Theo công dụng, tem bưu chính chia thành hai nhóm lớn là tem phổ thông (dùng lâu dài cho việc gửi thư hằng ngày) và tem kỷ niệm hoặc tem đặc biệt (phát hành một lần nhân một sự kiện, một chủ đề), bên cạnh đó có những loại dành cho dịch vụ riêng như tem máy bay, tem thu thiếu cước, tem công vụ, tem có phụ thu và tem in chồng.
Người mới thường xếp tem theo hình in cho đẹp mắt, nhưng hiểu tem sinh ra để làm gì giúp bạn đọc đúng một con tem: vì sao nó có mệnh giá lạ, vì sao có hai con số, vì sao lại có chữ in đè. Bài này đi qua từng loại, nêu dấu hiệu nhận ra và chỗ người mới hay nhầm. Tên gọi tiếng Việt của một số loại chưa thống nhất giữa các tài liệu, nên bài ghi kèm tên quen dùng trong giới chơi tem quốc tế.
Tem phổ thông và tem kỷ niệm: hai nhóm lớn nhất
Tem phổ thông (giới chơi quốc tế gọi là definitive) là loại tem dùng cho việc gửi thư thường ngày. Đặc điểm của nó là được in đi in lại nhiều năm, mẫu hình thường đơn giản và thống nhất (một chân dung, một loài hoa, một biểu tượng), mệnh giá trải thành dãy dài từ thấp đến cao để ghép đủ mọi mức cước. Vì in nhiều đợt, tem phổ thông có thể có biến thể về màu, giấy, răng giữa các lần in, và đó là mảnh đất của người thích phân loại kỹ.
Tem kỷ niệm (commemorative) và tem đặc biệt (special issue) được phát hành một lần để đánh dấu một sự kiện, một ngày kỷ niệm, hoặc giới thiệu một chủ đề như chim, hoa, di sản. Chúng thường in nhiều màu, kích thước lớn hơn, bán trong một khoảng thời gian rồi thôi. Mỗi lần phát hành thường kèm phong bì ngày phát hành và dấu đặc biệt.
Một điều người mới hay hiểu ngược: tem kỷ niệm đẹp và "có dịp" nên tưởng là quý, còn tem phổ thông bình thường nên tưởng là bỏ đi. Thực tế, vì tem phổ thông bị dùng hết trên bưu phẩm và ít ai giữ, một số biến thể của chúng lại khó tìm hơn nhiều bộ tem kỷ niệm được in để bán cho người sưu tầm. Đừng vội bỏ những con tem nhỏ, đơn điệu trên các phong bì cũ.
Tem theo dịch vụ: tem máy bay, tem bảo đảm, tem chuyển phát nhanh
Khi bưu chính mở thêm dịch vụ, nhiều nước phát hành tem dành riêng cho dịch vụ đó. Tem máy bay (airmail) xuất hiện khi thư bắt đầu được chở bằng đường hàng không, có mệnh giá cao hơn để trả phần cước bay, hình in thường có máy bay, cánh chim hoặc bầu trời, đôi khi có chữ chỉ đường hàng không. Về sau, khi thư quốc tế mặc nhiên đi máy bay, nhiều nước thôi phát hành loại tem riêng này.
Một số nước từng có tem riêng cho thư bảo đảm, thư chuyển phát nhanh, bưu kiện. Những tem này thường có chữ chỉ dịch vụ ngay trên mặt tem, mệnh giá tương ứng với phần phí của dịch vụ. Trên phong bì thật, chúng đi kèm nhãn hoặc dấu dịch vụ, ví dụ nhãn thư bảo đảm có số, tạo thành một tổ hợp mà người chơi lịch sử bưu chính rất quý vì cho thấy cả quy trình gửi.
Với người sưu tầm Việt Nam, tem máy bay xuất hiện ở nhiều thời kỳ, kể cả tem Đông Dương và tem các giai đoạn sau. Cách nhận đơn giản là nhìn hình in và chữ trên tem; nếu không chắc, catalogue sẽ xếp chúng thành mục riêng với ký hiệu dành cho thư máy bay. Khi xếp album, nhiều người để tem máy bay thành một trang riêng ngay sau tem phổ thông cùng thời kỳ.
Tem thu thiếu cước và tem công vụ: những tem không bán để gửi thư thường
Tem thu thiếu cước (postage due) là loại tem bưu điện dùng nội bộ: khi một lá thư dán thiếu cước, nhân viên dán tem này lên để ghi số tiền còn thiếu, người nhận trả khoản đó khi nhận thư. Người gửi không mua loại tem này để dán thư. Hình in thường rất đơn giản, chủ yếu là con số và chữ chỉ việc thu tiền, nhiều khi chỉ một hai màu.
