Vật liệu an toàn để đựng tiền và tem là nhựa không chứa PVC (như polyester PET, polypropylene, polyethylene) và giấy, bìa không axit. Nhựa PVC mềm chứa chất hoá dẻo; chất này thoát ra dần, gặp tiền đồng thì để lại vệt nhớt xanh, gặp giấy thì làm ố dính. Đây là lỗi phổ biến nhất ở bộ sưu tập mới bắt đầu, vì túi PVC rẻ, mềm, trong và có mặt ở khắp nơi.
Bài này giúp bạn nhận ra vật liệu trong tay mình là gì, chọn album, bìa, hộp cho từng loại hiện vật, và học cách cầm một đồng tiền, một tờ tiền, một con tem sao cho không để lại dấu. Phần môi trường cất giữ như độ ẩm, ánh sáng đã có bài riêng; ở đây tập trung vào thứ chạm trực tiếp vào hiện vật.
Vì sao PVC là thứ cần tránh đầu tiên
PVC tự nó là nhựa cứng. Để làm thành túi mềm, bìa dẻo, nhà sản xuất trộn thêm chất hoá dẻo. Chất này không gắn chặt vào nhựa mà từ từ di chuyển ra bề mặt, nhất là khi nóng. Khi một đồng tiền đồng nằm trong túi PVC nhiều năm, lớp chất hoá dẻo và các sản phẩm phân huỷ của nhựa phủ lên kim loại, phản ứng với đồng, tạo thành lớp nhớt hoặc cặn màu xanh. Người chơi tiền quốc tế gọi hiện tượng này là hư hại do PVC.
Dấu hiệu dễ thấy là túi nhựa có mùi nhựa rõ, sờ hơi dính hoặc nhờn, sau vài năm ngả vàng và trở nên giòn. Đồng tiền bên trong có vệt xanh dạng dầu, khác với patina cứng. Với tiền giấy và tem, túi PVC có thể dính vào bề mặt, để lại vết bóng hay vết ố.
Vấn đề là PVC rất rẻ và rất phổ biến: túi zip mỏng ở chợ, bìa kẹp tài liệu văn phòng, trang album rẻ tiền đều có thể làm từ nhựa này. Không phải nhựa trong nào cũng là PVC, nhưng nếu bạn không chắc, hãy coi nó là PVC cho tới khi biết khác.
Nhận ra nhựa và giấy trong tay bạn là gì
Không có cách nhận biết tuyệt đối bằng mắt, nhưng vài dấu hiệu dưới đây giúp bạn loại được phần lớn vật liệu không an toàn mà không phải đốt hay thử hoá chất.
| Vật liệu | Dấu hiệu thường gặp | Ký hiệu tái chế hay in ở đáy | Dùng cho tiền, tem |
|---|---|---|---|
| PVC mềm | Mềm dẻo, mùi nhựa rõ, sờ hơi nhờn, ngả vàng theo năm | Số 3 | Tránh, kể cả để tạm |
| Polyester PET | Trong suốt như kính, cứng, giòn tiếng khi bóp, không mùi | Số 1 | Tốt cho bìa tiền giấy, cửa sổ bìa xu |
| Polypropylene | Hơi mờ hoặc trong, dẻo nhưng không nhờn, không mùi | Số 5 | Tốt cho trang album, hộp kín |
| Polyethylene | Mềm, hơi mờ đục, không mùi | Số 2 hoặc 4 | Tốt cho túi nhỏ, tấm xốp lót |
| Giấy, bìa thường | Ngả vàng nhanh, giòn ở mép | Không có | Tránh cho tiếp xúc lâu |
| Giấy, bìa không axit | Thường được ghi rõ khi bán cho lưu trữ, bảo tàng | Không có | Tốt cho hộp, phong bì, giấy lót |
Khi mua bìa, album, bạn nên tìm mô tả ghi rõ chất liệu và chữ "không PVC". Nếu người bán không nói được chất liệu, đó đã là một câu trả lời. Một số túi nhựa cũ trong nhà, kể cả do người chơi trước để lại, nên được thay ngay khi bạn nhận bộ sưu tập.
Chọn đồ đựng cho từng loại hiện vật
Tiền xu, tiền đồng cổ. Bìa giấy cứng gấp đôi có cửa sổ nhựa PET, khay có ngăn tròn lót xốp, hoặc viên nang nhựa acrylic cho từng đồng quý. Bìa giấy cửa sổ thường được bấm ghim; bạn nên ép phẳng chân ghim bằng kìm để không cào vào đồng tiền bên cạnh khi xếp chung hộp.
Tiền giấy, tiền polymer. Bìa trong làm từ PET hoặc polypropylene, rộng hơn tờ tiền một chút. Album tiền giấy có trang nhiều ngăn tiện xem nhưng nên chọn loại trang không PVC và đặt album đứng.
