Chụp ảnh tiền xu, tiền giấy và tem bằng điện thoại cần ba thứ: ánh sáng tán đều (hoặc ánh sáng xiên khi muốn đọc chữ mòn), máy đứng yên và vuông góc với hiện vật, và một nền trơn không bóng. Với tiền giấy và tem, máy quét phẳng thường cho ảnh đều màu, đúng tỉ lệ hơn điện thoại. Ảnh không cần đẹp như ảnh quảng cáo; nó cần trung thực, rõ chữ và lặp lại được giữa các lần chụp.
Bài này dành cho người muốn chụp lưu trữ cả bộ sưu tập, chụp để nhờ người khác đọc chữ, hay chụp để đối chiếu tình trạng qua các năm. Bạn sẽ có cách dựng góc chụp tại nhà bằng đồ sẵn có, cách chọn ánh sáng cho từng loại hiện vật, và những lỗi làm ảnh vô dụng dù nhìn qua có vẻ ổn.
Ảnh lưu trữ khác ảnh khoe ở chỗ nào
Ảnh đăng lên mạng để khoe thường được chỉnh cho rực, đặt trên nền vải đẹp, chụp nghiêng cho có chiều sâu. Ảnh lưu trữ thì ngược lại: màu càng gần thật càng tốt, góc chụp thẳng để không méo hình, nền trơn để mắt chỉ nhìn vào hiện vật, và có thước đo để biết kích thước. Bạn có thể làm cả hai loại, nhưng đừng dùng ảnh khoe làm ảnh lưu trữ.
Ảnh lưu trữ có ba công dụng chính. Thứ nhất là nhận diện: khi có ảnh hai mặt rõ, bạn và người khác có thể đọc chữ, đối chiếu sách mà không phải lấy hiện vật ra. Thứ hai là theo dõi tình trạng: ảnh chụp năm nay so với ảnh năm năm sau cho biết đốm gỉ có lan, giấy có ố thêm hay không. Thứ ba là bằng chứng: khi chuyển nhà, gửi đi xa, khai báo mất mát, ảnh là thứ chứng minh bạn có món gì và nó trông thế nào.
Vì thế quy tắc quan trọng nhất là nhất quán. Cùng một góc chụp, cùng một kiểu ánh sáng, cùng một nền cho cả bộ. Ảnh nhất quán dễ so sánh hơn rất nhiều so với ảnh đẹp nhưng mỗi lần một kiểu.
Dựng góc chụp tại nhà bằng đồ sẵn có
Bạn không cần đèn chuyên dụng hay máy ảnh đắt tiền. Phần lớn điện thoại hiện nay chụp đủ nét cho mục đích lưu trữ nếu được đặt đúng chỗ, đúng sáng.
- Giá giữ điện thoại: chân máy nhỏ có tay kẹp, hoặc đặt điện thoại nằm ngang trên hai chồng sách bằng nhau, ống kính chĩa xuống qua khe giữa.
- Nền: tấm bìa màu xám trung tính hoặc đen mờ cho tiền kim loại; giấy trắng mờ hoặc xám nhạt cho tiền giấy và tem. Tránh nền bóng vì phản chiếu đèn.
- Hai nguồn sáng: hai đèn bàn LED cùng loại, đặt hai bên, chiếu qua một tờ giấy can hoặc giấy trắng mỏng để ánh sáng tán ra, bớt chói.
- Hộp tán sáng tự chế: một thùng các tông khoét hai bên, dán giấy can, lót giấy trắng bên trong; đèn chiếu từ ngoài vào cho ánh sáng đều.
- Thước nhỏ có vạch milimét: đặt cạnh hiện vật trong một vài ảnh để ghi kích thước thật.
- Thẻ xám hoặc tờ giấy trắng chuẩn: để cân bằng trắng, giúp màu ảnh giữa các lần chụp gần nhau.
- Hẹn giờ hoặc tai nghe có nút bấm: chụp không phải chạm vào máy, tránh rung.
Tắt đèn trần khi chụp nếu có thể, vì ánh sáng trần trộn với đèn bàn làm màu loang và tạo bóng lạ. Kéo rèm nếu nắng chiếu thẳng vào bàn.
Chọn ánh sáng theo loại hiện vật
Không có một cách chiếu sáng đúng cho mọi thứ. Bảng dưới gợi ý cách chiếu theo mục đích ảnh và loại hiện vật.
