Muốn đọc một đồng tiền mòn hay gỉ, đừng rửa hay cạo; hãy dùng ba công cụ không làm hại hiện vật: ánh sáng chiếu xiên từ thấp, ảnh chụp chuyển đen trắng tăng tương phản, và bản rập bằng giấy mỏng với bút chì mềm. Ba cách này thường đủ để đọc ra thêm một hai chữ, và một hai chữ đó thường đủ để xác định niên hiệu.
Bài này hướng dẫn từng cách một, kèm phương pháp suy luận từ những mảnh nét còn lại, và cách nhận biết lúc nên dừng để ghi "chưa đọc được". Những việc như làm sạch tiền hay xử lý gỉ là một chủ đề khác, cần thận trọng hơn nhiều; ở đây chỉ bàn chuyện đọc.
Đừng làm sạch để đọc
Phản xạ tự nhiên khi thấy chữ bị gỉ che là lấy bàn chải, tăm, giấm hay chanh để "lau cho rõ". Đây là cách nhanh nhất để mất chữ vĩnh viễn. Lớp gỉ trên tiền đồng thường bám chặt vào bề mặt kim loại, và bên dưới nó, chữ có thể đã bị ăn mòn một phần. Cạo gỉ đi nhiều khi không làm chữ hiện ra mà làm lộ một bề mặt rỗ, mất luôn đường nét mà lớp gỉ vẫn còn giữ hình.
Ngoài ra, axit trong giấm, chanh hay các chất tẩy mạnh tiếp tục ăn vào kim loại sau khi bạn đã rửa, để lại vết loang và đổi màu. Với tiền kẽm và tiền pha chì, những kim loại mềm và dễ phản ứng, thiệt hại còn nhanh hơn. Đồng tiền "sạch" sau khi tẩy thường bị người chơi tiền đánh giá thấp hơn hẳn đồng còn nguyên lớp gỉ tự nhiên.
Tin tốt là phần lớn chữ trên tiền mòn vẫn có độ nổi nhất định, dù rất nhỏ. Mắt người khó thấy độ nổi đó dưới ánh sáng đều, nhưng chỉ cần đổi hướng sáng, đổi cách nhìn, chữ sẽ hiện ra. Ba công cụ trong bài đều dựa vào nguyên lý đó.
Một lưu ý an toàn: khi xoay, cầm tiền cũ trong thời gian dài, đặc biệt là tiền kẽm và tiền có màu xám mờ, hãy rửa tay sau đó và không để trẻ nhỏ cầm chơi hay ngậm. Không dùng axit hay chất tẩy mạnh dưới bất kỳ hình thức nào.
Ánh sáng xiên: công cụ rẻ nhất mà hiệu quả nhất
Bạn chỉ cần một ngọn đèn nhỏ có chùm sáng tập trung, như đèn bàn có cổ cong hoặc đèn pin điện thoại, và một căn phòng tối.
- Tắt đèn phòng hoặc kéo rèm, để chỉ còn một nguồn sáng.
- Đặt đồng tiền trên tấm vải tối màu. Đưa đèn xuống thấp, gần như song song với mặt bàn, chiếu từ một phía.
- Nhìn từ trên xuống. Những nét nổi sẽ tạo bóng ở phía đối diện với đèn, và bóng đó làm nét hiện rõ hơn hẳn.
- Xoay đồng tiền chậm từng nấc, khoảng một phần tám vòng mỗi lần, quan sát xem nét nào hiện ra ở góc nào.
- Đổi độ cao của đèn: thấp hơn cho bóng dài hơn, cao hơn khi bóng quá dài che mất nét bên cạnh.
- Ghi lại những nét bạn thấy bằng cách vẽ phác lên giấy, ghi cả góc chiếu cho từng nét.
Cách này hiệu quả bất ngờ với những đồng mà dưới ánh sáng phòng trông như mòn nhẵn. Nhiều người chơi lâu năm chỉ cần một ngọn đèn bàn và một chiếc kính lúp mười lần cho phần lớn công việc đọc chữ.
Chụp ảnh bằng điện thoại để thấy thêm
Máy ảnh điện thoại ngày nay có thể bắt được những khác biệt sáng tối mà mắt thường bỏ qua. Vài thao tác đơn giản:
- Chụp dưới ánh sáng xiên như trên, ở bốn hướng đèn khác nhau: trên, dưới, trái, phải so với mặt chữ.
- Giữ máy song song với mặt tiền để chữ không bị méo; dùng chế độ chụp cận cảnh nếu máy có.
- Chuyển ảnh sang đen trắng và tăng tương phản, giảm vùng sáng. Màu gỉ xanh, đỏ thường che mắt; bỏ màu đi, chỉ còn sáng tối, chữ dễ hiện hơn.
