Huy hiệu cài áo là món kim loại hoặc nhựa nhỏ, mặt trước có hình và chữ, mặt sau có ghim hoặc chốt để cài lên áo, mũ, cặp; nó được phát hay bán nhân một sự kiện, một phong trào, một kỳ hội diễn, một ngày kỷ niệm thành lập cơ quan, trường học. Trong nhiều gia đình, huy hiệu cũ nằm lẫn trong hộp kim chỉ, hộp đựng khuy, ngăn bàn của ông, cài trên chiếc mũ vải treo sau cửa.
Chúng nhỏ, rẻ, làm hàng loạt, nhưng gom lại thì thành một bộ ký ức rất rõ về những gì một thời người ta tổ chức, kỷ niệm và tự hào. Bài này giải thích huy hiệu được làm ra sao, đọc mặt sau thế nào, phân biệt huy hiệu thời ấy với món làm lại, và cách xếp một bộ huy hiệu cho gọn, dễ xem.
Huy hiệu, phù hiệu, kỷ niệm chương: ba thứ hay gọi lẫn
Trong đời thường, ba chữ này hay bị dùng thay nhau. Phân biệt sơ bộ giúp bạn ghi mô tả đúng và biết món nào cần đối xử thận trọng hơn.
| Loại | Thường là gì | Đặc điểm nhận ra | Lưu ý khi giữ |
|---|---|---|---|
| Huy hiệu | Vật cài áo làm hàng loạt nhân sự kiện, phong trào, đoàn thể, hội nghề | Nhỏ, có ghim hoặc chốt sau lưng, không có dải băng | Chơi, trao đổi khá phổ biến |
| Phù hiệu | Dấu hiệu nhận diện đơn vị, trường lớp, ngành nghề, thường gắn cố định trên đồng phục | Có thể bằng vải thêu, vải in, kim loại; khâu hoặc cài | Phù hiệu đồng phục ngành có quy định riêng, chỉ giữ làm kỷ niệm |
| Kỷ niệm chương | Vật ghi nhận do bộ, ngành, đoàn thể trao cho người có đóng góp | Thường kèm hộp và giấy chứng nhận, có khi có dải băng | Gắn với một người cụ thể, đối xử như kỷ vật gia đình |
Huân chương, huy chương do Nhà nước trao là một nhóm khác hẳn, có hồ sơ khen thưởng đi kèm và cần được tôn trọng như kỷ vật của người được trao. Chuyện giữ những hiện vật ấy trong gia đình được bàn ở một bài riêng; ở đây chỉ nói về huy hiệu làm hàng loạt.
Huy hiệu được làm ra như thế nào
Phần lớn huy hiệu kim loại được làm bằng cách dập. Người ta khắc hình lên một khuôn thép, đặt tấm kim loại mỏng vào máy dập, nén một lần để hình nổi hoặc chìm in lên phôi, rồi cắt theo đường viền. Nhôm nhẹ và rẻ nên hay được dùng cho loại phát số lượng lớn; đồng thau, đồng đỏ, hợp kim kẽm thì nặng tay hơn, nét sắc hơn.
Sau khi dập, màu được thêm vào bằng nhiều cách. Men nóng là bột thuỷ tinh đổ vào các ô lõm rồi nung chảy, sau đó mài phẳng; mặt men cứng, bóng như sứ, màu sâu. Men nguội là nhựa màu đổ vào ô lõm rồi để khô hoặc sấy, thường có lớp nhựa trong phủ trên cùng, mặt hơi phồng. Với nhôm, nhiều xưởng dùng cách nhuộm màu qua lớp ô-xít trên bề mặt, cho màu mỏng, ánh kim. Loại rẻ nhất là in hình lên tấm tôn mỏng rồi dập vồng lên.
Ngoài ra còn huy hiệu đúc từ hợp kim kẽm trong khuôn, cho phép làm hình khối dày, chi tiết sâu, và huy hiệu nhựa ép. Mỗi kỹ thuật để lại dấu vết riêng ở mặt sau và ở mép: huy hiệu dập thường có mặt sau lõm ngược đúng hình mặt trước, huy hiệu đúc thường có mặt sau phẳng hoặc có vết rót kim loại. Biết những dấu vết này là bạn đã đọc được một nửa câu chuyện của món đồ.
Đọc mặt sau của một chiếc huy hiệu
Kiểu ghim. Loại cổ nhất trong hộp đồ gia đình thường là ghim kim băng đơn giản hàn vào lưng, đầu kim gài vào móc. Về sau có chốt xoay có khoá, chốt vặn ốc với tấm đệm tròn, rồi chốt bướm cài kim thẳng như loại hay gặp hôm nay. Kiểu ghim không đủ để định năm, nhưng một chiếc huy hiệu tráng men nhìn rất cũ mà lại có chốt bướm mới tinh thì đáng xem lại.
