Lớp gỉ xanh trên tiền đồng cổ có hai loại cần tách bạch: lớp patina cứng, bám chắc, màu đều là "da" của đồng tiền và nên giữ nguyên; còn những đốm xanh nhạt dạng bột, mềm, lan dần trong ẩm là dấu hiệu của bệnh đồng và cần được chặn bằng cách hạ độ ẩm. Phần lớn đồng tiền trong hũ gia đình mang loại thứ nhất. Loại thứ hai ít hơn nhưng đáng để ý vì nó tự lan, có thể ăn mòn mất nét chữ.
Bài này giải thích vì sao đồng, kẽm và chì mỗi thứ gỉ một kiểu, cách nhìn bằng mắt và kính lúp để biết đồng tiền đang ổn hay đang "hoạt động", và cách cất tiền kim loại trong điều kiện nhà ở Việt Nam, nơi mùa nồm miền Bắc hay mùa mưa miền Nam đẩy độ ẩm lên rất cao. Bài không đưa công thức hoá chất tẩy gỉ, vì với tiền cổ, phần lớn các can thiệp đó gây hại nhiều hơn lợi.
Patina là gì và vì sao người chơi tiền cổ quý nó
Tiền đồng các triều Việt Nam phần lớn đúc bằng hợp kim đồng có pha thiếc, chì, kẽm với tỉ lệ thay đổi theo thời kỳ và theo lò đúc. Khi nằm lâu trong đất, trong hũ hay trong túi vải, bề mặt kim loại phản ứng chậm với không khí, nước và muối khoáng. Kết quả là một lớp vỏ mỏng gồm các hợp chất của đồng, thường có màu nâu đỏ, nâu sẫm, xanh lục hoặc xanh rêu. Người chơi gọi chung lớp đó là patina.
Patina ổn định có ba đặc điểm dễ nhận: cứng, nhẵn khi chạm nhẹ bằng đầu móng tay; màu tương đối đều hoặc chuyển màu từ từ; và bám liền vào lòng chữ, không bong thành vảy. Lớp này vừa che chở phần kim loại bên dưới khỏi bị ăn mòn tiếp, vừa là bằng chứng thời gian mà người xem tiền dùng để đánh giá đồng tiền có tự nhiên không. Một đồng tiền bị đánh sáng đến lộ màu vàng đồng mới thường bị giới chơi coi là đã mất một phần giá trị lịch sử, vì không còn đọc được câu chuyện nó đã trải qua.
Vì thế, nguyên tắc đầu tiên khi nhận một hũ tiền là không vội lau, không vội cạo. Bạn cứ quan sát trước, phân loại trước, rồi mới quyết định đồng nào cần xử lý thêm. Rất nhiều đồng tiền tưởng là "bẩn" thật ra chỉ cần để khô và chải bụi bằng cọ mềm là đủ đọc chữ.
Phân biệt patina ổn định với bệnh đồng, gỉ kẽm và gỉ chì
Bảng dưới gom các dạng gỉ hay gặp trên tiền kim loại cũ ở Việt Nam. Đây là cách nhận bằng mắt và tay, không thay được xét nghiệm, nhưng đủ để bạn biết đồng nào cần tách riêng.
| Dạng gỉ | Trông như thế nào | Sờ và quan sát | Nên làm gì |
|---|---|---|---|
| Patina ổn định trên đồng | Nâu đỏ, nâu sẫm, xanh lục đều màu | Cứng, nhẵn, bám chặt vào chữ và vành | Giữ nguyên, cất khô |
| Bệnh đồng | Đốm xanh nhạt, xanh táo, dạng bột hoặc như phấn | Mềm, bở, rơi bụi xanh ra giấy lót; có thể ẩm ở chỗ đốm | Tách riêng ngay, hạ độ ẩm, nhờ người có kinh nghiệm xem |
| Gỉ kẽm (tiền kẽm thời Nguyễn) | Lớp trắng xám, đôi khi sần như vôi | Bở, dễ vụn ở cạnh; tiền mỏng có thể nứt | Cất riêng, tránh va chạm, không ngâm nước |
| Gỉ chì (tiền chì, tiền pha nhiều chì) | Bột trắng hoặc xám trắng phủ mặt | Mềm, dính tay; đồng tiền nhẹ dần đi nếu gỉ lan | Cất xa gỗ và bìa giấy, rửa tay sau khi cầm |
| Cặn đất, cặn vôi bám ngoài | Vàng đất, trắng đục, lổn nhổn | Nằm phía trên patina, có thể tách bằng cọ mềm sau khi ngâm nước | Xem bài làm sạch mức nhẹ cùng danh mục |
Điểm quan trọng nhất trong bảng là cột "sờ và quan sát". Màu sắc đánh lừa rất nhiều người: patina xanh lục đẹp và bệnh đồng xanh nhạt có thể nằm cạnh nhau trên cùng một đồng tiền. Cái phân biệt là độ cứng và việc nó có rơi bột hay không. Bạn đặt đồng tiền lên một tờ giấy trắng vài ngày; nếu thấy bụi xanh nhạt rơi ra, đó là dấu hiệu nên tách đồng tiền ấy khỏi phần còn lại.