Tem chưa dùng. Sổ đựng tem có dải nhựa trong hoặc giấy kính mờ để cài tem mà không cần dán, hoặc túi kẹp tem không cần bản lề để giữ nguyên lớp keo.
Tem đã dùng. Có thể dùng bản lề tem bằng giấy kính mỏng, loại người chơi tem vẫn dùng, vì tem đã dùng không còn keo cần giữ. Không dán bằng hồ, băng dính hay keo dán giấy thường.
Phong bì, bưu thiếp, giấy tờ. Túi nhựa không PVC vừa khổ, hoặc phong bì giấy không axit, xếp đứng trong hộp lưu trữ.
Đồ nhiều chất liệu. Huy hiệu có ghim kim loại, thẻ có dây vải nên để riêng trong túi hoặc khay có đệm, không ép chung với giấy.
Đồ đựng tạm khi đi chợ, đi giao lưu. Mang theo vài bìa trống và một hộp nhỏ cứng để có chỗ cho món mới nhận ngay tại chỗ, thay vì nhét vào ví, túi áo hay kẹp vào sổ tay. Rất nhiều nếp gấp và vết xước sinh ra đúng trên đường về nhà.
Cầm một đồng tiền, một tờ tiền, một con tem cho đúng
Phần lớn dấu vân tay trên tiền đồng không bao giờ mất hẳn: dầu và muối trên da phản ứng với kim loại, để lại hình vân tay xỉn màu sau vài tháng. Học cách cầm từ đầu đỡ phải tiếc về sau.
- Rửa tay bằng xà phòng, lau thật khô trước khi mở hộp. Tay khô và sạch quan trọng hơn mọi loại găng.
- Làm việc trên bàn có trải khăn bông dày, để nếu rơi thì đồng tiền rơi vào chỗ mềm.
- Cầm tiền xu bằng vành, giữa ngón cái và ngón trỏ, không chạm vào mặt có chữ hay hình.
- Cầm tờ tiền bằng hai tay, đỡ phẳng, không nhấc lên bằng một góc vì góc là chỗ dễ gập nhất.
- Gắp tem bằng kẹp tem đầu dẹt, loại không có răng cưa, không dùng nhíp nhổ lông mày đầu nhọn.
- Không nói chuyện, không ho, không hắt hơi ngay trên hiện vật; giọt nước bọt nhỏ có thể để lại đốm trên mặt tiền.
- Xem xong thì cho hiện vật trở lại đúng bìa, đúng ngăn ngay, không để rải rác trên bàn rồi đi làm việc khác.
Về găng tay, người chơi có hai trường phái. Găng cotton trắng phổ biến trong ảnh nhưng thấm mồ hôi, sợi vải có thể móc vào mép tem, lại làm giảm cảm giác tay nên dễ đánh rơi. Nhiều người làm bảo quản ưa găng nitrile mỏng cho kim loại và tay sạch khô cho giấy. Bạn chọn cách nào cũng được, miễn là nhất quán và cẩn thận.
Nhận bộ sưu tập cũ: thay đồ đựng trước khi làm việc khác
Khi nhận lại một bộ tiền, tem từ người thân hay mua lại từ người chơi khác, việc đầu tiên nên làm không phải là phân loại hay tra cứu mà là xem đồ đựng. Bộ sưu tập cũ thường nằm trong album trang PVC đã ngả vàng, trong phong bì thư thường, trong hộp bánh kim loại, hay trong những xấp kẹp bằng ghim. Mỗi tháng nằm thêm trong những thứ đó là thêm một tháng hư hại âm thầm.
Bạn làm theo thứ tự: chụp ảnh nguyên trạng từng trang album, từng hộp trước khi động vào, để giữ lại cách người trước đã sắp xếp vì đó cũng là thông tin. Sau đó chuyển từng hiện vật sang bìa mới, ghi kèm vị trí cũ, ví dụ "trang 4, ngăn thứ hai". Trang album cũ, nếu còn có giá trị kỷ niệm, có thể giữ lại trống, cất riêng.
Những gì người trước ghi trên bìa, trên trang album, dù là bút chì nguệch ngoạc, cũng nên giữ: chép lại vào sổ kê và cất nguyên mẩu giấy ghi chú. Một dòng chữ như "mua ở Hàng Bè năm ấy" hay "ông cho" có thể là thứ duy nhất còn lại về nguồn gốc món đồ. Đổi đồ đựng mà làm mất những dòng đó là cái giá không đáng.
Album tốt chưa đủ: cách xếp và đặt album
Một cuốn album an toàn vẫn có thể làm hỏng hiện vật nếu cách xếp sai. Album tiền xu đầy đặt nằm ngang rồi chồng lên nhau làm trang dưới chịu sức nặng, đồng tiền bị ép vào nhựa. Album tem đặt nằm lâu trong nhà ẩm có thể làm các trang dính vào nhau. Nguyên tắc chung là đặt album đứng như sách trên kệ, không nhét quá chặt, chừa khoảng thở giữa các cuốn.