Vết hàn. Ghim được hàn hay tán vào lưng. Vết hàn cũ thường xỉn, có khi gỉ quanh chân ghim. Vết hàn sáng, keo dán thay cho hàn là dấu hiệu ghim đã được thay.
Dấu xưởng, ký hiệu. Một số huy hiệu có chữ hoặc ký hiệu nhỏ dập ở lưng, cho biết nơi làm. Nhiều chiếc không có gì. Đừng cố đọc ra một dấu xưởng khi chữ đã mòn; ghi lại nguyên hình dạng và chụp ảnh cận.
Mặt lõm hay mặt phẳng. Lưng lõm theo hình mặt trước là dấu hiệu dập. Lưng phẳng, dày, có vết rót hoặc vết dũa là dấu hiệu đúc. Huy hiệu đúc lại từ một chiếc dập thường lộ ra ở đây.
Mòn và ô-xi hoá. Lưng huy hiệu cài áo lâu năm thường mòn ở chỗ cọ vào vải, xỉn đều ở chỗ không chạm tới. Lưng sạch bóng trong khi mặt trước cũ kỹ là chi tiết nên ghi chú.
Những nhóm chủ đề hay gặp
Huy hiệu làm ra cho rất nhiều dịp, nên người chơi lâu năm thường chọn một nhóm chủ đề để đi sâu thay vì gom tất cả. Một vài nhóm phổ biến:
- Sự kiện thể thao: đại hội thể dục thể thao, giải đấu khu vực, hội khoẻ phù đổng, giải chạy.
- Hội diễn, liên hoan: liên hoan văn nghệ quần chúng, hội diễn nghệ thuật, liên hoan phim.
- Kỷ niệm thành lập: kỷ niệm năm thành lập trường, bệnh viện, nhà máy, cơ quan, thường có số năm kỷ niệm trên mặt.
- Trường học và đoàn thể học sinh: huy hiệu trường, huy hiệu lớp chuyên, huy hiệu cuộc thi học sinh giỏi.
- Du lịch và thành phố: huy hiệu bán ở danh thắng, hình chùa, cầu, núi; cả huy hiệu của các thành phố nước ngoài mà người trong nhà mang về.
- Hội nghề và câu lạc bộ: hội sinh vật cảnh, câu lạc bộ ảnh, hội cựu học sinh.
Chọn nhóm theo những gì nhà mình đã có là cách bắt đầu tự nhiên nhất. Ông từng là cầu thủ phong trào thì nhóm thể thao; mẹ là giáo viên thì nhóm trường học. Bộ sưu tập gắn với người trong nhà dễ có câu chuyện, và câu chuyện là thứ làm một bộ huy hiệu khác với một khay kim loại nhỏ.
Huy hiệu thời ấy và món làm lại
Men nguội trên món được rao là rất cũ. Men nguội có lớp nhựa trong phồng nhẹ, sờ thấy mềm hơn men nóng, dùng phổ biến ở hàng làm gần đây. Gặp chiếc huy hiệu rao là thời xa xưa mà mặt men lại như vậy, nên xem kỹ các chỗ khác.
Nét dập mềm, nhoè. Đúc lại bằng khuôn lấy từ một chiếc thật thường làm nét mềm đi, chữ nhỏ mất góc, mặt nền lấm tấm lỗ khí. Đặt cạnh một chiếc chắc chắn là thật cùng mẫu, khác biệt hiện ra khá rõ dưới kính lúp.
Kích thước và trọng lượng. Món đúc lại từ khuôn lấy mẫu thường nhỏ hơn bản gốc một chút do kim loại co khi nguội. Cân và thước kẹp là hai dụng cụ rẻ mà hữu ích.
Màu sơn phủ lên chỗ mòn. Huy hiệu cũ bị bong men đôi khi được tô lại bằng sơn. Sơn khác men ở độ bóng và ở mép ô màu. Món đã tô lại vẫn giữ được, chỉ cần ghi chú là đã sửa.
Ghim mới trên thân cũ. Thay ghim là việc sửa phổ biến và không có gì xấu nếu được nói rõ. Vấn đề chỉ là khi món sửa được giới thiệu như nguyên bản.
Đoán thời điểm cho một chiếc huy hiệu không ghi năm
Nhiều huy hiệu không có năm trên mặt. Muốn xếp bộ theo thời gian, bạn phải ghép nhiều manh mối nhỏ lại, và chấp nhận rằng kết quả chỉ là một khoảng thời gian chứ không phải một con số chắc chắn. Manh mối đầu tiên là chủ đề: tên sự kiện, tên giải đấu, số thứ tự của kỳ đại hội. Nếu mặt huy hiệu ghi kỷ niệm một số năm thành lập của một trường hay một nhà máy, và bạn biết chắc năm thành lập, phép cộng đơn giản cho ra năm làm huy hiệu.
