Sổ gạo, tên gọi quen của sổ lương thực, là cuốn sổ cấp cho mỗi hộ thời bao cấp để mua lương thực theo tiêu chuẩn ở cửa hàng nhà nước; bên cạnh đó còn có sổ mua hàng, sổ chất đốt và các loại sổ phân phối khác. Trong sổ ghi số nhân khẩu, mức tiêu chuẩn của từng người và từng lần mua có xác nhận của cửa hàng. Nhiều người lớn tuổi vẫn nhớ câu "không có hộ khẩu thì không có sổ gạo", vì cuốn sổ gắn chặt với việc đăng ký nơi ở.
Tem phiếu là những mảnh rời, còn cuốn sổ là một bản ghi liền mạch qua nhiều tháng, nhiều năm. Vì thế nó kể được nhiều hơn: nhà có thêm người, có người đi xa, có người chuyển công tác. Bài này hướng dẫn đọc một cuốn sổ như vậy, những gì cần che khi chụp đăng, cách phân biệt sổ thật với sổ dựng để trang trí, và cách giữ nó trong nhà.
Sổ khác tem phiếu ở chỗ nào
Tem phiếu cấp theo kỳ, dùng xong thì cắt, thu. Cuốn sổ thì đi theo hộ gia đình suốt một thời gian dài. Mỗi lần mua, cửa hàng ghi số lượng vào sổ, ký hoặc đóng dấu, có khi cắt kèm ô phiếu tương ứng. Nói cách khác, sổ là cái khung, phiếu là những phần tiêu từng kỳ. Ở nhiều nơi, muốn lĩnh phiếu hay mua hàng phải xuất trình sổ.
Sổ mua hàng thì hơi khác sổ gạo một chút. Thay vì chỉ ghi lương thực, nó ghi nhiều mặt hàng mà hộ được mua theo tiêu chuẩn ở cửa hàng mậu dịch hoặc hợp tác xã mua bán của khu vực: đường, nước mắm, xà phòng, vải, có khi cả chất đốt. Ở nơi này người ta gộp chung trong một cuốn, ở nơi khác lại tách thành nhiều sổ riêng. Khi gặp một cuốn sổ không rõ tên, hãy nhìn vào cột mặt hàng ở trang ghi mua để biết nó thuộc loại nào, thay vì đoán theo màu bìa.
Vì đi theo hộ nhiều năm, cuốn sổ là thứ dễ được giữ lại hơn tờ phiếu. Khi chế độ phân phối chấm dứt, nhiều nhà vẫn cất sổ cùng hộ khẩu, giấy khai sinh, coi như một loại giấy tờ gia đình. Đó là lý do hôm nay sổ gạo xuất hiện trong hộp giấy tờ của khá nhiều gia đình, trong khi tem phiếu thì chỉ còn vài tờ lẻ.
Với người sưu tầm, một cuốn sổ gần như là một bản lý lịch thu nhỏ của hộ gia đình. Với con cháu, đó là chỗ duy nhất còn ghi lại một thời mà cha mẹ hiếm khi kể kỹ. Cả hai lý do đều đủ để đọc nó cẩn thận trước khi quyết định giữ, tặng hay trưng bày.
Cấu tạo thường gặp của một cuốn sổ
Mẫu sổ khác nhau theo địa phương và thời kỳ, nhưng phần lớn có những phần dưới đây. Biết trước bố cục giúp bạn lật sổ mà không bỏ sót trang quan trọng.
| Phần | Thường có gì | Đọc để biết gì |
|---|---|---|
| Bìa | Tên loại sổ, cơ quan cấp, đôi khi số sổ | Loại sổ, nơi cấp, có khi biết cả thời kỳ qua mẫu bìa |
| Trang thông tin hộ | Tên chủ hộ, địa chỉ, số nhân khẩu, dấu nơi cấp | Hộ ở đâu, bao nhiêu người, ai đứng tên |
| Trang nhân khẩu và tiêu chuẩn | Tên từng người, năm sinh, mức tiêu chuẩn theo nghề nghiệp hoặc tuổi | Thành phần gia đình, ai đi làm, ai đi học, trẻ nhỏ |
| Trang ghi mua | Ngày tháng, số lượng mua, chữ ký hoặc dấu cửa hàng | Nhịp mua theo tháng, những tháng thiếu hoặc mua bù |
| Trang điều chỉnh | Thêm hoặc bớt nhân khẩu, đổi tiêu chuẩn, chuyển nơi | Những biến cố trong nhà: sinh con, nhập ngũ, chuyển công tác |
| Ghi chú rời | Giấy kẹp, giấy báo, phiếu kèm | Những thứ chủ hộ tự kẹp vào, đôi khi quý hơn chính cuốn sổ |
Giấy kẹp rời trong sổ rất dễ rơi mất khi lật. Trước khi đọc, hãy mở sổ trên một mặt bàn rộng, nhặt từng tờ kẹp ra, đặt theo đúng thứ tự trang và ghi số trang bằng bút chì trên một mảnh giấy để cạnh, không ghi lên chính tờ kẹp.
