Bảo quản tiền giấy cũ và tem cần ba thứ: độ ẩm vừa phải và ổn định (khoảng 45 đến 55 phần trăm), tránh ánh sáng trực tiếp, và đựng trong vật liệu không làm hại giấy. Với khí hậu Việt Nam, kẻ thù số một là ẩm: nó sinh mốc, làm tem chưa dùng dính bết vào nhau, làm giấy nhăn, gợn sóng. Kẻ thù thứ hai là chính những cách "giữ gìn" quen tay như ép plastic, ủi phẳng, dán băng dính.
Bài này đi qua từng dạng hư hại hay gặp trên tiền giấy, tiền polymer và tem, giải thích nguyên nhân, rồi đưa ra cách cất trong nhà ở mức người chơi bình thường làm được. Phần chọn album, bìa và hộp có bài riêng cùng danh mục; ở đây tập trung vào môi trường quanh tờ giấy.
Những hư hại hay gặp trên tiền giấy và tem
Nhận đúng bệnh thì mới chọn đúng cách giữ. Bảng dưới gom các dạng hư hại người chơi hay gặp khi mở một xấp tiền cũ hay một cuốn album tem để lâu.
| Hư hại | Trông thế nào | Nguyên nhân chính | Cách phòng |
|---|---|---|---|
| Mốc | Đốm xám, xanh, đen; có lớp lông tơ; mùi ẩm | Độ ẩm cao kéo dài, không khí tù | Hạ ẩm, thông gió, không cất ở chỗ sát tường |
| Đốm ố nâu (foxing) | Chấm nâu đỏ nhỏ rải rác | Ẩm kết hợp tạp chất trong giấy, nấm | Giữ ẩm ổn định; đã có thì để nguyên, không tẩy |
| Ố vàng toàn tờ | Giấy ngả vàng, giòn ở mép | Axit trong giấy và trong vật đựng, ánh sáng | Bìa không axit, tránh nắng, tránh đèn chiếu lâu |
| Tem dính bết | Tem chưa dùng dính vào nhau hoặc vào trang album | Keo mặt sau hút ẩm | Ngăn đựng có dải kính mờ, không xếp chồng ép |
| Mọt, nhậy cắn | Lỗ thủng, mép nham nhở, vệt ăn trên mặt | Côn trùng ăn giấy, keo, hồ | Hộp kín, dọn sạch, kiểm định kỳ |
| Phai màu | Màu in nhạt đi, mặt phơi sáng nhạt hơn mặt kia | Tia cực tím từ nắng và một số đèn | Cất tối, trưng bày ngắn ngày |
Những hư hại này hiếm khi đến từ một lần sơ suất. Chúng tích lại qua nhiều mùa. Vì vậy cách giữ tốt là cách đều đặn: cất đúng chỗ, mỗi tháng mở ra xem một lần, phát hiện sớm khi mới có vài đốm.
Vì sao độ ẩm "vừa phải" quan trọng hơn "càng khô càng tốt"
Khác với kim loại, giấy không thích quá khô. Sợi giấy chứa một lượng nước nhất định; khi môi trường quá khô, giấy co lại, giòn và dễ gãy ở nếp gấp. Khi môi trường quá ẩm, giấy nở ra, gợn sóng và trở thành nền tốt cho nấm mốc. Điều tệ nhất là độ ẩm lên xuống liên tục, vì mỗi lần co giãn là một lần sợi giấy chịu lực, nếp gấp yếu thêm, mép tem cong thêm.
Tài liệu bảo quản giấy của các thư viện, lưu trữ thường nêu khoảng độ ẩm tương đối từ 45 đến 55 phần trăm, nhiệt độ ổn định quanh mức phòng. Trong nhà ở Việt Nam, mùa nồm miền Bắc có thể đẩy độ ẩm lên trên 90 phần trăm, còn phòng bật máy lạnh suốt ngày lại có thể khô hơn mức đó. Bạn không cần đạt con số tuyệt đối, chỉ cần tránh hai đầu cực và tránh dao động lớn.
Vì thế, khi dùng hạt hút ẩm cho hộp đựng tiền giấy, bạn đừng nhồi quá nhiều như với hộp tiền kim loại. Một nhiệt ẩm kế nhỏ trong hộp sẽ cho bạn biết lượng hạt đã vừa chưa. Nếu bạn cất chung giấy và kim loại trong một tủ, hãy chia hộp riêng để mỗi thứ có mức ẩm hợp với nó.
Những cách "giữ gìn" làm hỏng tiền giấy và tem
Nhiều tờ tiền và con tem trong nhà hỏng không vì bị bỏ mặc mà vì được chăm quá tay. Đây là các thói quen hay gặp nhất.
- Ép plastic: nhiệt và keo của màng ép dính chặt vào giấy, không gỡ được nữa; tờ tiền mất hẳn khả năng được xem kỹ mặt giấy, hình chìm.
- Ủi cho phẳng: nhiệt làm giấy giòn, có thể làm mực đổi màu; tiền polymer gặp nhiệt có thể co, vênh không phục hồi được.