Bệnh đồng xảy ra thế nào và vì sao nó lan
Bệnh đồng là tên người làm bảo tàng và người chơi dùng cho một dạng ăn mòn do hợp chất clorua của đồng gây ra. Clorua có thể thấm vào đồng tiền khi nó nằm trong đất mặn, đất ven biển, hay đơn giản là qua mồ hôi tay suốt nhiều năm lưu thông. Khi độ ẩm không khí cao, hợp chất này phản ứng với hơi nước và oxy, tạo thành lớp bột xanh nhạt, đồng thời lại sinh ra chất có thể tiếp tục phản ứng. Vòng lặp đó là lý do người ta gọi nó là "bệnh": không chặn thì nó tự ăn sâu.
Hai điều kiện làm bệnh đồng bùng lên là độ ẩm cao và thời gian. Một đồng tiền mang mầm clorua có thể nằm yên nhiều năm trong tủ khô, rồi chỉ sau một mùa nồm để trong túi ni lông kín hơi đã nổi đốm. Vì vậy cách chặn hiệu quả nhất không phải là chà xát mà là hạ độ ẩm quanh đồng tiền xuống thấp và giữ ổn định. Tài liệu bảo quản của nhiều bảo tàng khuyến nghị giữ đồ đồng có dấu hiệu này ở độ ẩm tương đối dưới khoảng 40 phần trăm.
Có những phương pháp xử lý hoá học chuyên môn cho bệnh đồng, nhưng chúng dành cho người có đào tạo và có thiết bị, vì làm sai là mất luôn lớp patina hoặc làm đồng tiền đổi màu vĩnh viễn. Với người chơi ở nhà, việc đúng là cách ly, giữ khô, theo dõi, và nếu đồng tiền có giá trị lịch sử đáng kể thì hỏi người làm bảo quản hiện vật hoặc người chơi lâu năm có kinh nghiệm.
Cất tiền kim loại qua mùa nồm và mùa mưa
Nhà ở Việt Nam thường có độ ẩm tương đối trên 70 phần trăm suốt nhiều tháng, có ngày nồm lên tới mức đọng nước trên tường. Bạn không cần phòng máy lạnh riêng; một hộp kín có chất hút ẩm, đặt đúng chỗ, là đủ cho phần lớn bộ tiền gia đình.
- Chọn hộp nhựa kín có nắp gioăng, loại dùng đựng thực phẩm bằng nhựa polypropylene (thường ghi ký hiệu số 5 ở đáy) là dễ tìm và ổn định.
- Lót đáy hộp bằng tấm xốp polyethylene hoặc giấy không axit, không lót bằng bìa các tông thường hay vải nỉ nhuộm màu.
- Cho vào một túi hạt hút ẩm silica gel loại có hạt đổi màu, để biết lúc nào hạt đã no ẩm cần sấy lại hoặc thay.
- Đặt thêm một nhiệt ẩm kế nhỏ trong hộp và ghi lại số đọc mỗi tuần trong mùa nồm, để biết hộp có thật sự khô không.
- Xếp đồng tiền trong túi nhỏ hoặc ngăn riêng, không đổ chung để chúng cọ vào nhau; đồng đang có đốm bột thì để hộp riêng.