Trên phong bì, tem thu thiếu cước là bằng chứng một chuyện có thật đã xảy ra với lá thư: gửi thiếu tiền, bưu điện tính lại, người nhận trả. Vì thế phong bì có tem thu thiếu cước dán đúng, có dấu hợp lệ, được người chơi lịch sử bưu chính quan tâm hơn là con tem rời. Một con tem thu thiếu cước gỡ khỏi phong bì mất đi phần lớn câu chuyện của nó.
Tem công vụ (official) dành cho cơ quan nhà nước gửi công văn, có chữ hoặc dấu hiệu riêng chỉ việc công. Một số nước còn có tem miễn cước cho quân nhân hoặc cho những đối tượng được miễn cước theo quy định. Các loại này không được bán tự do ở quầy như tem thường, nên tem chưa dùng của chúng thường ít gặp, còn tem đã dùng thì xuất hiện trên những phong bì công vụ còn sót lại.
Tem có phụ thu: hai con số trên một con tem
Thỉnh thoảng bạn sẽ thấy một con tem ghi hai con số nối bằng dấu cộng. Đó là tem có phụ thu (semi-postal), loại tem mà giá bán gồm hai phần: phần đầu là cước gửi thư, phần sau là khoản đóng góp cho một quỹ, thường là quỹ cứu trợ thiên tai, quỹ y tế, quỹ cho trẻ em hay một sự kiện thể thao. Khi dán gửi thư, chỉ phần đầu được tính là cước.
Loại tem này phổ biến ở nhiều nước châu Âu và có mặt trong tem Đông Dương cũng như tem một số giai đoạn ở Việt Nam. Hình in thường gắn với mục đích quyên góp: chữ thập, hình em bé, cảnh cứu trợ. Đối với người sưu tầm, tem có phụ thu được xếp chung trong năm phát hành hoặc thành mục riêng tuỳ catalogue; điều quan trọng là ghi đủ cả hai con số khi kê khai, đừng chỉ ghi phần cước.
Cũng cần phân biệt tem có phụ thu với nhãn quyên góp không có giá trị bưu chính. Nhãn quyên góp thường in đẹp, cùng kích cỡ tem, bán trong các chiến dịch gây quỹ, nhưng không có mệnh giá cước và không dùng gửi thư được. Nhìn vào chữ và mệnh giá, kết hợp tra catalogue, bạn sẽ tách được hai loại này mà không cần đoán.
Tem in chồng: đổi giá, đổi tên, đánh dấu một sự kiện
Tem in chồng là tem đã in xong được in thêm một lớp chữ hoặc số đè lên. Có ba lý do chính. Thứ nhất là đổi mệnh giá khi cước thay đổi hoặc đồng tiền thay đổi mà còn nhiều tem tồn kho; giới chơi tem gọi kiểu này là surcharge. Thứ hai là đổi tên nơi dùng, ví dụ khi chính quyền thay đổi hay khi tem của một vùng được chuyển sang dùng ở vùng khác. Thứ ba là đánh dấu một sự kiện bằng cách in thêm dòng chữ kỷ niệm lên tem có sẵn.
Người chơi phân biệt in chồng chính thức, do bưu chính thực hiện và có công bố, với in chồng không chính thức hoặc in chồng giả làm sau để bán. Dấu hiệu khác nhau giữa chúng được nói kỹ trong mảng nhận biết đồ in lại; ở đây chỉ cần nhớ nguyên tắc: một con tem in chồng chỉ có ý nghĩa khi kiểu chữ, màu mực, vị trí khớp với bản đã được catalogue ghi nhận.
Tem in chồng thường có nhiều biến thể ngay trong cùng một đợt: in đảo ngược, in lệch, in hai lần, thiếu một chữ. Những biến thể có thật của đợt in được ghi trong catalogue chuyên sâu. Khi gặp một con in chồng lạ, bạn ghi lại đặc điểm, chụp ảnh rõ, rồi hỏi người chơi chuyên mảng đó trước khi kết luận nó là gì.
Bảng phân biệt nhanh các loại tem
Bảng gom các loại tem đã nói ở trên với dấu hiệu nhận ra trên mặt tem. Không phải nước nào cũng phát hành đủ các loại này.