Đọc các dòng ghi trong sổ
Chữ trong sổ phần lớn là chữ viết tay của nhiều người khác nhau: cán bộ cấp sổ, mậu dịch viên, chủ hộ. Đọc theo trình tự dưới đây đỡ rối hơn đọc từ đầu tới cuối.
- Đọc trang thông tin hộ trước, ghi lại tên chủ hộ và số nhân khẩu ban đầu. Đây là mốc để so với các trang sau.
- Lật sang trang nhân khẩu, ghi tên từng người theo thứ tự trong sổ. Nếu có năm sinh, đối chiếu với những gì gia đình biết.
- Xem trang ghi mua theo từng tháng. Chú ý tháng nào bỏ trống, tháng nào mua gộp hai kỳ, tháng nào có ghi chú thêm.
- Tìm các dòng gạch, sửa, ghi bổ sung. Mỗi dòng sửa thường có chữ ký hoặc dấu đi kèm, cho biết thời điểm thay đổi.
- Đối chiếu với người trong nhà: hỏi thời điểm đó có chuyện gì, ai đi đâu, ai về. Ghi lại câu trả lời ngay bên cạnh bản chép.
- Chép lại những dòng quan trọng ra một tờ riêng, giữ nguyên cách viết, chữ tắt. Không viết thêm vào sổ gốc.
Nếu có chữ không đọc được, đừng đoán rồi ghi như sự thật. Ghi là chữ khó đọc, kèm ảnh chụp cận. Nhiều khi một người khác trong họ nhìn vào lại đọc ra ngay, vì họ quen nét chữ của chính người đã viết.
Câu chuyện nằm trong những dòng gạch, sửa, ghi thêm
Phần thú vị nhất của một cuốn sổ cũ thường không phải những trang ghi mua đều đặn, mà là những chỗ thay đổi. Một dòng thêm tên trẻ sơ sinh cho biết năm nhà có thêm người. Một dòng gạch tên kèm chữ ghi chú có thể là lúc một người con lên đường nhập ngũ, đi học xa hay đi làm ở tỉnh khác. Một lần đổi mức tiêu chuẩn có thể là lúc ai đó chuyển nghề.
Ví dụ giả định: một cuốn sổ ở Hải Phòng ghi năm nhân khẩu trong ba năm liền, rồi một tên bị gạch kèm chữ chuyển đi, vài tháng sau có thêm một tên mới. Đọc riêng cuốn sổ thì chỉ thấy con số; hỏi lại người trong nhà mới biết đó là năm người anh cả đi xây dựng ở vùng kinh tế mới và người chị dâu về làm dâu. Cuốn sổ không kể chuyện, nhưng nó cho bạn đúng thời điểm để hỏi.
Vì vậy, khi đọc sổ, đừng chỉ chép số liệu. Hãy đánh dấu mọi điểm thay đổi rồi mang danh sách đó đi hỏi chuyện. Một cuốn sổ đi kèm vài trang ghi lời kể của người trong nhà là một tư liệu gia đình có giá trị lâu dài, nhiều khi hơn hẳn cuốn sổ đứng một mình.
Sổ chứa thông tin cá nhân: che gì khi chụp đăng
Sổ gạo, sổ mua hàng ghi tên thật, năm sinh, địa chỉ của nhiều người, có người còn sống và có người đã khuất. Trước khi đăng ảnh lên mạng hay gửi cho hội nhóm sưu tầm, hãy che những phần sau.
- Họ tên đầy đủ của từng nhân khẩu, đặc biệt là người còn sống.
- Năm sinh, nghề nghiệp, nơi công tác ghi cạnh tên.
- Số nhà, tên ngõ, tên tổ dân phố; có thể để lại tên quận, huyện, tỉnh nếu muốn cho biết nơi cấp.
- Chữ ký của chủ hộ và của cán bộ cấp sổ.
- Số sổ, số hộ khẩu nếu có in hoặc ghi.
- Ghi chú riêng tư kẹp trong sổ: thư, giấy nợ, giấy hẹn.
Với sổ mua lại ở chợ đồ cũ, quy tắc này càng quan trọng: bạn đang giữ thông tin của một gia đình mà bạn không quen. Chia sẻ hình thức cuốn sổ là đủ để trao đổi kiến thức; tên tuổi người trong sổ không cần xuất hiện. Nếu tình cờ nhận ra đó là sổ của một gia đình bạn biết, cách tử tế là hỏi họ có muốn nhận lại không.