- Đặt hộp ở tủ trong nhà, tránh sát tường ngoài, tránh gầm cầu thang ẩm, tránh nóc tủ gần mái tôn nóng.
- Khi mở hộp xem tiền vào ngày nồm, mở nhanh rồi đóng lại; tốt nhất xem vào ngày khô hoặc phòng đang bật máy hút ẩm.
Hạt hút ẩm không phải bỏ vào là xong. Một túi nhỏ trong hộp mở ra đóng vào nhiều lần sẽ no ẩm khá nhanh. Nhiệt ẩm kế là thứ cho bạn biết sự thật, thay vì đoán bằng cảm giác.
Kẽm và chì: hai chất liệu cần cất khác đồng
Tiền kẽm dễ vỡ hơn bạn nghĩ. Nhiều đồng tiền thời Nguyễn đúc bằng kẽm, mỏng và giòn. Gỉ kẽm làm cạnh tiền mủn dần; một cú rơi xuống nền gạch có thể làm đồng tiền nứt đôi. Tiền kẽm nên nằm phẳng trong ngăn riêng có đệm, không xâu dây, không xếp chồng cao.
Chì kỵ hơi axit hữu cơ. Chì phản ứng với hơi axit hữu cơ bay ra từ gỗ, nhất là một số loại gỗ còn tươi, từ bìa giấy chất lượng thấp, keo dán và sơn chưa khô. Kết quả là lớp bột trắng phủ dần lên đồng tiền. Vì vậy tủ gỗ mới đóng, hộp gỗ mới sơn hay hộp các tông thường không phải chỗ tốt cho tiền chì.
Rửa tay sau khi cầm, không cho trẻ chơi. Bột gỉ chì độc nếu nuốt phải. Bạn nên rửa tay bằng xà phòng sau mỗi lần phân loại tiền chì, tiền pha nhiều chì; không ăn uống khi đang làm; và cất hộp ngoài tầm với của trẻ nhỏ. Đây là lời dặn an toàn, không phải để doạ: cầm vài lần không sao, nhưng thói quen rửa tay nên có.
Đồng, kẽm, chì đừng nằm chung. Kim loại khác nhau chạm nhau trong môi trường ẩm có thể làm ăn mòn nhanh hơn ở chỗ tiếp xúc. Phân theo chất liệu trước khi cất là một bước đơn giản mà nhiều người bỏ qua.
Những thứ trong nhà hay làm tiền kim loại hỏng nhanh
Phần lớn hư hại trên tiền gia đình không đến từ thời gian mà đến từ thói quen cất giữ. Danh sách dưới là những thứ hay gặp nhất khi người chơi đem hũ tiền đến nhờ xem.
- Dây chun buộc xâu tiền: cao su chứa lưu huỳnh, lâu ngày làm đen kim loại và tự mủn dính vào đồng tiền.
- Túi nhựa mềm, dẻo, có mùi: nhiều loại làm từ nhựa PVC có chất hoá dẻo, chất này thoát ra dần và để lại vệt nhớt xanh trên đồng.
- Hũ sành kín để dưới gầm giường: chỗ thấp, sát nền, ẩm quanh năm, lại ít được mở ra xem.
- Ống tre, hộp gỗ tạp: hút ẩm rồi nhả ẩm theo mùa, có thể thêm hơi axit hữu cơ hại cho chì.
- Băng dính dán tiền lên bìa: keo ngả vàng, khi gỡ ra thường kéo theo một mảng patina.
- Khăn ẩm lau "cho sạch": nước còn đọng trong lỗ vuông và khe chữ, rồi đồng tiền được cất ngay vào hộp kín.
Đổi các thứ trên bằng túi nhỏ không PVC, hộp kín có hút ẩm và một tờ giấy ghi chú cho mỗi nhóm tiền là bạn đã tránh được phần lớn rủi ro. Bảo quản bạc có những yêu cầu riêng về xỉn màu và chất lưu huỳnh; phần đó các trang chuyên về kim loại quý đã viết kỹ, bài này chỉ bàn đồng, kẽm, chì.
