Phong bì ngày phát hành, thường gọi tắt là FDC (first day cover), là phong bì được dán tem của một bộ tem mới và đóng dấu bưu chính đúng vào ngày đầu tiên bộ tem đó được phát hành. Thông thường phong bì có in hình trang trí liên quan đến chủ đề bộ tem, còn con dấu mang ngày phát hành và đôi khi có hình vẽ riêng.
FDC là một trong những hiện vật đầu tiên người mới chơi tem tiếp xúc, vì bưu cục bán kèm khi phát hành tem mới. Nhưng không phải phong bì nào có tem mới và hình đẹp cũng là FDC. Bài này giải thích các thành phần của một FDC, phân biệt FDC chính thức với phong bì kỷ niệm và các ấn phẩm gần giống, rồi chỉ cách đọc và cách giữ.
FDC ra đời thế nào
Từ thế kỷ 19 đã có những lá thư tình cờ được gửi vào đúng ngày một con tem bắt đầu được dùng; người chơi về sau gom chúng lại và coi là FDC sớm. Khi đó chưa ai chủ ý làm ra chúng, nên chúng hiếm và mỗi chiếc mang một câu chuyện riêng: ai gửi, gửi cho ai, từ bưu cục nào.
Sang thế kỷ 20, khi số người chơi tem tăng nhanh, việc gửi thư đúng ngày phát hành trở thành thói quen có chủ ý. Người chơi tự chuẩn bị phong bì, có người in hình trang trí riêng, rồi xếp hàng ở bưu cục để được đóng dấu ngày đầu. Dần dần, bưu chính các nước nhận ra nhu cầu này và tự phát hành phong bì in sẵn hình trang trí kèm dấu đặc biệt cho ngày phát hành.
Từ đó, FDC trở thành một sản phẩm thường lệ đi kèm gần như mọi bộ tem kỷ niệm. Ở Việt Nam, các bộ tem mới thường có phong bì ngày phát hành bán tại những bưu cục có quầy tem chơi. Vì được sản xuất đều đặn và nhiều, FDC hiện đại là hiện vật dễ có, phù hợp để người mới xây một bộ sưu tập đủ năm, đủ chủ đề mà không tốn nhiều công tìm kiếm.
Ba thành phần của một FDC
Phong bì và hình trang trí. Phần hình in trên phong bì, thường ở bên trái, được giới chơi quốc tế gọi là cachet. Hình này minh hoạ chủ đề bộ tem, có thể là tranh vẽ, ảnh hoặc hoa văn. FDC chính thức dùng hình do bưu chính duyệt; FDC tư nhân dùng hình do người làm tự thiết kế.
Tem của bộ phát hành. Tem dán trên FDC có thể là một con, vài con hoặc đủ bộ. Một số bưu chính chia bộ tem lên hai ba phong bì vì phong bì không đủ chỗ. Nếu bộ có blốc, blốc thường được dán trên một phong bì riêng.
Dấu ngày phát hành. Đây là thành phần quyết định một phong bì có phải FDC hay không. Dấu phải ghi đúng ngày phát hành của bộ tem. Nhiều nước dùng dấu đặc biệt có hình vẽ và chữ chỉ ngày phát hành đầu tiên; nơi khác dùng dấu nhật ấn thường của bưu cục với ngày đúng.
Thông tin đi kèm. Một số FDC chính thức có thêm tờ thông tin nhét bên trong giới thiệu bộ tem: tên hoạ sĩ, kỹ thuật in, khổ tem. Tờ này nên được giữ cùng phong bì vì là nguồn tra cứu đáng tin hơn nhiều mô tả lan truyền trên mạng.
FDC chính thức, FDC tư nhân và FDC đã đi đường bưu điện
Người chơi chia FDC theo hai trục. Trục thứ nhất là ai làm ra: FDC chính thức do bưu chính phát hành, hình trang trí và dấu đều thống nhất; FDC tư nhân do câu lạc bộ tem, nhà sản xuất phong bì hay cá nhân làm, tem và dấu vẫn thật nhưng phong bì do họ in. Cả hai đều được sưu tầm, chỉ khác ở chỗ người chơi chọn trục nào cho bộ sưu tập của mình.
Trục thứ hai là có đi đường bưu điện thật hay không. Phần lớn FDC hiện đại được đóng dấu tại quầy rồi trao tay cho người mua, không ghi địa chỉ, không gửi đi. Một số khác được ghi địa chỉ và gửi thật, nên có thêm dấu đến hoặc dấu chuyển tiếp ở mặt sau. Người chơi lịch sử bưu chính quý loại đi đường thật hơn, vì nó chứng minh tem đã được dùng đúng công năng.
