành ít hoặc bị dùng hết |
| Tem chưa dùng luôn hơn tem đã dùng | Tuỳ loại; có những tem mà bản đã qua bưu điện thật, dấu rõ, lại khó tìm hơn bản mới |
| Tem nước ngoài quý hơn tem trong nước | Không có quy luật nào như vậy; tem phổ biến của nước nào cũng nhiều |
| Cứ có lỗi in là hiếm | Nhiều sai lệch nhỏ là biến động bình thường của máy in; và có những "lỗi" do tác động sau khi in |
| Album của ông bà chắc chắn có giá | Giá trị kỷ niệm thì chắc chắn; giá trị trao đổi chỉ biết được sau khi phân loại từng con |
Hiểu đúng mấy điểm này giúp bạn đọc các lời rao một cách tỉnh táo. Muốn biết một con tem cụ thể thuộc loại nào, cách tốt nhất vẫn là tra catalogue tem của nước phát hành và hỏi người chơi lâu năm trong các câu lạc bộ tem, thay vì tin vào một mức giá ai đó đưa ra.
Câu hỏi thường gặp
Tem bưu chính còn dùng để gửi thư được không?
Còn. Tem của nước nào thì dùng gửi thư ở nước đó theo mệnh giá ghi trên tem, miễn là bưu chính nước đó chưa tuyên bố ngừng giá trị sử dụng của loại tem ấy. Tem nước ngoài thì không dùng để gửi thư ở Việt Nam được. Muốn chắc với một loại tem cũ, bạn hỏi trực tiếp nhân viên bưu cục.
Con tem đầu tiên của thế giới có hiếm không?
Tem Penny Black được in số lượng lớn nên không phải hiếm tuyệt đối, nhiều người sưu tầm có thể sở hữu một con đã qua sử dụng. Độ khó nằm ở tình trạng: con có đủ bốn lề, dấu huỷ nhẹ, màu còn tươi, hay còn nguyên tờ thì ít hơn rất nhiều.
Sưu tầm tem và sưu tầm phong bì có phải là một không?
Có liên quan nhưng không giống hệt. Người chơi tem thuần tuý quan tâm từng con tem; người chơi lịch sử bưu chính lại sưu tầm cả phong bì đã qua bưu điện, đọc tuyến đường đi, mức cước, các con dấu. Nhiều người kết hợp cả hai tuỳ bộ sưu tập.
Vì sao tem Anh không ghi tên nước?
Vì nước Anh là nơi phát hành con tem đầu tiên, khi đó chưa có nước nào khác dùng tem nên không cần ghi tên nước. Truyền thống này được giữ đến nay và được thông lệ quốc tế chấp nhận; hình nghiêng của quốc vương chính là dấu hiệu nhận ra tem Anh.
Trẻ em bắt đầu chơi tem có cần mua gì đắt không?
Không cần. Một chiếc kẹp tem, một cuốn sổ có túi trong và những phong bì cũ trong nhà là đủ để bắt đầu. Điều quan trọng hơn là giúp trẻ tìm hiểu hình in trên tem nói về điều gì, nước nào, năm nào, để thú chơi thành cách học địa lý và lịch sử.
Tem có hết hạn sử dụng không?
Mỗi nước có quy định riêng. Có nước cho phép tem cũ dùng mãi theo mệnh giá, có nước tuyên bố ngừng giá trị của tem phát hành trước một mốc nào đó, nhất là sau khi đổi đơn vị tiền tệ. Tem đã hết giá trị gửi thư vẫn là hiện vật sưu tầm bình thường.