Khi nào cần nhờ người có kinh nghiệm
Có ba tình huống bạn không nên tự xử lý. Thứ nhất là đồng tiền có đốm bột xanh nhạt lan nhanh dù đã để trong hộp khô vài tuần. Thứ hai là đồng tiền thuộc thời kỳ hiếm gặp trong hũ, mà bạn đã đọc được niên hiệu và đối chiếu thấy nó không phải loại phổ thông. Thứ ba là đồng tiền nứt, cong, vỡ mép, nơi chỉ cần một thao tác sai là mất thêm một mảnh.
Người nên hỏi là người làm bảo quản hiện vật kim loại, cán bộ bảo tàng địa phương hoặc người chơi lâu năm có tiếng cẩn thận. Bạn mang theo ảnh chụp hai mặt, ghi chú về nơi đồng tiền được tìm thấy và cách nó đã được cất. Một lời khuyên tốt thường bắt đầu bằng câu "đừng làm gì thêm vội"; nếu ai đó đề nghị đánh sáng hay ngâm hoá chất ngay khi chưa nhìn kỹ, bạn có lý do để hỏi thêm người khác.
Với đại đa số tiền trong hũ gia đình, cách chăm tốt nhất vẫn rất giản dị: để khô, để yên, xếp riêng theo chất liệu, ghi chép, và thỉnh thoảng mở ra xem. Đồng tiền đã nằm trong đất hay trong hũ cả trăm năm; nó không cần được làm mới, nó chỉ cần không bị làm hỏng thêm.
Câu hỏi thường gặp
Đồng tiền có màu xanh lục khắp mặt có phải bị bệnh đồng không?
Chưa chắc. Patina xanh lục ổn định rất phổ biến trên tiền đồng cổ và là lớp nên giữ. Bạn kiểm bằng cách xem lớp xanh có cứng, nhẵn và bám chặt không. Nếu nó mềm, rơi bột xanh nhạt ra giấy lót sau vài ngày thì mới nghi bệnh đồng và nên tách riêng.
Có nên bôi dầu hay sáp lên tiền đồng để chống gỉ không?
Không nên tự bôi dầu ăn hay dầu máy. Dầu bám bụi, lâu ngày ngả màu và rất khó gỡ khỏi lòng chữ. Một số sáp vi tinh thể được người làm bảo quản dùng trong trường hợp riêng, nhưng với tiền gia đình, giữ khô bằng hộp kín và hạt hút ẩm an toàn và dễ đảo ngược hơn.
Để tiền trong tủ lạnh hay tủ đông có giúp chặn gỉ không?
Không. Mỗi lần lấy ra, hơi nước trong không khí ấm sẽ đọng lại trên kim loại lạnh, đúng điều cần tránh. Nhiệt độ phòng ổn định cộng với độ ẩm thấp trong hộp kín là đủ; quan trọng là không để đồng tiền chịu chu kỳ nóng lạnh và ẩm khô liên tục.
Một hũ vài nghìn đồng tiền thì cất thế nào cho xuể?
Bạn không cần túi riêng cho từng đồng ngay từ đầu. Hãy chia hũ theo chất liệu và theo nhóm niên hiệu vào vài hộp kín có hạt hút ẩm, mỗi nhóm một túi vải cotton không nhuộm hoặc túi nhựa không PVC. Đồng nào đẹp, hiếm hay đang có dấu hiệu gỉ bột mới tách vào túi riêng có ghi chú.
Máy hút ẩm trong phòng có thay được hạt hút ẩm trong hộp không?
Máy hút ẩm giúp cả phòng khô hơn, nhất là mùa nồm, và rất hữu ích nếu bộ sưu tập lớn. Nhưng khi máy tắt hay mất điện, độ ẩm phòng lên lại khá nhanh. Hộp kín có hạt hút ẩm là lớp bảo vệ thứ hai, không phụ thuộc điện, nên dùng cả hai là chắc nhất.
Gỉ chì có nguy hiểm khi cầm tiền bằng tay không?
Cầm thoáng qua vài lần không gây hại đáng kể, nhưng bột gỉ chì không nên dính vào miệng. Bạn rửa tay bằng xà phòng sau khi phân loại, không ăn uống hay hút thuốc trong lúc làm, không để trẻ nhỏ cầm chơi hay ngậm đồng tiền, và lau bàn làm việc bằng khăn ẩm rồi giặt riêng.