Có một loại nữa cần biết: FDC được đóng dấu muộn, tức đóng bằng dấu ngày phát hành sau khi ngày đó đã qua, để phục vụ người mua chậm. Những chiếc này khó phân biệt bằng mắt với FDC đóng đúng ngày. Đây là lý do người chơi chuyên sâu quý những FDC có dấu đến ở mặt sau: dấu đến xác nhận lá thư thật sự đi trong khoảng thời gian đó.
Phân biệt FDC với các phong bì và ấn phẩm gần giống
Ở phiên chợ đồ cũ, mọi phong bì có tem đẹp đều dễ bị gọi là "FDC". Bảng dưới giúp bạn gọi đúng tên.
| Hiện vật | Ngày trên dấu | Đặc điểm | Cách gọi đúng |
|---|---|---|---|
| FDC | Đúng ngày phát hành bộ tem | Tem mới, hình trang trí theo chủ đề | Phong bì ngày phát hành |
| Phong bì kỷ niệm | Ngày diễn ra sự kiện, không phải ngày phát hành | Dấu đặc biệt của sự kiện, tem có thể cũ hơn | Phong bì kỷ niệm, phong bì sự kiện |
| Phong bì có tem mới gửi sau | Sau ngày phát hành | Tem mới nhưng dấu thường | Phong bì đã qua bưu điện |
| Bưu thiếp cực đại | Thường gần ngày phát hành hoặc ngày liên quan | Tem dán ở mặt tranh của bưu thiếp có hình giống tem, dấu liên quan | Bưu thiếp cực đại (maximum card) |
| Phong bì in hình chưa dán tem | Không có dấu | Chỉ có hình trang trí | Phong bì trắng FDC, chưa thành FDC |
Bưu thiếp cực đại là một mảng thú vị đứng giữa tem và bưu thiếp: người làm chọn một tấm bưu thiếp có hình càng giống hình tem càng tốt, dán tem ở mặt tranh và đóng dấu có liên quan đến chủ đề về nơi chốn hoặc thời gian. Ba yếu tố "giống nhau" đó tạo nên tên gọi cực đại.
Cách đọc một FDC trong hộp đồ cũ
Khi gặp một phong bì nghi là FDC trong đồ để lại của gia đình, bạn có thể kiểm theo trình tự sau mà không cần dụng cụ gì đặc biệt ngoài kính lúp.
- Đọc tên nước và chủ đề trên tem, tra catalogue để biết ngày phát hành của bộ tem đó.
- Đọc ngày trên dấu, so với ngày phát hành vừa tra. Trùng ngày thì đúng là dấu ngày đầu; khác ngày thì đó là phong bì kỷ niệm hoặc phong bì đã gửi bình thường.
- Xem dấu có phủ lên tem hay không. Dấu đóng lệch hẳn ra ngoài tem có thể là dấu đóng bổ sung, cần xem kỹ thêm.
- Xem hình trang trí có phải mẫu chính thức của bưu chính không, nếu có tờ thông tin kèm theo thì đối chiếu.
- Lật mặt sau tìm dấu đến hoặc dấu chuyển tiếp; có dấu này thì phong bì đã đi đường bưu điện thật.
- Ghi tất cả vào phiếu: tên bộ tem, ngày phát hành, ngày trên dấu, loại phong bì, có đi đường hay không, tình trạng.
Phần lớn FDC hiện đại mà gia đình giữ là loại phổ biến, có giá trị kỷ niệm nhiều hơn giá trị trao đổi. Những chiếc đáng xem kỹ hơn thường là FDC cũ, đi đường thật, có địa chỉ và dấu đến rõ ràng, hoặc FDC tư nhân làm ít của các câu lạc bộ.
Bắt đầu một bộ FDC cho người mới
Vì FDC đi kèm gần như mọi bộ tem mới, người mới dễ rơi vào cảnh gom mỗi thứ một ít rồi không biết xếp sao. Cách bền hơn là chọn trục ngay từ đầu. Trục theo năm: mỗi năm gom đủ FDC của các bộ tem phát hành trong năm đó. Trục theo chủ đề: chỉ gom FDC của các bộ về chim, về di sản, về thể thao. Trục theo nơi: gom FDC đóng dấu tại bưu cục ở tỉnh mình.
Với FDC hiện đại ở Việt Nam, bạn nên hỏi bưu cục có quầy tem chơi về lịch phát hành trong năm và hình thức mua hiện hành. Một số bưu chính trên thế giới có dịch vụ đặt mua định kỳ để người chơi không lỡ đợt nào; nếu nơi bạn sống có dịch vụ tương tự, đó là cách đỡ công nhất. Mua tại quầy thì nhớ xin cả tờ thông tin bộ tem nếu có.
