Thư tay xưa trong gia đình là những lá thư ông bà, cha mẹ, anh chị em viết cho nhau khi xa cách: thư người đi học, đi làm ăn, đi bộ đội gửi về, thư nhà gửi đi, thư của những người yêu nhau trước ngày cưới. Trong nhiều nhà, chúng nằm trong một chiếc hộp sắt, một túi vải, buộc thành bó bằng dây chun đã mủn, và hiếm khi được ai mở ra đọc lại.
Thư tay là loại kỷ vật mỏng manh nhất: giấy mỏng, mực phai, nếp gấp giòn, nội dung riêng tư. Bài này đi qua những việc cần làm theo thứ tự: mở và đọc thư cũ mà không làm hỏng, sắp xếp theo người và theo năm, đọc những chữ khó, chụp lưu bản số, cân nhắc chuyện riêng tư trước khi chia sẻ, và cất giữ cho bền.
Một bó thư là cả một cuộc đối thoại
Một lá thư đứng riêng chỉ là một nửa cuộc trò chuyện. Gom đủ thư đi và thư về giữa hai người, bạn đọc được cả hai giọng nói qua nhiều năm: lời hỏi thăm, lời dặn dò, những chuyện mùa màng, giá gạo, đứa em mới sinh, người hàng xóm mới mất. Những thứ mà sách sử không chép, thư nhà chép rất kỹ.
Vì thế, khi phát hiện một hộp thư cũ, đừng vội chia mỗi người một ít. Hãy hỏi trong họ xem ai còn giữ phần thư của bên kia. Thư bố gửi mẹ có thể nằm ở nhà mẹ, còn thư mẹ gửi bố lại nằm trong ba lô cũ của bố ở nhà bác. Ghép lại được là có cả một cuộc đối thoại liền mạch.
Thư tay còn giữ lại nét chữ, thứ mà ảnh chụp và lời kể không thay được. Nhiều người kể rằng đọc thư của cha mẹ thời trẻ, họ nhận ra một người hoàn toàn khác với người cha, người mẹ mà họ biết: lãng mạn hơn, lo âu hơn, hài hước hơn. Đó là món quà mà chỉ những lá thư còn sót lại mới trao được.
Trước khi bắt đầu, hãy quyết định ai sẽ là người giữ chính bộ thư và cả nhà thống nhất chỉ mở hộp khi có người đó. Thư cũ hỏng nhiều nhất không phải vì thời gian mà vì những lần mỗi người lấy một ít ra xem rồi để lại không đúng chỗ, không đúng phong bì.
Giấy, mực và cách gấp: đọc hình thức trước nội dung
Giấy pơ-luya và giấy học trò. Nhiều thư thời trước viết trên giấy pơ-luya mỏng gần như trong suốt, nhẹ để gửi đi xa, hoặc trên giấy xé từ vở học trò có dòng kẻ. Giấy pơ-luya rất giòn sau nhiều năm, mép dễ vỡ vụn.
Mực. Mực tím, mực xanh của bút máy phai theo ánh sáng; mực bút bi có khi loang hoặc thấm sang mặt sau. Thư viết bút chì thì nhoè dần do cọ xát. Ghi lại loại mực giúp bạn biết lá thư nào cần chụp lưu trước.
Thư gấp không phong bì. Nhiều hồi ức nhắc đến những lá thư người lính gấp thành hình tam giác, ghi địa chỉ ngay mặt ngoài, không cần phong bì. Nếu gặp loại thư này, mở thật nhẹ theo đúng nếp cũ và ghi lại cách gấp trước khi mở bằng một tấm ảnh.
Phong bì, tem và dấu. Phong bì cho biết thư đi từ đâu tới đâu, khi nào. Giữ thư trong đúng phong bì của nó. Không bóc tem; người chơi bưu chính coi phong bì nguyên vẹn là hiện vật trọn vẹn.
Đính kèm. Ảnh thẻ, cánh hoa ép, tờ tiền nhỏ, mẩu giấy ghi địa chỉ thường được gửi kèm thư. Để chúng trong phong bì nhỏ kẹp ngay sau lá thư tương ứng.
Mở và sắp xếp một hộp thư cũ
Sắp xếp thư cần một mặt bàn rộng, sạch, khô, tay sạch và không vội. Làm theo thứ tự dưới đây giúp bạn không phá vỡ trật tự sẵn có trong hộp.
- Chụp ảnh hộp thư như lúc mới mở, kể cả cách các bó được buộc. Trật tự ban đầu có khi chính là trật tự người giữ đã sắp.