- Phóng to từng vùng chữ trên màn hình thay vì nhìn cả đồng tiền một lúc.
- Ghép bốn ảnh cạnh nhau để so: một nét có thể chỉ hiện ở một hướng đèn.
- Lưu ảnh gốc, chỉ chỉnh trên bản sao, để sau này còn đối chiếu và để người khác xem được ảnh nguyên.
Một ảnh chụp tốt cũng là thứ bạn cần nhất khi nhờ người khác đọc giúp. Người xem ở xa không cầm được đồng tiền; ảnh dưới ánh sáng xiên gần như thay thế được việc đó.
Nếu điện thoại có chế độ chụp liên tiếp hoặc quay video, bạn có thể quay chậm trong lúc xoay đèn quanh đồng tiền, rồi dừng hình ở khung nào nét chữ hiện rõ nhất. Cách này đỡ phải chụp đi chụp lại nhiều lần.
Bản rập bằng giấy và bút chì
Rập, hay thác bản, là cách lấy hình nét nổi lên giấy. Phương pháp truyền thống dùng mực, nhưng với người sưu tầm tại nhà, giấy mỏng và bút chì mềm an toàn hơn cho đồng tiền.
- Chuẩn bị giấy mỏng, dai, không có vân, như giấy pơ-luya hoặc giấy can mỏng, và một cây bút chì mềm hoặc thỏi chì than.
- Đặt đồng tiền trên mặt phẳng cứng. Phủ giấy lên, giữ giấy bằng ngón tay ở bốn phía để không xê dịch. Không dán băng dính lên tiền.
- Nghiêng bút chì gần như nằm ngang, chà nhẹ đều tay qua toàn bộ mặt tiền theo một hướng. Những phần nổi sẽ đậm, phần lõm để trắng.
- Làm từ nhẹ đến đậm dần; chà mạnh ngay từ đầu dễ làm rách giấy và mất chi tiết.
- Làm hai đến ba bản, mỗi bản chà theo một hướng khác nhau. So các bản để thấy nét ổn định.
- Ghi mã phiếu, mặt (trước hay lưng) và ngày rập lên góc giấy. Nhẹ nhàng phủi bụi chì khỏi đồng tiền bằng cọ mềm khô sau khi làm.
Bản rập có ưu điểm lớn là xoá hết màu sắc và gỉ, chỉ giữ lại hình nổi. Nhiều chữ mà ảnh chụp còn lờ mờ lại hiện khá rõ trên bản rập. Tránh dùng đất sét, sáp hay keo để lấy khuôn chữ, vì chúng có thể để lại chất bám trên tiền.
Kính lúp và cách nhìn cho đỡ mỏi mắt
Độ phóng đại vừa phải. Kính lúp khoảng mười lần là đủ cho phần lớn việc đọc chữ tiền. Kính mạnh hơn cho thấy chi tiết nhỏ nhưng trường nhìn hẹp, dễ mất cái nhìn tổng thể về hình chữ; nên dùng nó để xem từng nét sau khi đã đoán được chữ.
Đèn và kính đi cùng nhau. Kính lúp có đèn tích hợp thường chiếu thẳng từ trên xuống, làm mất bóng của nét nổi. Với tiền mòn, tắt đèn trên kính và dùng một đèn rời chiếu xiên sẽ cho kết quả tốt hơn.
Nhìn tổng thể trước, chi tiết sau. Đặt đồng tiền cách mắt một khoảng vừa, nheo mắt nhìn tổng thể dưới ánh sáng xiên để nhận dáng chữ; sau đó mới dùng kính xem nét. Nhiều chữ mòn nhận ra bằng dáng, không phải bằng từng nét.
Nghỉ mắt. Sau khoảng hai mươi phút, nhìn ra xa vài phút. Mắt mỏi dễ "thấy" những nét không có. Những đồng khó nên để sang buổi khác, đọc lại với mắt tỉnh táo.
Đọc độc lập. Nếu có người cùng chơi, mỗi người đọc riêng một đồng khó rồi mới so kết quả. Hai người đọc giống nhau mà không bàn trước là một dấu hiệu tốt.
Đọc từng mảnh chữ: suy luận từ những nét còn lại
Sau khi đã dùng hết ba công cụ, thường bạn sẽ có một đồng tiền với hai chữ rõ, một chữ đọc được một nửa và một chữ gần như mất. Đây là lúc dùng suy luận, có phương pháp và có giới hạn.
Bắt đầu từ những gì chắc chắn. Nếu "thông" và "bảo" đã rõ, bạn biết thứ tự đọc và biết hai vị trí còn lại là niên hiệu. Nếu một chữ niên hiệu đã rõ, ví dụ "Đức", hãy liệt kê tất cả niên hiệu có chữ đó mà bạn biết có tiền: Hồng Đức, Tự Đức, và những niên hiệu khác. So nét còn lại của chữ kia với từng ứng viên: có ba chấm thuỷ bên trái không, có chữ "khẩu" nhỏ không.
