Huân chương, huy chương, kỷ niệm chương của ông bà nên được giữ cùng giấy chứng nhận, quyết định khen thưởng và câu chuyện về việc được trao, vì chính những thứ đó mới cho biết hiện vật ghi nhận điều gì. Tách riêng tấm kim loại khỏi giấy tờ, sau vài đời con cháu chỉ còn biết đó là "huân chương của cụ" mà không ai rõ vì sao cụ được trao.
Bài này dành cho người đang mở chiếc hộp gỗ cũ của gia đình: cách phân biệt các loại hiện vật trong hộp, đọc chúng mà không làm hỏng, giữ cho bền, chia giữa anh chị em, và vì sao người chơi tử tế không mua bán huân chương của người khác. Bài không đi vào hệ thống danh hiệu thi đua khen thưởng hay quy trình xét tặng; đó là lĩnh vực của văn bản pháp luật và của cơ quan thi đua khen thưởng.
Trong chiếc hộp kỷ vật thường có những gì
Một hộp kỷ vật khen thưởng của gia đình thường gồm nhiều loại hiện vật khác nhau. Phân loại sơ bộ giúp bạn biết món nào cần tìm giấy tờ đi kèm.
| Loại hiện vật | Thường do ai trao | Giấy tờ hay đi kèm | Gợi ý khi giữ |
|---|---|---|---|
| Huân chương, huy chương của Nhà nước | Nhà nước trao theo quyết định khen thưởng | Giấy chứng nhận hoặc bằng, đôi khi bản sao quyết định | Giữ chung một hộp với giấy chứng nhận |
| Kỷ niệm chương | Bộ, ngành, đoàn thể trao cho người có đóng góp | Giấy chứng nhận của đơn vị trao | Ghi rõ tên đơn vị trao và năm nếu chắc |
| Huy chương thi đấu, thi tay nghề | Ban tổ chức giải, hội thi | Giấy chứng nhận thành tích, ảnh trao giải | Ghi giải gì, môn gì, hạng mấy |
| Bằng khen, giấy khen | Cơ quan, đơn vị các cấp | Chính là tờ giấy, thường đóng khung | Tránh nắng, tránh ẩm, không ép plastic |
| Huy hiệu kỷ niệm | Phát nhân sự kiện, ai tham gia cũng có | Thường không có | Xếp riêng, không lẫn với hiện vật ghi nhận cá nhân |
Tên gọi và hình thức hiện vật thay đổi qua các thời kỳ, nên đừng tự suy ra hạng, loại chỉ dựa trên hình dáng. Thông tin chính xác nhất nằm ở giấy chứng nhận. Nếu giấy đã mất, ghi trong sổ là chưa có giấy tờ và tạm mô tả theo hình thức.
Giấy tờ đi kèm quan trọng hơn bạn nghĩ
Một tấm huân chương đứng một mình chỉ nói được loại hiện vật. Giấy chứng nhận đi kèm mới cho biết người được trao là ai, được trao vì đóng góp gì, vào năm nào, theo quyết định nào. Đó là phần làm nên ý nghĩa của hiện vật đối với gia đình. Rất nhiều hộp kỷ vật còn đủ kim loại mà giấy tờ đã thất lạc qua những lần chuyển nhà, lụt lội, chia đồ.
Vì thế, việc đầu tiên khi mở hộp không phải là đánh bóng hay sắp xếp, mà là ghép đôi hiện vật với giấy tờ. Đặt từng hiện vật cạnh giấy chứng nhận tương ứng, đối chiếu tên và loại ghi trong giấy. Món nào chưa có giấy, đánh dấu để hỏi người lớn trong nhà hoặc tìm trong các ngăn tủ, hòm giấy tờ khác.
Ngoài giấy chứng nhận, những thứ đi kèm khác cũng rất quý: ảnh chụp lúc được trao, bài báo nhỏ cắt ra, thư của đồng đội, đồng nghiệp chúc mừng, sổ tay ghi chép thời ấy. Gom tất cả vào cùng một hộp hoặc một bộ hồ sơ, sắp theo người được trao, sau đó theo năm. Người sau mở ra sẽ thấy cả một chặng đời chứ không chỉ một tấm kim loại.
Đọc một hiện vật mà không làm hỏng nó
Dải băng. Nhiều huân chương, huy chương có dải băng vải. Vải lụa, vải dệt sau nhiều năm giòn và phai màu, có chỗ mủn ở nếp gấp. Không giặt, không là, không kéo căng. Chỉ chụp ảnh và mô tả màu sắc, số sọc theo những gì còn nhìn thấy.