- Dán băng dính vá chỗ rách: keo ngả vàng, thấm vào giấy, để lại vệt nâu lâu dài hơn cả vết rách.
- Kẹp bằng ghim, kẹp giấy kim loại: để lại vết lõm, vết gỉ hình kẹp trên mép tiền.
- Buộc chun cả xấp: chun mủn ra dính vào giấy, hằn vết ngang qua cả xấp.
- Ngâm tem chưa dùng vào nước: mất lớp keo nguyên bản mà người chơi tem đặc biệt coi trọng.
- Gấp đôi để vừa ví, vừa sổ: mỗi nếp gấp là một đường yếu vĩnh viễn trên tờ tiền.
Những tờ đã lỡ bị xử lý như trên vẫn nên giữ, chỉ là ghi chú lại tình trạng. Đừng cố gỡ màng ép hay băng dính tại nhà, vì tờ tiền thường rách thêm; việc gỡ keo cũ thuộc về người làm phục chế giấy.
Cất tiền giấy và tem trong nhà, từng bước
Quy trình dưới dành cho bộ sưu tập cỡ gia đình, từ vài chục tới vài trăm tờ tiền và vài cuốn album tem.
- Tách tiền giấy cotton, tiền polymer và tem ra ba nhóm riêng, vì mỗi nhóm có yêu cầu hơi khác nhau.
- Cho mỗi tờ tiền vào một bìa trong làm từ nhựa không PVC, vừa khổ, không chật đến mức phải ép tờ tiền cong vào.
- Xếp các bìa đứng trong hộp lưu trữ không axit hoặc trong album có trang đựng tiền, không đặt nằm dưới chồng sách nặng.
- Tem chưa dùng để trong sổ đựng tem có dải nhựa trong hoặc giấy kính mờ, hoặc trong túi kẹp tem không cần bản lề.
- Đặt album tem đứng như sách trên kệ, không xếp chồng nằm ngang, để trang không ép vào nhau khi trời ẩm.
- Chọn chỗ cất trong phòng ngủ hoặc phòng khách có điều hoà, xa nhà tắm, bếp, tường ngoài hướng tây.
- Mỗi tháng mở hộp và album ra vài phút vào ngày khô, lật kiểm vài tờ ngẫu nhiên, tìm đốm mốc hay dấu côn trùng.
Nếu thấy một tờ có đốm mốc, tách nó ra để ở chỗ thoáng khô, xa phần còn lại, rồi xem hộp chứa nó có ẩm bất thường không. Mốc trên một tờ thường là tín hiệu về cả cái hộp.
Tiền polymer và tiền cotton: giữ hơi khác nhau
Tiền cotton sợ ẩm và gấp. Tiền giấy làm từ sợi bông, như phần lớn tiền Việt Nam trước khi chuyển sang polymer và các mệnh giá nhỏ hiện hành, hút ẩm, nhăn và dễ có nếp gấp. Chúng cần môi trường ẩm ổn định và bìa đựng phẳng.
Tiền polymer sợ nhiệt và mài. Tiền polymer không hút ẩm như giấy, ít bị mốc, nhưng gặp nhiệt có thể co lại, vênh mép. Mực in trên bề mặt nhựa cũng có thể bị mài mòn khi cọ xát lâu. Đừng để tiền polymer trong ô tô nắng, trên nắp máy tính hay gần nguồn nhiệt.
Tiền polymer vẫn cần bìa riêng. Bề mặt nhựa dễ trầy, dễ hút bụi tĩnh điện. Bìa trong riêng từng tờ vẫn là cách tốt để giữ tờ tiền mới tinh không có vết.
Đừng nhét hạt hút ẩm sát tờ tiền. Túi hạt hút ẩm đặt ở góc hộp, không đặt đè lên tờ tiền, vì vết hằn của túi có thể in lên giấy mềm sau nhiều tháng.
Ghi tình trạng lúc nhận vào. Mỗi tờ tiền khi mới vào bộ nên được ghi vài chữ về tình trạng: phẳng hay có nếp, mép nguyên hay sờn, có đốm ố không. Lần kiểm sau bạn so với ghi chú để biết tờ tiền đang giữ nguyên hay đang xấu đi, thay vì dựa vào trí nhớ.
Côn trùng hại giấy: nhận ra sớm và giữ chúng tránh xa
Giấy, hồ dán và keo mặt sau con tem đều là thức ăn của một số loài côn trùng quen thuộc trong nhà Việt: con nhậy bạc (cá bạc) thân dẹt màu ánh bạc chạy rất nhanh, gián, mọt sách và mối. Nhậy và gián thường gặm bề mặt giấy, để lại những vệt mỏng loang như bị cạo, hay ăn mép phong bì nơi có hồ. Mọt khoét lỗ nhỏ xuyên qua nhiều lớp giấy. Mối là nguy cơ lớn nhất vì chúng có thể đi từ tường, từ sàn gỗ vào tận trong tủ.