| Hiện vật, mục đích | Kiểu ánh sáng | Vì sao | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Tiền đồng cổ, ảnh lưu trữ chung | Tán đều từ hai bên | Thấy màu patina thật, ít bóng gắt | Giữ đèn cùng độ cao, cùng khoảng cách |
| Tiền đồng mòn, cần đọc chữ | Ánh sáng xiên từ một bên, gần sát mặt bàn | Nét chữ nổi nhô lên tạo bóng, dễ đọc hơn | Chụp bốn lần, mỗi lần xoay đèn một phía |
| Tiền xu hiện đại sáng bóng | Tán rất mạnh, có thể chiếu gần thẳng đứng | Bề mặt bóng phản chiếu, cần ánh sáng mềm | Thử nghiêng đồng xu rất nhẹ để bớt loá |
| Tiền giấy, tem | Tán đều hoặc dùng máy quét | Màu đều, không bóng đổ | Đặt phẳng, không đè kính nặng lên tem |
| Hình chìm, dải bảo an trên tiền giấy | Đèn chiếu từ phía sau tờ tiền | Thấy được chi tiết trong lòng giấy | Ảnh phụ, không thay ảnh mặt trước và sau |
| Dấu bưu chính trên phong bì | Tán đều, có thể thêm ảnh xiên | Dấu mờ hiện rõ hơn với ánh sáng xiên | Chụp cả phong bì rồi mới chụp cận dấu |
Ánh sáng xiên là mẹo quan trọng nhất với tiền đồng cổ. Một đồng tiền mòn tưởng không đọc được dưới đèn trần đôi khi lộ đủ bốn chữ khi đèn đặt thấp, chiếu chéo từ một phía. Chụp lại từ bốn phía rồi so các ảnh với nhau là cách nhiều người dùng để đọc những nét đã mòn.
Quy trình chụp một đồng tiền hay một con tem
Làm theo cùng một thứ tự cho mỗi hiện vật giúp bạn không quên ảnh nào, và tên tệp tự khớp với sổ kê.
- Ghi mã số hiện vật lên một mẩu giấy nhỏ, đặt ở góc khung hình trong ảnh đầu tiên để biết loạt ảnh sau thuộc món nào.
- Đặt hiện vật vào giữa nền, chỉnh điện thoại cho ống kính song song với mặt bàn. Nhiều điện thoại có đường lưới và thước thăng bằng trong ứng dụng máy ảnh, nên bật lên.
- Không dùng zoom số; nếu muốn hiện vật to hơn, đưa máy lại gần trong giới hạn lấy nét hoặc dùng chế độ macro, ống kính kẹp macro.
- Chạm vào hiện vật trên màn hình để lấy nét, giảm độ sáng một chút nếu mặt kim loại bị cháy sáng.
- Chụp mặt trước, lật bằng tay sạch hoặc găng, chụp mặt sau với cùng vị trí và ánh sáng.
- Với tiền đồng, thêm ảnh cạnh và ảnh ánh sáng xiên nếu chữ mòn; với tiền giấy, thêm ảnh soi ngược sáng nếu cần.
- Chuyển ảnh sang máy tính ngay trong ngày, đổi tên theo mã số và mặt chụp, rồi mới chụp món tiếp theo trong lần sau.
Chụp theo mẻ, mỗi buổi một hộp, giữ nguyên bố trí đèn và máy giữa các món. Khi đổi bố trí, chụp lại một món đã chụp trước đó để có ảnh so sánh.
Máy quét phẳng: khi nào dùng thay điện thoại
Với tiền giấy, tem, phong bì và bưu thiếp, máy quét phẳng thường cho ảnh tốt hơn điện thoại: ánh sáng đều từ đầu tới cuối, không méo hình, đúng tỉ lệ kích thước. Độ phân giải khoảng 600 điểm mỗi inch là đủ cho mục đích lưu trữ; quét cao hơn chỉ cần khi bạn muốn soi chi tiết nét in nhỏ. Lưu ảnh gốc ở định dạng không nén hoặc nén nhẹ.
Khi quét, đặt hiện vật trên mặt kính đã lau sạch, đậy nắp nhẹ tay. Với tem và tiền giấy mỏng, có thể đặt một tờ giấy đen hoặc trắng phía trên để làm nền đồng nhất. Không ép mạnh nắp lên tem có keo, không quét tiền xu trực tiếp trên kính nếu đồng tiền có cạnh sắc hay gỉ bở, vì vừa làm xước kính vừa có thể làm bong gỉ.
Một điều cần biết: một số phần mềm xử lý ảnh, máy in và máy photocopy có cơ chế nhận diện tiền giấy đang lưu hành và từ chối xử lý hoặc in. Đây là biện pháp chống làm giả tiền. Ảnh lưu trữ cho bộ sưu tập thì không cần in ra; nếu có nhu cầu in tài liệu có hình tiền, hãy in nhỏ, có dấu hiệu rõ là bản minh hoạ và tuân thủ quy định hiện hành về hình ảnh tiền.
Chụp để nhờ người khác đọc chữ, xem đồ
Rất nhiều lần bạn chụp ảnh không phải để lưu mà để hỏi: đồng tiền này niên hiệu gì, con tem này có phải in lại không. Người được hỏi, dù là người chơi lâu năm hay cán bộ bảo tàng, chỉ có thể trả lời tốt bằng ảnh tốt. Một bức ảnh mờ chụp cả nắm tiền trên lòng bàn tay thường nhận về những câu trả lời đoán mò, hoặc không ai trả lời.