Mặt trước. Mô tả hình, chữ, màu men nếu có. Dùng kính lúp và đèn chiếu nghiêng thay vì lau chà để đọc chữ mờ.
Mặt sau. Trên một số loại có khắc hoặc dập số hiệu, chữ, dấu nơi sản xuất. Nếu có số hiệu, chép lại vào sổ; đây có thể là chi tiết giúp đối chiếu với giấy tờ.
Hộp đựng. Hộp gốc cũng là một phần của hiện vật. Ghi lại chất liệu, màu lót trong, tình trạng bản lề. Đừng thay hộp mới rồi bỏ hộp cũ.
Ghim và móc treo. Chỗ nối giữa dải băng và thân hiện vật thường là điểm yếu nhất. Cầm hiện vật bằng thân, không cầm treo bằng dải băng.
Giữ hiện vật khen thưởng trong nhà
Kim loại, men, vải và giấy cùng nằm trong một hộp, mỗi thứ sợ một kiểu. Những bước dưới đây dung hoà được cho cả bốn.
- Để hiện vật trong hộp gốc nếu còn; hộp hỏng thì dùng hộp giấy không axit lót vải cotton trơn không nhuộm.
- Không lau bằng kem đánh bóng kim loại, không ngâm nước. Bụi thì quét bằng cọ mềm khô.
- Không bọc kín trong túi nilon thường; hơi ẩm bị nhốt lại sẽ làm kim loại xỉn nhanh và vải mốc.
- Giấy chứng nhận để phẳng trong bìa không axit, đặt cùng hộp hoặc ngay cạnh, có ghi chú liên kết với hiện vật.
- Cất hộp ở nơi khô, tránh nắng, tránh tường ẩm và tránh để dưới gầm giường sát nền nhà.
- Chụp ảnh từng hiện vật và giấy tờ, lưu ở hai nơi khác nhau, phòng khi bản gốc gặp sự cố.
Với gia đình có nhiều hiện vật của nhiều người, mỗi người nên có một hộp hoặc một ngăn riêng, ghi tên trên nắp. Trộn chung hiện vật của ông và của bà, của bố và của chú, chỉ sau một lần chuyển nhà là không ai còn tách ra được.
Vì sao người chơi tử tế không mua bán huân chương của người khác
Huân chương, huy chương là sự ghi nhận dành cho một con người cụ thể, nhiều khi đổi bằng tuổi trẻ và sức khoẻ của họ. Với gia đình, đó là thứ để con cháu biết ông bà mình đã sống thế nào. Vì vậy, trong giới sưu tầm, những người tử tế không mua bán huân chương của người Việt còn thân nhân, và không gom chúng như một mảng sưu tập để trao đổi.
Pháp luật về thi đua khen thưởng cũng có quy định về việc quản lý, sử dụng hiện vật khen thưởng. Bài này không nêu điều khoản cụ thể; nếu bạn có thắc mắc về việc sở hữu, chuyển giao hay trưng bày, hãy hỏi cơ quan thi đua khen thưởng ở địa phương. Khi hiện vật của gia đình bị mất hoặc hư hỏng, theo quy định hiện hành có thủ tục đề nghị cấp đổi hoặc cấp lại; cơ quan này sẽ hướng dẫn hồ sơ cần chuẩn bị.
Nếu tình cờ thấy một tấm huân chương được rao bán, cách tốt nhất là không mua để khỏi tiếp tay cho việc mua bán. Nếu bạn biết hiện vật đó thuộc về gia đình nào, hãy báo cho họ. Nhiều gia đình đã tìm lại được kỷ vật của người thân nhờ những người đứng ngoài để ý giúp.
Trưng bày trong nhà mà vẫn giữ được hiện vật
Nhiều gia đình muốn để huân chương, bằng khen của ông bà ở nơi trang trọng trong nhà, thường là phòng khách hoặc gian thờ, để con cháu nhìn thấy hằng ngày. Đó là mong muốn chính đáng, chỉ cần chọn cách trưng sao cho hiện vật không hỏng dần theo năm tháng. Kẻ thù lớn nhất ở những vị trí này là ánh nắng chiếu qua cửa, khói hương bám lâu ngày và hơi ẩm của tường nhà mùa nồm.