- Tháo dây chun, dây buộc cũ. Dây chun mủn thường đã dính vào giấy, gỡ nhẹ, không giật.
- Mở từng lá thư theo nếp cũ, không vuốt mạnh. Giấy giòn thì để nguyên trong phong bì, chỉ mở hé để đọc ngày tháng.
- Phân theo cặp người viết và người nhận, ví dụ thư bố gửi mẹ, thư bà nội gửi bố.
- Trong mỗi nhóm, sắp theo ngày tháng ghi trên thư hoặc theo dấu bưu điện trên phong bì.
- Đánh số bằng bút chì lên bìa đựng hoặc phong bì giấy mới bọc ngoài, không ghi lên chính lá thư.
- Lập một bảng kê ngắn: số, người viết, người nhận, ngày, nơi gửi, vài chữ tóm tắt nội dung.
Đừng gỡ ghim kẹp giấy, ghim bấm đã gỉ nếu gỡ có nguy cơ rách. Lót một mẩu giấy không axit giữa ghim và giấy là đủ để vệt gỉ không lan thêm. Đây cũng là lúc bạn biết bộ thư còn thiếu những đoạn nào để đi hỏi họ hàng.
Đọc những chữ khó trong thư cũ
Thư tay của thế hệ trước có nhiều thứ làm người trẻ đọc chậm. Vài điều giúp bạn đọc dễ hơn:
- Chữ viết tắt: nhiều người viết tắt những từ hay dùng, viết tắt tên người, tên nơi. Gặp lặp lại nhiều lần thì đoán theo ngữ cảnh, rồi hỏi người lớn tuổi để chắc.
- Chính tả và cách dùng từ cũ: có những từ, cách viết nay ít dùng, có những phương ngữ của từng vùng. Ghi nguyên như vậy khi chép lại, không sửa cho chuẩn.
- Tên gọi thân mật, biệt danh: trong thư nhà, người ta gọi nhau bằng tên ở nhà, thứ trong gia đình. Lập một danh sách ai là ai để tra.
- Địa danh cũ: tên huyện, tên xã có thể đã đổi qua nhiều lần sáp nhập. Ghi tên cũ đúng như thư viết, thêm chú thích tên hiện nay nếu biết chắc.
- Chữ mờ: chụp ảnh dưới ánh sáng chiếu xiên hoặc soi đèn từ phía sau tờ giấy mỏng; phóng to trên màn hình để đọc thay vì đưa sát mắt và ngón tay lên trang.
Khi chép lại, hãy dùng một quy ước đơn giản cho chỗ không đọc được, ví dụ để trống trong ngoặc vuông. Chép đúng những gì đọc được và đánh dấu những gì không chắc giúp người sau tin vào bản chép của bạn.
Số hoá: chụp ảnh và chép lại
Bản số của thư tay có hai phần: ảnh chụp từng trang và bản chép lại chữ. Ảnh chụp giữ được nét chữ, màu mực, vết ố, cách trình bày; bản chép giúp tìm kiếm, đọc nhanh, in ra cho người lớn tuổi mắt kém. Làm cả hai thì bộ thư gần như được bảo hiểm trước mọi rủi ro với bản gốc.
Chụp bằng điện thoại cũng đủ tốt nếu làm cẩn thận: đặt thư trên nền trơn màu tối hoặc trắng, ánh sáng ban ngày tán xạ gần cửa sổ, không có nắng chiếu thẳng, máy chụp vuông góc từ trên xuống. Chụp cả phong bì mặt trước, mặt sau, rồi từng trang thư, đặt tên tệp theo số đã đánh. Giấy mỏng mà mặt sau có chữ thì lót một tờ giấy trắng phía dưới để chữ mặt sau không hiện xuyên qua.
Chép lại thì có thể nhờ cả nhà chia nhau làm, mỗi người vài lá. Đó cũng là cách để con cháu thật sự đọc thư của ông bà thay vì chỉ biết là có. Lưu ảnh và bản chép ở ít nhất hai nơi khác nhau, và in một bản giấy cho người lớn tuổi trong nhà. Bản gốc thì cất đi, hạn chế mở ra lần nữa.
Thư có chuyện riêng tư: cân nhắc trước khi chia sẻ
Thư tay được viết cho một người đọc, không phải cho cả họ hàng hay cho mạng xã hội. Trong thư có thể có chuyện tình cảm, chuyện tiền nong, chuyện bất hoà giữa các nhà, nỗi sợ hãi hay bệnh tật mà người viết chưa từng nói ra ngoài. Người viết có thể đã khuất, nhưng những người được nhắc tên trong thư có khi vẫn còn sống.