Ngoài ra, hãy quyết định sớm bạn giữ FDC không gửi hay FDC đi đường bưu điện thật, hoặc cả hai. Nếu muốn có loại đi đường thật, bạn có thể tự ghi địa chỉ nhà mình hoặc nhà người thân lên phong bì rồi gửi vào đúng ngày phát hành. Vài năm sau nhìn lại, một chồng FDC có địa chỉ quen thuộc và dấu đến của bưu cục quê nhà sẽ mang ý nghĩa riêng mà FDC trao tay không có.
Giữ FDC sao cho không hỏng
FDC là giấy, tem và mực dấu, nên kẻ thù chính là ánh nắng, độ ẩm và vật liệu bao bì kém. Hình trang trí in màu sẽ phai nếu treo hoặc bày dưới nắng; mực dấu có thể nhoè khi gặp ẩm; phong bì để trong túi nhựa mềm loại cũ lâu ngày bị dính và ngả màu. Cách đơn giản nhất là để mỗi chiếc trong một túi trong suốt không chứa PVC vừa khổ, xếp đứng trong hộp.
Đừng viết ghi chú lên mặt phong bì, kể cả bằng bút chì ở góc. Thông tin cần ghi hãy viết trên một tấm thẻ đặt cùng túi. Cũng đừng bóc tem khỏi FDC để chuyển sang album tem: một con tem có dấu ngày đầu gỡ khỏi phong bì chỉ còn là tem đã dùng bình thường, còn phong bì mất tem thì không còn là FDC.
Nếu bộ sưu tập FDC lớn, bạn có thể xếp theo năm phát hành, mỗi năm một hộp, kèm bảng kê ở đầu hộp. Những chiếc đã đi đường bưu điện có dấu đến ở mặt sau nên được để sao cho xem được cả hai mặt, ví dụ đặt trong túi hai mặt trong. Chi tiết về vật liệu túi, hộp và kiểm soát độ ẩm được nói kỹ ở mảng bảo quản của trang.
Câu hỏi thường gặp
FDC có phải luôn có giá trị hơn tem lẻ không?
Không nhất thiết. FDC hiện đại được bán rộng rãi nên phổ biến. Giá trị sưu tầm phụ thuộc số lượng, tuổi, tình trạng, việc có đi đường bưu điện thật hay không và nhu cầu của người chơi. Với nhiều bộ tem, tem lẻ chưa dùng và FDC đều dễ tìm như nhau.
Có thể tự làm FDC không?
Có. Bạn chuẩn bị phong bì, dán tem mới và đề nghị bưu cục đóng dấu đúng ngày phát hành, hoặc gửi đi để có thêm dấu đến. FDC tự làm vẫn là FDC hợp lệ miễn tem và dấu thật, đúng ngày. Hãy ghi rõ trong bảng kê đó là FDC tư nhân do bạn làm.
FDC có dán tem nhưng không có dấu thì gọi là gì?
Đó chưa phải FDC, vì thiếu dấu ngày phát hành là thành phần quyết định. Người chơi gọi đó là phong bì có tem chưa đóng dấu. Không nên tự đóng thêm dấu sau này để biến nó thành FDC, vì như vậy là làm sai lệch hiện vật.
Dấu FDC đóng tại bưu cục nào thì đúng?
Tuỳ quy định từng đợt phát hành. Có đợt chỉ một vài bưu cục được dùng dấu đặc biệt ngày phát hành, có đợt dấu được dùng ở nhiều nơi. Thông báo phát hành của bưu chính thường nói rõ, và người chơi chuyên sâu quan tâm cả nơi đóng dấu.
Bưu thiếp cực đại có phải là FDC không?
Không. Bưu thiếp cực đại dùng một tấm bưu thiếp có hình giống tem, dán tem ở mặt tranh và đóng dấu có liên quan đến chủ đề. Nó có thể được đóng dấu vào ngày phát hành nhưng vẫn là một loại hiện vật riêng với quy ước riêng.
Có nên mở phong bì FDC để xem tờ thông tin bên trong không?
Nếu phong bì chưa dán kín thì nhẹ nhàng rút tờ thông tin ra xem rồi để lại. Nếu đã dán kín, nhiều người chơi chọn giữ nguyên, vì rọc phong bì để lại vết cắt vĩnh viễn. Nếu thật cần, hãy rọc gọn ở mép trên bằng dao rọc giấy mảnh.