Manh mối thứ hai là kỹ thuật: men nóng hay men nguội, nhôm nhuộm hay tôn in, kiểu ghim ở lưng. Riêng kỹ thuật thì không đủ để định năm, vì xưởng này dùng cách cũ lâu hơn xưởng kia, nhưng nó giúp loại trừ những khả năng vô lý. Manh mối thứ ba là nguồn gốc trong gia đình: chiếc huy hiệu được cất cùng giấy tờ năm nào, ai đeo và người đó tham gia hoạt động ấy khi bao nhiêu tuổi.
Ví dụ giả định: một huy hiệu hội diễn văn nghệ không ghi năm, nằm trong hộp cùng giấy khen của mẹ ghi năm đi diễn, lưng là ghim kim băng hàn đã xỉn. Ba manh mối cùng chỉ về một khoảng, bạn có thể ghi vào sổ là khoảng năm đó, kèm chữ ước đoán và lý do. Ghi rõ lý do là cách trung thực nhất; người sau có thêm thông tin sẽ sửa được, thay vì phải tin một con số không biết từ đâu ra.
Xếp và trưng bày một bộ huy hiệu
Huy hiệu nhỏ, dễ thất lạc, dễ cọ xước vào nhau. Một cách sắp xếp đơn giản mà bền:
- Phân nhóm theo chủ đề đã chọn, mỗi nhóm một khay hoặc một tấm nền.
- Dùng tấm nỉ hoặc vải dày không nhuộm màu đậm làm nền, cài huy hiệu theo hàng; tránh cài thẳng vào bìa các-tông thường vì giấy có axit và ẩm sẽ làm gỉ ghim.
- Đánh số từng chiếc bằng một mẩu giấy nhỏ cài cạnh, không dán nhãn lên chính huy hiệu.
- Lập sổ ghi: số thứ tự, chủ đề, chất liệu, kiểu ghim, kích thước, nguồn gốc, ai trong nhà từng đeo.
- Chụp ảnh cả mặt trước và mặt sau từng chiếc, lưu theo số thứ tự.
- Nếu treo khung, chọn khung có kính, đặt ở tường không có nắng chiếu trực tiếp và không ở phòng tắm, bếp.
Làm sạch thì dừng ở mức lau bụi bằng cọ mềm và khăn khô. Không ngâm nước, không đánh bóng bằng kem đánh kim loại, vì men nứt sẽ hút nước, còn lớp màu nhôm nhuộm rất mỏng, chà vài lần là trôi. Huy hiệu hợp kim chì kẽm cũ thì rửa tay sau khi cầm và để xa tầm với của trẻ nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Huy hiệu cũ trong nhà có đáng giữ không?
Đáng, nhất là khi biết ai trong nhà từng đeo và vào dịp nào. Phần lớn huy hiệu được làm hàng loạt nên giá trị chính là kỷ niệm và tư liệu, không phải tiền bạc.
Làm sao phân biệt men nóng và men nguội trên huy hiệu?
Men nóng cứng, phẳng, bóng như sứ, mép ô màu sắc nét. Men nguội là nhựa, thường có lớp phủ trong hơi phồng, sờ mềm hơn và dễ trầy hơn. Nhìn nghiêng dưới đèn sẽ thấy độ phồng rõ hơn.
Huy hiệu nhôm bị xỉn màu có đánh bóng lại được không?
Không nên. Màu trên huy hiệu nhôm thường là lớp nhuộm rất mỏng trên bề mặt, đánh bóng sẽ làm trôi màu và lộ nền kim loại trắng. Chỉ lau bụi bằng khăn mềm khô.
Ghim huy hiệu bị gãy thì nên sửa thế nào?
Có thể nhờ thợ hàn nhỏ gắn lại ghim, hoặc để nguyên và trưng bày bằng cách đặt nằm. Dù sửa thế nào, hãy ghi vào sổ là ghim đã thay để người sau biết.
Có nên cài huy hiệu cũ lên áo để đeo không?
Với huy hiệu thường thì được nếu bạn chấp nhận rủi ro rơi mất, trầy men. Với kỷ niệm chương hay hiện vật gắn với người cụ thể, nên giữ trong hộp và tôn trọng ý nghĩa ghi nhận của nó.
Huy hiệu và phù hiệu khác nhau thế nào?
Huy hiệu thường là vật cài làm nhân một sự kiện hay đoàn thể, ai tham gia cũng có. Phù hiệu là dấu nhận diện đơn vị, trường lớp, ngành nghề, thường gắn cố định trên đồng phục.