Cả bốn loài đều thích chỗ tối, ẩm, ít bị xáo trộn. Vì vậy những biện pháp giữ khô cho bộ sưu tập cũng đồng thời là biện pháp chống côn trùng. Thêm vào đó là vài thói quen đơn giản: không để đồ ăn, vụn bánh gần chỗ cất; không cất giấy trong thùng các tông để sát nền; kê kệ cách tường một khoảng; và dùng hộp có nắp kín thay vì hộp mở.
Mỗi lần kiểm tra hằng tháng, bạn nhìn đáy hộp xem có vụn giấy li ti, phân côn trùng dạng hạt nhỏ hay xác côn trùng không. Nếu phát hiện, tách hiện vật ra, lau hộp, xem xét cả tủ và tường phía sau. Với mối, việc xử lý nhà cửa nên để đơn vị chuyên làm; còn hiện vật giấy đã bị hại thì cất riêng, không phun thuốc trực tiếp lên chúng.
Ánh sáng và trưng bày: xem được nhưng đừng phơi
Tiền giấy và tem in bằng mực, và mực phai dưới ánh sáng, nhất là tia cực tím trong nắng. Một khung tranh treo tiền giấy cạnh cửa sổ chỉ sau vài năm đã cho thấy sự khác biệt rõ giữa phần phơi sáng và phần bị viền khung che. Đèn huỳnh quang cũ cũng phát một lượng tia cực tím nhất định; đèn LED ít hơn nhiều.
Nếu muốn trưng bày, bạn có thể dùng khung có kính lọc tia cực tím, treo ở tường không có nắng chiếu, và luân phiên: trưng bày một bộ trong vài tháng rồi cất đi, thay bộ khác. Đồ quý nhất của bộ sưu tập nên được trưng bằng ảnh chụp hoặc bản in màu chất lượng tốt, còn bản gốc thì cất trong tối.
Cuối cùng, nhớ rằng tem và tiền giấy có mặt trước, mặt sau. Khi trưng bày trong khung kín cả hai mặt, mặt sau của tờ tiền vẫn cần không khí khô, nên đừng dán tờ tiền lên tấm bìa thường bằng keo. Dùng góc kẹp bằng giấy không axit hoặc khung có túi đựng là cách đảo ngược được.
Câu hỏi thường gặp
Tiền giấy đã bị mốc có cứu được không?
Mốc khô, nhẹ trên bề mặt có thể chải bớt bằng cọ thật mềm ở ngoài trời, sau khi tờ tiền đã được làm khô hẳn ở chỗ thoáng. Vết ố do mốc để lại thường không mất. Với tờ có giá trị lịch sử, bạn nên nhờ người làm phục chế giấy thay vì dùng cồn hay chất tẩy tại nhà.
Tem chưa dùng đã dính vào trang album thì gỡ thế nào?
Đừng giật mạnh vì sẽ rách mặt tem hoặc bóc lớp giấy. Nếu chỉ dính nhẹ, đôi khi để album ở phòng khô vài ngày tem sẽ tự lỏng ra. Dính chặt thì việc gỡ thường phải làm mất lớp keo, nên bạn cần cân nhắc và có thể hỏi người chơi tem lâu năm trước khi làm.
Có nên dùng long não hay băng phiến để chống mọt giấy không?
Không nên đặt sát giấy. Một số chất chống côn trùng bay hơi có thể làm ố hoặc để lại mùi lâu trên giấy, lại không tốt cho người hít phải trong phòng kín. Cách an toàn hơn là hộp kín, giữ sạch kệ, không để đồ ăn gần chỗ cất và kiểm tra định kỳ.
Tờ tiền có nếp gấp sâu có nên ép phẳng dưới sách nặng không?
Ép dưới sách vài ngày giúp tờ tiền bớt cong vênh nhưng không xoá được nếp gấp, vì sợi giấy ở nếp đã gãy. Ép lâu trong môi trường ẩm còn có thể làm dính tờ tiền với giấy bên cạnh. Bạn chỉ cần để tờ tiền phẳng trong bìa đựng vừa khổ là đủ.
Bảo quản tem đã dùng còn dính trên phong bì như thế nào?
Nếu phong bì có dấu bưu chính rõ ràng hay có giá trị lịch sử bưu chính, bạn nên giữ nguyên cả phong bì trong túi nhựa không PVC vừa khổ, không cắt tem ra. Phong bì phổ thông mà bạn chỉ quan tâm con tem thì có thể tách tem theo cách người chơi tem vẫn làm với tem đã dùng.
Có cần máy lạnh chạy suốt ngày đêm cho bộ sưu tập giấy không?
Không bắt buộc. Máy lạnh giúp hạ ẩm nhưng bật tắt liên tục lại tạo dao động. Với bộ sưu tập gia đình, hộp kín đặt trong phòng ở, có nhiệt ẩm kế và lượng hạt hút ẩm vừa phải, kiểm tra hằng tháng là đủ giữ tiền giấy và tem ổn định qua nhiều năm.