Mỗi ngăn album chỉ để một hiện vật. Hai đồng tiền nhét chung một ngăn sẽ cọ vào nhau mỗi lần lật trang. Tiền giấy gập lại cho vừa ngăn nhỏ là tự tạo thêm nếp gấp. Nếu một hiện vật không vừa chỗ, hãy đổi chỗ chứ đừng đổi hình dạng hiện vật.
Cuối cùng, nên chừa một khoảng trống cho bộ sưu tập lớn lên. Một cuốn album đã kín chỗ sẽ khiến bạn nhét thêm vào chỗ không phù hợp. Mua dư một ít trang, một ít bìa ngay từ đầu, chọn loại có thể mua thêm cùng mẫu, để bộ sưu tập về lâu dài trông gọn và đồng nhất.
Những thứ nên có trong một bộ đồ nghề cơ bản
Bộ đồ nghề không cần đắt, nhưng nên dùng riêng cho bộ sưu tập, để chúng luôn sạch và không lẫn bụi bẩn từ việc khác.
- Kính lúp cầm tay độ phóng đại khoảng 5 đến 10 lần, có thể thêm đèn nhỏ.
- Kẹp tem đầu dẹt, vài chiếc với độ dài khác nhau.
- Găng nitrile mỏng không bột cho việc cầm kim loại, phân loại hũ tiền.
- Khăn bông dày hoặc tấm lót mềm để trải bàn khi làm việc.
- Bìa, túi, trang album không PVC; hộp lưu trữ không axit.
- Hạt hút ẩm có chỉ thị màu và một nhiệt ẩm kế nhỏ.
- Bút chì mềm để ghi lên bìa giấy, không dùng bút mực vì mực có thể lem hoặc thấm qua.
- Thước kẹp và cân nhỏ có độ chia một phần mười gam để ghi thông số đồng tiền.
Khi muốn trưng bày hình ảnh đồng tiền cổ trong nhà mà không phải đưa hiện vật thật ra ngoài, nhiều người chọn đồ mới chế tác mô phỏng; nếu có nhu cầu đó, bạn có thể xem thêm vật phẩm có ghi rõ là đồ mới chế tác trên Vật Phẩm Phong Thủy, và cất riêng chúng khỏi tiền thật để không bao giờ lẫn.
Câu hỏi thường gặp
Túi zip nhựa mua ở chợ có dùng đựng tiền xu được không?
Dùng tạm vài ngày khi phân loại thì được, nhưng không nên cất lâu nếu bạn không biết túi làm bằng nhựa gì. Nhiều túi zip mỏng là polyethylene và tương đối an toàn, nhưng cũng có loại pha PVC. Túi có mùi nhựa, sờ nhờn hoặc dẻo bất thường thì nên thay ngay bằng túi rõ chất liệu.
Đồng tiền đã có vệt nhớt xanh do túi PVC thì xử lý thế nào?
Trước hết lấy đồng tiền ra khỏi túi đó ngay và để ở chỗ khô thoáng. Vệt nhớt mới thường còn nằm trên bề mặt, người có kinh nghiệm có thể gỡ bằng dung môi phù hợp. Lâu năm thì nó đã ăn vào kim loại thành vết vĩnh viễn. Đừng chà xát hay dùng axit.
Giấy không axit có cần thiết với người chơi nhỏ không?
Với vài chục hiện vật, bạn không cần mua cả bộ đồ lưu trữ chuyên dụng. Nhưng thứ chạm trực tiếp vào tiền giấy và tem trong nhiều năm, như bìa lót, phong bì, nên là loại không axit. Hộp ngoài cùng có thể là hộp nhựa kín thông thường bằng polypropylene.
Có nên dán tem bằng bản lề vào album không?
Với tem đã dùng, bản lề giấy kính mỏng là cách truyền thống và vẫn được nhiều người chơi chấp nhận. Với tem chưa dùng còn nguyên keo, nhiều người chơi tránh bản lề vì nó để lại dấu trên lớp keo; họ dùng túi kẹp hoặc sổ có dải nhựa để cài tem.
Đặt tiền xu trong khay nhung có ổn không?
Khay nhung đẹp khi trưng bày, nhưng nhung nhuộm màu có thể chứa chất không hợp với kim loại và giữ bụi, giữ ẩm. Nếu dùng, nên chọn khay của nhà sản xuất đồ sưu tầm có ghi rõ chất liệu, đặt trong hộp kín có hạt hút ẩm, và không để đồng tiền nằm trên nhung quá lâu.
Tại sao không nên viết thông tin lên bìa bằng bút bi?
Mực bút bi và bút dạ có thể lem khi gặp ẩm, thấm qua bìa giấy mỏng, hoặc in hằn lên hiện vật nằm bên dưới. Bút chì mềm ghi rõ, không lem, xoá được khi cần sửa. Nếu muốn ghi trên bìa nhựa, hãy ghi lên một mẩu giấy không axit rồi kẹp vào bìa.