| Loại tem | Sinh ra để làm gì | Dấu hiệu trên tem | Người chơi thường quan tâm |
|---|---|---|---|
| Tem phổ thông | Gửi thư hằng ngày, dùng lâu dài | Mẫu đơn giản, dãy mệnh giá dài | Biến thể màu, giấy, răng giữa các đợt in |
| Tem kỷ niệm, đặc biệt | Đánh dấu sự kiện, giới thiệu chủ đề | Nhiều màu, khổ lớn, có tên chủ đề | Đủ bộ, phong bì ngày phát hành |
| Tem máy bay | Trả cước thư đường hàng không | Hình máy bay, bầu trời; mệnh giá cao | Phong bì bay thật, chuyến bay đầu |
| Tem thu thiếu cước | Ghi khoản cước người nhận phải trả | Chủ yếu là con số, ít màu | Phong bì có dán đúng và có dấu |
| Tem công vụ, miễn cước | Cho cơ quan hoặc đối tượng được miễn | Chữ chỉ việc công hoặc miễn cước | Tem trên phong bì công vụ thật |
| Tem có phụ thu | Cước gửi thư cộng khoản đóng góp quỹ | Hai con số nối bằng dấu cộng | Ghi đủ hai phần mệnh giá |
| Tem in chồng | Đổi giá, đổi tên, kỷ niệm | Lớp chữ hoặc số in đè lên mẫu cũ | Khớp kiểu chữ, màu, vị trí với catalogue |
Khi kê khai bộ sưu tập, thêm một cột "loại tem" theo bảng này sẽ giúp bạn và người xem sau hiểu ngay vì sao một con tem có hình dạng khác thường, và tránh xếp tem thu thiếu cước lẫn vào tem phổ thông chỉ vì cùng khổ nhỏ.
Ấn phẩm bưu chính in sẵn tem và nhãn cước máy
Ngoài con tem rời, bưu chính còn phát hành ấn phẩm bưu chính có tem in sẵn trên đó: bưu thiếp có ô tem in sẵn, phong bì in sẵn tem, thư gấp gửi máy bay (aerogramme) là một tờ giấy mỏng gấp thành phong bì và đã gồm cước. Người chơi gọi chung mảng này là postal stationery. Ô tem in sẵn không được cắt ra để dùng riêng; nếu cắt rời, nó chỉ còn là một mẩu giấy với giá trị sưu tầm thấp hơn hẳn ấn phẩm nguyên vẹn.
Một nhánh khác là dấu cước máy và nhãn cước in tại quầy: doanh nghiệp gửi nhiều thư dùng máy in dấu cước trực tiếp lên phong bì; bưu cục in nhãn cước theo trọng lượng bưu phẩm. Về bản chất, đây cũng là bằng chứng đã trả cước, chỉ không phải con tem in sẵn. Một số người sưu tầm chuyên mảng này vì nó phản ánh cách bưu chính hiện đại vận hành.
Với người mới, lời khuyên thực tế là giữ nguyên những ấn phẩm này như chúng có, không cắt ô tem, không bóc nhãn. Ghi chú nguồn gốc, ngày gửi đọc được từ dấu, rồi để riêng một bìa. Khi đã quen tay phân loại tem rời, bạn sẽ thấy những tờ giấy tưởng như tầm thường này bổ sung rất nhiều cho câu chuyện về thư từ của một thời.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một con tem là tem phổ thông hay tem kỷ niệm?
Tem phổ thông thường nhỏ, hình đơn giản, cùng một mẫu xuất hiện với nhiều mệnh giá và màu khác nhau. Tem kỷ niệm thường lớn hơn, nhiều màu, có tên sự kiện hoặc chủ đề, phát hành thành bộ một lần. Catalogue sẽ ghi rõ loại của từng con khi bạn tra theo năm.
Tem thu thiếu cước có dùng để gửi thư được không?
Không. Tem thu thiếu cước do bưu điện dán để ghi số tiền người nhận phải trả thêm, không phải để người gửi mua dán thư. Nếu thấy tem loại này dán ở góc phải như tem thường trên một phong bì, bạn nên tra kỹ vì đó có thể là phong bì làm ra để bán cho người sưu tầm.
Tem có phụ thu có giá trị gửi thư bằng tổng hai con số không?
Không. Giá trị gửi thư chỉ là con số đầu, tức phần cước. Con số sau là khoản đóng góp cho quỹ mà người mua tự nguyện trả thêm. Khi ghép cước để gửi thư, bạn chỉ tính phần đầu.
Tem in chồng có phải luôn quý hơn tem gốc không?
Không nhất thiết. Có đợt in chồng được in rất nhiều và rất phổ biến, có đợt chỉ in ít. Giá trị sưu tầm phụ thuộc số lượng, số còn lại, tình trạng và mức độ được ghi nhận, không phụ thuộc việc có chữ in đè hay không.
Có nên cắt ô tem in sẵn trên bưu thiếp cũ để dán vào album không?
Không nên. Ô tem in sẵn là một phần của ấn phẩm bưu chính, cắt ra thì mất cả giá trị tư liệu lẫn giá trị sưu tầm. Hãy giữ nguyên tấm bưu thiếp hoặc phong bì, đặt trong bìa riêng không có PVC.
Nhãn cước in từ máy ở bưu cục có được coi là tem không?
Về kỹ thuật, đó không phải tem in sẵn theo đợt phát hành mà là nhãn chứng nhận đã trả cước. Một số người sưu tầm vẫn gom loại này như một nhánh riêng của lịch sử bưu chính hiện đại. Bạn có thể giữ chúng nguyên trên phong bì nếu thấy thú vị.