Trong nhiều gia đình Việt xưa, đứa trẻ mới sinh hay được đeo ở cổ tay, cổ chân hoặc cổ một sợi chỉ đỏ xâu vài đồng tiền, có khi kèm chiếc vòng bạc, túi vải nhỏ, theo quan niệm dân gian là để giữ cho con được yên. Đồng tiền ở đây không để tiêu; nó là vật đeo, vật mang ý chúc, gần với tiền hoa hơn tiền chợ.
Những sợi dây ấy nay phần lớn đã mất, chỉ còn vài đồng tiền rời trong hộp kỷ niệm hay trong ký ức của ông bà. Bài này kể lại quan niệm đằng sau, các kiểu hiện vật thường gặp, chất liệu của chúng, và lý do vì sao ngày nay nên giữ chúng làm kỷ vật thay vì đeo lên người trẻ nhỏ.
Đồng tiền trên cổ tay, cổ chân trẻ xưa
Hồi ức của nhiều gia đình ở các vùng quê cho thấy tục đeo đồng tiền cho trẻ khá phổ biến, dù cách làm mỗi nơi mỗi khác. Có nhà xâu một đồng tiền vào sợi chỉ đỏ buộc cổ tay; có nhà dùng ba, năm đồng; có nhà buộc vào cổ chân để trẻ đi lại kêu leng keng. Ở những gia đình khá hơn, đồng tiền được thay bằng vòng bạc, vòng có lục lạc, hay khoá bạc nhỏ đeo cổ.
Tục này không có văn bản quy định, chủ yếu truyền miệng giữa các thế hệ phụ nữ trong nhà. Vì vậy những gì ta biết về nó phần lớn đến từ lời kể, ảnh cũ và hiện vật còn sót lại, không phải từ sách vở. Khi ghi chép về tục này, bạn nên nói rõ nguồn: lời kể của ai, quê ở đâu, thời nào.
Ở vùng cao, cách dùng đồng tiền làm đồ đeo lại mang dáng khác. Trên trang phục truyền thống của một số dân tộc như người Dao, người H'Mông, đồng bạc và chuông nhỏ được đính lên mũ, áo, yếm của phụ nữ và trẻ em. Ở đây đồng tiền vừa là trang sức, vừa là của để dành, vừa mang ý chúc theo quan niệm riêng của từng cộng đồng. Nếu bạn gặp những đồng bạc có lỗ khoan hoặc hàn quai, rất có thể chúng từng nằm trên một bộ trang phục như vậy; đó là dấu vết đáng ghi lại chứ không phải hư hại cần che giấu.
Ở Trung Hoa có vật đeo tương tự gọi là khoá trường mệnh, thường bằng bạc, hình chiếc khoá, khắc chữ chúc sống lâu, đeo cho trẻ từ nhỏ đến một độ tuổi nhất định. Ở Việt Nam cũng gặp những chiếc khoá bạc như vậy, nhất là trong các gia đình người Hoa hoặc gia đình khá giả ở đô thị. Đồng tiền xâu chỉ đỏ là dạng bình dân hơn của cùng một mong ước.
Quan niệm đằng sau đồng tiền đeo cho trẻ
Cách giải thích phổ biến thứ nhất là đồng tiền tròn bên ngoài, vuông bên trong tượng trưng cho trời tròn đất vuông, một biểu tượng của sự trọn vẹn trong vũ trụ quan phương Đông. Đeo cho trẻ một vật mang hình trời đất là gửi gắm mong muốn con được che chở. Đây là cách hiểu biểu tượng, không phải một lý thuyết về tác dụng.
Cách giải thích thứ hai là kim loại và tiếng kêu. Trong nhiều nền văn hoá, kim loại và âm thanh leng keng gắn với ý xua đi điều không lành; với người mẹ, tiếng kêu ấy còn giúp biết con đang ở đâu, đang làm gì. Cách giải thích thứ ba rất đời thường: đồng tiền là vật quý của nhà nghèo, đeo cho con một đồng tiền là dành cho con thứ tốt nhất mình có.
Cũng nên nhớ rằng tục đeo đồng tiền ra đời ở thời trẻ nhỏ rất dễ mất vì bệnh tật, khi y học chưa với tới làng quê. Nỗi lo của cha mẹ khi ấy lớn đến mức mọi cách gửi gắm đều được thử, từ đặt tên xấu cho con để "ma quỷ chê" đến đeo vật kim loại. Hiểu bối cảnh ấy, ta nhìn đồng tiền xâu chỉ đỏ bằng sự cảm thông thay vì coi đó là chuyện mê tín đơn thuần.
Theo quan niệm dân gian, những vật đeo này mang ý chúc trẻ "dễ nuôi", khoẻ, ít ốm. Khi kể lại cho con cháu, hãy giữ đúng tinh thần ấy là một lời chúc, một nếp của ông bà. Sức khoẻ của trẻ ngày nay dựa vào dinh dưỡng, tiêm chủng, chăm sóc y tế; đồng tiền là phần văn hoá, không thay thế được những thứ đó.