Sổ thật, sổ in lại và sổ dựng để trang trí
Sổ dựng để trang trí. Một số quán, cửa hàng lưu niệm làm sổ mô phỏng theo kiểu bao cấp, ruột trắng hoặc ghi sẵn vài dòng cho có không khí. Thường dễ nhận ra vì giấy mới, chữ viết đều một nét bút, không có dấu thật hay dòng sửa.
Ruột sổ thật, bìa thay mới. Có cuốn bìa đã nát nên được bọc lại bằng giấy hoặc vải. Việc này không xấu, nhưng nên ghi rõ trong mô tả để người sau biết bìa không phải bản gốc.
Dấu vết thời gian tự nhiên. Sổ thật qua nhiều năm có nhiều loại mực, nhiều nét chữ, mực phai không đều, trang đầu và trang cuối mòn hơn trang giữa, gáy có vết khâu hoặc ghim đã gỉ. Một cuốn sổ mà mọi trang đều ố cùng một màu, mực cùng một độ đậm là dấu hiệu cần xem kỹ.
Chỗ nên dừng. Không tháo gáy để xem, không cạo mực để thử. Khi chưa chắc, ghi là chưa xác định; một cuốn sổ không có câu chuyện gia đình đi kèm thì giá trị chủ yếu nằm ở hình thức của nó.
Giữ cuốn sổ trong nhà
Sổ gạo thường làm bằng giấy rẻ, gáy khâu chỉ hoặc ghim sắt. Ghim sắt sau mấy chục năm gỉ và để lại vệt nâu lan ra giấy. Nếu ghim chưa làm hỏng nhiều, cứ để nguyên; tự gỡ ghim dễ làm rách gáy hơn là cứu được trang. Chỉ cần đặt một tờ giấy không axit lót giữa các trang có ghim để vệt gỉ không lan sang trang khác.
Cất sổ nằm phẳng trong hộp giấy hoặc phong bì lớn không axit, không dựng đứng trên kệ vì gáy yếu sẽ võng. Giấy kẹp rời cho vào phong bì riêng ghi số trang, đặt cùng hộp. Không dán băng dính vào chỗ rách, không ép plastic, không phơi nắng để khử mùi ẩm.
Nếu gia đình đông con cháu và ai cũng muốn giữ, giải pháp nhẹ nhàng là một người giữ bản gốc, những người khác giữ bản chụp in ra kèm phần chép lời kể. Như thế cuốn sổ không phải đi lại giữa các nhà, ít bị cầm nắm, mà câu chuyện thì ai cũng có. Nếu sau này muốn tặng cho bảo tàng địa phương hay một dự án lưu trữ ký ức, hãy hỏi trước họ cần kèm những thông tin gì.
Câu hỏi thường gặp
Sổ gạo và sổ lương thực có phải là một không?
Phần lớn người ta dùng hai tên này cho cùng một loại sổ: sổ ghi tiêu chuẩn và việc mua lương thực của hộ. Sổ gạo là cách gọi quen trong đời sống, còn tên in trên bìa có thể khác tuỳ địa phương và thời kỳ.
Cuốn sổ gạo cũ của gia đình có cần đăng ký với cơ quan nào không?
Thông thường không. Đây là giấy tờ đời thường của vài chục năm gần đây. Nếu muốn tặng cho bảo tàng hoặc dự án lưu trữ, hãy liên hệ đơn vị đó để biết họ tiếp nhận thế nào.
Chữ trong sổ mờ quá thì có nên tô lại cho rõ không?
Không nên. Tô lại là thay đổi vĩnh viễn hiện vật và che mất nét gốc. Hãy chụp ảnh dưới ánh sáng chiếu xiên, phóng to để đọc, hoặc nhờ người lớn tuổi quen nét chữ đọc giúp.
Mua được một cuốn sổ gạo ở chợ đồ cũ thì có nên đăng ảnh để hỏi người cùng chơi không?
Được, nhưng hãy che tên, năm sinh, địa chỉ của người trong sổ. Hình thức cuốn sổ và các trang ghi mua đã đủ để trao đổi kiến thức mà không lộ thông tin của một gia đình xa lạ.
Ghim gáy sổ đã gỉ thì xử lý thế nào?
Nếu gỉ chưa làm rách giấy, để nguyên và lót giấy không axit giữa các trang chạm ghim. Tự gỡ ghim dễ làm rách gáy. Sổ quan trọng và gáy đã hỏng nặng thì nên nhờ người làm phục chế giấy.