Kết hợp với số đo và kim loại. Nếu đồng tiền cỡ và màu kim loại giống các đồng Tự Đức đã đọc rõ trong cùng hũ, khả năng cao nó thuộc nhóm đó. Nếu khác hẳn, đừng ép.
Ghi kết quả theo đúng mức chắc chắn. Ví dụ: "…Đức thông bảo, chữ đầu mất phần lớn, còn ba chấm thuỷ bên trái; khả năng cao là Hồng Đức". Câu ghi như vậy cho người sau biết bạn đã thấy gì và suy ra gì, để họ có thể kiểm lại.
Khi nào dừng lại và ghi "chưa đọc được"
Có những đồng tiền đã mòn đến mức không công cụ nào giúp được: ánh sáng xiên không tạo bóng, bản rập chỉ là một vòng tròn xám. Có những đồng gỉ dày đến mức chữ nằm hoàn toàn bên dưới. Với những đồng này, điều đúng đắn là dừng lại, ghi "chưa đọc được", và cất chúng cẩn thận cùng nhóm.
Dừng lại không phải là thất bại. Một đồng không đọc được vẫn là một phần của hũ tiền, vẫn cho biết số lượng, cỡ, kim loại. Có thể vài năm sau, khi mắt bạn tinh hơn, hoặc khi có người có kinh nghiệm xem, đồng tiền sẽ được đọc ra. Còn nếu bạn cố cạo, tẩy để đọc ngay, khả năng đó mất luôn.
Cũng nên dừng khi bạn nhận ra mình đang "nhìn thấy" chữ mà mình muốn thấy. Mắt người rất giỏi ghép những mảng sáng tối thành hình quen thuộc, nhất là khi đang mong một đồng tiền thuộc niên hiệu đặc biệt. Dấu hiệu cảnh báo là bạn chỉ thấy chữ đó ở một góc chiếu duy nhất và không thấy trên bản rập. Khi đó, hãy đánh dấu "nghi" thay vì "chắc", và nhờ người khác đọc độc lập, không nói trước bạn nghĩ là chữ gì.
Những đồng tiền quan trọng, như đồng nghi là của một triều ít gặp, nên được giữ nguyên trạng và nhờ người có chuyên môn xem trực tiếp, thay vì tự xử lý thêm.
Câu hỏi thường gặp
Có nên ngâm tiền đồng gỉ trong giấm cho dễ đọc không?
Không nên. Giấm và các axit nhẹ khác ăn vào kim loại, làm mất lớp gỉ tự nhiên, gây loang màu và có thể làm mất luôn những nét chữ còn sót. Hãy dùng ánh sáng xiên, ảnh chụp tăng tương phản và bản rập bút chì trước; những cách này không làm hại đồng tiền.
Bản rập tiền là gì?
Bản rập, hay thác bản, là cách lấy hình nét nổi của đồng tiền lên giấy. Bạn phủ một tờ giấy mỏng lên tiền, dùng bút chì mềm nghiêng chà nhẹ, phần nổi sẽ đậm lên. Bản rập xoá hết màu gỉ, chỉ giữ lại hình chữ, nên nhiều khi dễ đọc hơn nhìn trực tiếp.
Chụp ảnh tiền xu bằng điện thoại thế nào cho rõ chữ?
Tắt đèn phòng, chiếu một nguồn sáng nhỏ từ thấp một phía, giữ máy song song với mặt tiền và chụp ở bốn hướng đèn. Sau đó chuyển ảnh sang đen trắng, tăng tương phản, phóng to từng chữ. Luôn giữ ảnh gốc, chỉ chỉnh trên bản sao.
Đồng tiền chỉ còn đọc được hai chữ thì có xác định được không?
Nhiều trường hợp được. Nếu hai chữ đó là "thông bảo", bạn biết thứ tự đọc và có thể so phần nét còn lại của niên hiệu với danh sách. Nếu một chữ niên hiệu còn rõ, danh sách ứng viên thu hẹp rất nhanh. Kết hợp với số đo và kim loại để chọn, và ghi rõ mức chắc chắn.
Có nên dùng đất sét hay sáp để lấy khuôn chữ không?
Không nên với người sưu tầm tại nhà. Đất sét, sáp, keo có thể để lại chất bám trong các kẽ chữ và trên lớp gỉ, khó lấy ra mà không làm hại đồng tiền. Bản rập bằng giấy mỏng và bút chì mềm an toàn hơn và đủ dùng cho việc đọc chữ.