Các kiểu hiện vật thường gặp
Đồng tiền thường xâu chỉ. Tiền đồng lưu hành loại nhỏ, phần nhiều là tiền mòn, mép lỗ có vết cọ của sợi chỉ. Khi chỉ đã mục, đồng tiền trở về như mọi đồng khác trong hũ, chỉ còn vết mòn ở lỗ để gợi ý quá khứ.
Tiền hoa chữ chúc có quai. Đồng tiền hoa mang chữ trường mệnh phú quý hay hình đồng tử, có thêm quai nhỏ hoặc lỗ ở mép để treo. Đây là loại sinh ra để đeo, nên thường mỏng và nhẹ.
Khoá trường mệnh bằng bạc. Hình chiếc khoá, có dây xích hoặc vòng cổ, mặt khắc chữ chúc hoặc hình kỳ lân, đồng tử. Bạc xưa thường xỉn đen, chữ khắc tay không đều.
Vòng bạc có lục lạc. Vòng đeo tay, đeo chân kèm những quả chuông nhỏ. Nhiều chiếc còn được giữ đến nay vì bạc bền hơn chỉ, và vì gia đình truyền từ anh chị sang em.
Túi vải nhỏ đựng đồng tiền. Một túi vải khâu tay, bên trong đựng đồng tiền, nhúm gạo hay vật khác theo quan niệm của từng nhà, buộc vào áo trẻ. Vải dễ mục nên loại này rất hiếm còn nguyên.
Chất liệu của đồng tiền cũ và điều cần lưu ý
Đồng tiền cũ không phải đồng nào cũng là đồng đỏ. Chất liệu quyết định cách giữ và mức độ an toàn khi cầm nắm, nhất là khi có trẻ nhỏ trong nhà.
| Chất liệu | Nhận biết sơ bộ | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Hợp kim đồng (đồng thau, đồng thanh) | Màu vàng nâu, gỉ xanh khi để ẩm | Gỉ xanh không nên để trẻ ngậm, liếm; rửa tay sau khi cầm |
| Kẽm | Màu xám nhạt, nhẹ hơn đồng, dễ ăn mòn trắng | Giòn, dễ vỡ mép, mép vỡ có thể sắc |
| Chì hoặc hợp kim có chì | Xám sẫm, mềm, nặng tay, có thể để lại vết xám trên giấy | Tuyệt đối không cho trẻ cầm, ngậm; chì độc với trẻ nhỏ |
| Bạc | Xỉn đen theo thời gian, đánh nhẹ thấy sáng trắng | Bạc xưa có thể pha kim loại khác; không đeo sát da trẻ khi chưa rõ thành phần |
| Hợp kim mới mạ màu | Màu đều, sáng, nhẹ, lớp mạ bong ở mép | Không rõ thành phần, không nên dùng làm đồ đeo cho trẻ |
Bạn không cần biết chính xác thành phần mới quyết định được cách cất. Với mọi đồng tiền cũ, nguyên tắc chung là: cất xa tầm tay trẻ, rửa tay sau khi cầm, không làm sạch bằng hoá chất mạnh.
An toàn cho trẻ hôm nay
Nếu gia đình muốn giữ nếp cũ, có mấy điểm an toàn mà các khuyến cáo nhi khoa phổ biến đều nhắc tới, đáng để cả nhà cùng biết:
- Không đeo dây, chuỗi, vòng quanh cổ trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ khi ngủ hoặc khi không có người lớn trông; dây có thể vướng, siết.
- Đồng tiền, hạt chuỗi, chuông nhỏ đều đủ nhỏ để trẻ nuốt hoặc hóc. Trẻ ở tuổi cho mọi thứ vào miệng thì không nên có đồ đeo rời được.
- Không dùng đồng tiền cũ không rõ chất liệu làm vật đeo sát da hoặc vật trẻ có thể ngậm.
- Nếu trẻ lỡ nuốt đồng xu hay vật kim loại, đưa trẻ đi khám ngay, không tự gây nôn, không chờ xem có tự ra không.
- Khi người lớn tuổi trong nhà muốn đeo cho cháu, hãy nói chuyện nhẹ nhàng, đề xuất cách khác thay vì từ chối thẳng.
Các khuyến cáo y tế có thể thay đổi theo thời gian; khi cần, hãy hỏi bác sĩ nhi khoa của con. Bài này chỉ nêu những điểm thận trọng chung, không thay thế ý kiến chuyên môn.