Với bằng khen, giấy chứng nhận, cách an toàn nhất là trưng bản in chụp đẹp trong khung, còn bản gốc cất phẳng trong bìa không axit. Nếu muốn trưng bản gốc, hãy dùng khung có kính, lót mặt sau bằng bìa không axit, đặt ở bức tường khô, không đối diện cửa sổ và không ngay phía trên chỗ thắp hương. Khói hương bám vào kính, len vào khung, làm giấy và dải băng ngả màu nhanh hơn người ta tưởng.
Với huân chương, huy chương, có thể dùng hộp kính nông lót vải trơn, cài hiện vật cố định để không xê dịch mỗi lần lau dọn. Mỗi năm nên mở ra kiểm tra một lần vào mùa khô: xem có đốm xỉn mới, vải có mốc không. Thấy dấu hiệu lạ thì đưa hiện vật về hộp cất ít ánh sáng, đừng tự chữa bằng hoá chất. Trưng bày là để nhớ, nên cách trưng nào giúp hiện vật còn nguyên cho đời sau mới là cách đúng.
Chia kỷ vật giữa con cháu và để lại cho đời sau
Khi người được trao đã khuất, hộp kỷ vật thường trở thành câu hỏi khó trong nhà: ai giữ, có chia ra không. Vài cách đã giúp nhiều gia đình tránh được bất hoà:
- Giữ trọn bộ ở một nơi: chọn một người giữ toàn bộ hiện vật và giấy tờ, thường là người ở nhà thờ họ hoặc nhà có điều kiện bảo quản; những người khác có bản chụp và bản chép.
- Không tách hiện vật khỏi giấy tờ: nếu buộc phải chia, mỗi người nhận trọn một hiện vật cùng giấy chứng nhận của nó.
- Lập danh sách có chữ ký: ghi ai đang giữ món gì, từ ngày nào, để sau này không ai phải đoán.
- Làm một tập ảnh và lời kể: in thành cuốn mỏng cho mỗi nhánh trong họ, kèm câu chuyện về người được trao.
- Cân nhắc tặng bảo tàng địa phương: khi gia đình không còn ai giữ được, một số bảo tàng, nhà truyền thống tiếp nhận hiện vật kèm câu chuyện. Hãy hỏi trước họ cần giấy tờ gì.
Dù chọn cách nào, hãy ghi lại lời kể của người lớn tuổi khi còn có thể: ông được trao vì việc gì, nhận ở đâu, đi cùng ai, về nhà kể với bà thế nào. Những chi tiết đó không có trong giấy chứng nhận, và mất đi là không tìm lại được.
Câu hỏi thường gặp
Huân chương và kỷ niệm chương khác nhau thế nào?
Huân chương, huy chương là hình thức khen thưởng của Nhà nước theo quyết định khen thưởng. Kỷ niệm chương thường do bộ, ngành, đoàn thể trao cho người có đóng góp cho lĩnh vực đó. Giấy chứng nhận đi kèm cho biết chính xác loại và nơi trao.
Giấy chứng nhận huân chương của ông bị mất thì làm thế nào?
Hãy liên hệ cơ quan thi đua khen thưởng ở địa phương để hỏi về thủ tục cấp đổi hoặc cấp lại theo quy định hiện hành. Chuẩn bị sẵn thông tin về người được trao và bất cứ giấy tờ, ảnh chụp nào còn giữ.
Có nên đánh bóng huân chương cho sáng lại không?
Không nên. Kem đánh bóng làm mòn kim loại, có thể làm nứt men và hỏng dải băng. Chỉ quét bụi bằng cọ mềm khô và cất trong hộp ở nơi khô ráo.
Thấy huân chương được rao bán trên mạng thì nên làm gì?
Không mua để không tiếp tay cho việc mua bán hiện vật khen thưởng. Nếu biết hiện vật thuộc gia đình nào, hãy báo cho họ. Có thắc mắc về pháp lý thì hỏi cơ quan thi đua khen thưởng địa phương.
Nhiều anh chị em cùng muốn giữ kỷ vật của bố thì chia thế nào cho êm?
Cách được nhiều nhà chọn là một người giữ trọn bộ gốc, những người khác có bản ảnh và bản chép lời kể. Nếu buộc phải chia, mỗi người nhận trọn một hiện vật cùng giấy tờ của nó, và lập danh sách ai giữ món gì.
Dải băng huân chương đã mủn có thay mới được không?
Có thể, nhưng nên giữ lại dải băng cũ trong một phong bì riêng và ghi chú việc thay. Dải băng gốc là một phần lịch sử của hiện vật, thay mà bỏ đi là mất vĩnh viễn.