Trước khi chia sẻ, hãy hỏi người viết nếu họ còn, hoặc hỏi những người thân gần nhất. Chọn những đoạn mang tính kỷ niệm chung để đưa vào cuốn sổ gia đình, còn những đoạn quá riêng thì để yên trong hộp. Khi đăng một trang thư lên mạng, nên che tên người thứ ba và địa chỉ, và đừng đăng thư tình của cha mẹ khi họ chưa đồng ý, dù chúng đẹp đến đâu.
Nếu bạn mua được thư cũ ở chợ đồ cũ, của một gia đình không quen, càng cần thận trọng. Chia sẻ hình thức lá thư như giấy, phong bì, tem là đủ để trao đổi kiến thức. Nếu nhận ra được gia đình người viết, điều tử tế nhất là hỏi họ có muốn nhận lại không.
Cất giữ thư cho bền
Giấy thư là giấy mỏng, nhiều khi kém chất lượng, nên điều kiện cất giữ quyết định nó sống được bao lâu nữa.
- Mở các nếp gấp đến mức giấy cho phép rồi cất thư nằm phẳng, không ép mạnh; giấy giòn thì để nguyên nếp.
- Mỗi lá thư cùng phong bì của nó cho vào một bìa giấy không axit, xếp vào hộp giấy theo số đã đánh.
- Không là ủi, không ép plastic, không dán băng dính vào chỗ rách.
- Không cất trong túi nilon kín hay hộp sắt đóng kín ở nơi ẩm; hơi ẩm bị giữ lại làm giấy mốc.
- Đặt hộp ở nơi khô, tối, xa tường ẩm, không sát nền nhà, không gần bếp, gần chỗ thắp hương.
- Mỗi năm mở hộp kiểm tra một lần vào mùa khô.
Nếu có nhiều bó thư của nhiều người, mỗi người một hộp hoặc một ngăn riêng, ghi tên rõ trên nắp. Kèm trong hộp một bản in bảng kê và một tờ ghi chú ngắn: ai đã sắp xếp, sắp vào năm nào, bản chụp đang lưu ở đâu. Người mở hộp sau bạn sẽ không phải bắt đầu lại từ đầu.
Những lá thư đã rách thành nhiều mảnh, đã bị mốc lan, hay dính chặt vào nhau thì nên nhờ người làm phục chế giấy có nghề. Tự tách bằng hơi nước hay dao rọc giấy thường làm mất chữ vĩnh viễn.
Câu hỏi thường gặp
Thư cũ giòn quá, mở ra sợ rách thì làm thế nào?
Đừng cố mở hết. Mở hé đủ để đọc ngày tháng và chụp phần nhìn thấy, rồi để nguyên nếp và cất trong bìa giấy không axit. Lá thư quan trọng mà quá giòn thì nhờ người phục chế giấy làm phẳng.
Có nên vứt phong bì sau khi lấy thư ra không?
Không nên. Phong bì cho biết thư gửi từ đâu, khi nào, qua tem và dấu bưu điện. Giữ thư trong đúng phong bì của nó, đánh số chung, coi cả hai là một hiện vật.
Chép lại thư tay có nên sửa chính tả cho dễ đọc không?
Không nên sửa. Chép đúng nguyên văn kể cả chính tả, chữ tắt, phương ngữ, đánh dấu những chỗ không đọc được. Nếu cần bản dễ đọc cho người khác, làm thêm một bản có chú thích riêng.
Đăng thư tình của bố mẹ thời trẻ lên mạng có được không?
Chỉ nên đăng khi bố mẹ đồng ý. Thư tay được viết cho một người đọc, có thể chứa chuyện riêng của người viết và của người khác. Nếu đăng, hãy che tên người thứ ba và địa chỉ.
Cất thư cũ trong hộp sắt có ổn không?
Hộp sắt đóng kín đặt ở nơi ẩm dễ giữ hơi ẩm lại và có thể gỉ. Tốt hơn là dùng hộp giấy không axit, thư để trong bìa giấy, đặt ở nơi khô và tối, mỗi năm mở kiểm tra một lần.
Dây chun buộc bó thư đã dính vào giấy thì gỡ thế nào?
Gỡ thật nhẹ, phần dây đã chảy nhựa dính chặt thì cắt bỏ phần dây xung quanh và để lại mẩu dính, không cạo. Lót giấy không axit để mẩu dính không lan sang thư khác.