Khi ông bà muốn đeo đồng tiền cho cháu
Đây là tình huống nhiều gia đình trẻ gặp. Bà nội đưa một đồng tiền cổ xâu chỉ đỏ, dặn đeo cho cháu để "dễ nuôi". Từ chối thẳng làm bà buồn; đeo thì bố mẹ lo. Cách dung hoà thường là nhận món quà với lòng biết ơn, rồi giữ nó ở một chỗ gắn với em bé mà không đeo trên người, ví dụ cất trong túi gấm đặt trong ngăn tủ quần áo của con, hoặc lồng vào khung ảnh đầy tháng.
Một cách khác là cùng bà biến đồng tiền thành kỷ vật có câu chuyện: chụp ảnh bà cầm đồng tiền bên cạnh cháu, ghi lại lời bà kể về ý nghĩa của nó, về đồng tiền bà từng được đeo hồi nhỏ. Khi con lớn, món quà ấy sẽ có ý nghĩa hơn rất nhiều so với một sợi dây đã mục.
Điều quan trọng là tôn trọng mong muốn của người lớn, đồng thời giữ an toàn cho trẻ. Hai điều này không mâu thuẫn. Phần lớn ông bà, khi được giải thích về nguy cơ hóc, nuốt, đều đồng ý với một cách giữ nếp nhẹ nhàng hơn.
Giữ đồng tiền đeo của ông bà thành kỷ vật
Nếu nhà bạn còn một đồng tiền, một chiếc vòng hay một chiếc khoá bạc từng đeo cho trẻ con các đời trước, bạn có thể giữ nó lâu dài theo cách sau:
- Chụp ảnh nguyên trạng, kể cả sợi chỉ đã bạc màu, trước khi tháo hay thay dây.
- Hỏi và ghi lại: món này của ai, ai đã đeo, đeo từ lúc nào đến lúc nào, ai làm hoặc mua.
- Nếu dây đã mục, tháo ra cất riêng trong túi giấy; không cố nối lại để đeo.
- Đồng tiền và đồ bạc cất trong hộp nhỏ có lót vải mềm, để nơi khô, tránh chỗ ẩm như gầm cầu thang, nhà tắm.
- Không đánh bóng bạc bằng kem đánh răng hay hoá chất mạnh; vết xỉn là một phần tuổi của món đồ.
- Viết một tấm thẻ ghi tên những người từng đeo, đặt cùng hộp. Mỗi khi có thêm một đứa trẻ được giữ món này, ghi thêm tên.
Một chiếc vòng bạc đã qua bốn đứa trẻ trong nhà, với bốn cái tên trên tấm thẻ, là thứ mà không cửa hàng nào bán được.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ngày xưa hay đeo đồng tiền cho trẻ nhỏ?
Theo quan niệm dân gian, đồng tiền tròn ngoài vuông trong tượng trưng trời đất, kim loại và tiếng leng keng mang ý xua điều không lành, và đồng tiền là vật quý cha mẹ dành cho con. Tất cả gói lại trong mong ước con khoẻ, dễ nuôi. Đó là lời chúc, không phải cách chăm sóc sức khoẻ.
Khoá trường mệnh là gì?
Khoá trường mệnh là vật đeo hình chiếc khoá, thường bằng bạc, khắc chữ chúc sống lâu hoặc hình kỳ lân, đồng tử, đeo cho trẻ từ nhỏ. Vật này phổ biến trong văn hoá Trung Hoa và cũng gặp ở Việt Nam, nhất là trong các gia đình người Hoa hoặc gia đình khá giả ở đô thị.
Có nên đeo đồng tiền cổ cho trẻ sơ sinh không?
Không nên đeo trên người trẻ nhỏ. Đồng tiền cũ có thể chứa chì, kẽm, gỉ; đủ nhỏ để nuốt; và dây đeo có thể vướng, siết khi trẻ ngủ. Nếu muốn giữ nếp, hãy cất đồng tiền trong túi gấm ở tủ đồ của con hoặc giữ làm kỷ vật.
Làm sao biết đồng tiền cũ có chì?
Tiền có chì thường màu xám sẫm, mềm, nặng tay và có thể để lại vết xám khi cọ lên giấy trắng. Đây chỉ là dấu hiệu sơ bộ, không khẳng định được. Dù nghi hay không, mọi đồng tiền cũ đều nên cất xa tầm tay trẻ và rửa tay sau khi cầm.
Trẻ nuốt đồng xu thì làm gì?
Đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay để được khám, không tự gây nôn và không chờ xem đồng xu có tự ra không. Nếu trẻ khó thở, ho sặc liên tục, cần gọi cấp cứu. Hãy mang theo một đồng xu tương tự nếu có để bác sĩ biết kích cỡ.
Ông bà muốn đeo đồng tiền cho cháu thì nói thế nào?
Hãy nhận món quà với lòng biết ơn, giải thích nhẹ nhàng về nguy cơ hóc, nuốt, rồi đề xuất cất đồng tiền ở chỗ gắn với em bé như túi gấm trong tủ đồ hay khung ảnh đầy tháng. Ghi lại lời ông bà kể để sau này kể cho cháu.