Bộ ảnh tối thiểu khi nhờ xem một đồng tiền gồm: mặt trước và mặt sau chụp thẳng, có thước đo trong khung; một ảnh ánh sáng xiên nếu chữ mòn; một ảnh cạnh nếu nghi đồng tiền đúc lại. Kèm theo đó là vài dòng thông tin: đường kính, khối lượng nếu có cân, đồng tiền có từ đâu, bạn đã làm gì với nó chưa. Với tem, gửi ảnh mặt trước, mặt sau và ảnh cận răng tem, dấu huỷ.
Gửi ảnh gốc chứ không gửi ảnh đã qua bộ lọc hay ảnh chụp màn hình, vì nén nhiều lần làm mất chi tiết. Và hãy cảm ơn người đã bỏ thời gian xem, kể cả khi câu trả lời là "không đủ thông tin để nói". Câu trả lời thận trọng như vậy thường đáng tin hơn một kết luận nhanh.
Những lỗi làm ảnh lưu trữ mất giá trị
Ảnh có thể nhìn ổn trên màn hình điện thoại nhưng vẫn không dùng được cho việc đối chiếu. Đây là các lỗi hay gặp.
- Chụp nghiêng: đồng tiền tròn thành bầu dục, tờ tiền chữ nhật thành hình thang; đo trên ảnh sẽ sai.
- Đèn chói một điểm: mảng trắng cháy sáng che mất chữ, nhất là trên xu hiện đại.
- Bộ lọc làm đẹp, chế độ chân dung: làm mịn bề mặt, đổi màu, xoá luôn vết xước nhỏ cần ghi nhận.
- Màu mỗi ảnh một kiểu: do đèn trần, nắng, đèn bàn lẫn lộn; patina nâu thành xanh, giấy trắng thành vàng.
- Thiếu mặt sau: mặt lưng tiền đồng nhiều khi chứa ký hiệu quan trọng để phân loại.
- Tên tệp mặc định: vài trăm ảnh không biết ảnh nào của món nào.
- Chỉ lưu trên điện thoại: mất máy là mất cả kho ảnh.
Một bộ ảnh lưu trữ tốt đi cùng sổ kê là một nửa giá trị hồ sơ của bộ sưu tập. Người nhận lại bộ sưu tập sau này có thể hiểu nó ngay cả khi chưa mở hộp nào.
Câu hỏi thường gặp
Điện thoại không có chế độ macro thì chụp tiền xu thế nào?
Bạn đặt máy xa hơn một chút cho tới khi lấy nét được, chụp ở độ phân giải cao nhất, rồi cắt ảnh trên máy tính. Ống kính macro kẹp ngoài giá rẻ cũng giúp chụp cận tốt hơn. Đừng dùng zoom số khi chụp vì nó chỉ phóng to điểm ảnh, không thêm chi tiết.
Có nên chỉnh sửa ảnh cho rõ chữ hơn không?
Có thể chỉnh độ sáng, độ tương phản để đọc chữ dễ hơn, nhưng lưu thành bản riêng và luôn giữ ảnh gốc. Không dùng công cụ làm nét quá tay hay xoá vết bẩn, vì ảnh lưu trữ phải phản ánh đúng tình trạng hiện vật. Khi gửi nhờ người khác đọc, gửi cả ảnh gốc.
Chụp tiền đồng cổ nên dùng nền màu gì?
Nền xám trung tính hoặc đen mờ thường hợp với tiền đồng, vì làm nổi màu nâu, xanh của patina mà không làm máy đo sáng sai. Nền trắng dễ làm đồng tiền trông tối và mất chi tiết. Quan trọng là chọn một nền và dùng cho cả bộ để ảnh nhất quán.
Có cần chụp lại cả bộ sau vài năm không?
Không cần chụp lại toàn bộ, nhưng nên chụp lại những món có dấu hiệu thay đổi khi kiểm kê, và chụp lại một số món mẫu mỗi vài năm với cùng cách bố trí. So ảnh mới với ảnh cũ là cách đơn giản nhất để biết chỗ cất có đang giữ hiện vật ổn định hay không.
Chụp tem trong album hay lấy tem ra ngoài?
Nếu tem nằm trong túi kẹp trong suốt, có thể chụp hoặc quét qua lớp nhựa, chấp nhận ảnh hơi bóng. Muốn ảnh chất lượng cao cho tem quan trọng, gắp tem ra bằng kẹp tem, đặt lên nền sạch, chụp xong cho lại ngay. Không gỡ tem đã dán bản lề chỉ để chụp.
Ảnh lưu trữ nên giữ ở định dạng nào?
Định dạng ảnh phổ thông nén nhẹ ở chất lượng cao là đủ cho phần lớn người chơi, vì dễ mở trên mọi thiết bị. Nếu điện thoại có chế độ ảnh thô và bạn quen xử lý, có thể giữ thêm bản thô. Điều quan trọng hơn định dạng là có bản sao lưu ở ít nhất hai nơi.