Lịch bloc là loại lịch xé mỗi ngày một tờ, đóng thành tập dày gắn trên một tấm bìa cứng treo tường; mỗi tờ ghi ngày dương lịch thật to, thứ trong tuần, ngày tháng âm lịch, can chi, tiết khí, và mặt sau thường in một mẩu chuyện, câu danh ngôn, mẹo vặt. Với nhiều gia đình Việt, xé tờ lịch mỗi sáng là việc quen như pha ấm trà. Bên cạnh lịch bloc còn có lịch treo tường nhiều tờ, mỗi tờ một hoặc hai tháng, in tranh ảnh lớn.
Lịch là thứ sinh ra để bỏ đi: hết ngày thì xé, hết năm thì thay. Vì vậy những gì còn giữ lại được đều là do ai đó cố ý giữ: tờ lịch ngày sinh của con, tờ lịch ngày cưới, tấm bìa lịch có tranh đẹp, cả một cuốn lịch năm đặc biệt. Bài này nói về các kiểu lịch hay còn lại, đọc một tờ lịch như tư liệu, cách xác định năm của tờ lịch không ghi năm, và giữ những tờ giấy mỏng này cho bền.
Ba kiểu lịch hay còn lại trong nhà
Mỗi kiểu lịch để lại những phần khác nhau cho người giữ. Biết trước kiểu nào để lại gì giúp bạn quyết định giữ phần nào.
| Kiểu lịch | Cấu tạo | Phần hay được giữ lại | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| Lịch bloc | Tập tờ ngày dày, gắn trên bìa cứng có tranh, treo tường | Tờ ngày đặc biệt, tấm bìa có tranh, đôi khi cả tập chưa xé | Giấy rất mỏng, dễ rách, mực mặt sau thấm sang |
| Lịch treo tường nhiều tờ | Mỗi tờ một hoặc hai tháng, tranh ảnh lớn, đóng gáy lò xo hoặc nẹp | Tranh ảnh từng tờ, cả cuốn lịch của một năm | Khổ lớn, khó cất phẳng, lò xo dễ gỉ |
| Lịch bàn, lịch túi, lịch một tờ | Lịch nhỏ đặt bàn, lịch thẻ bỏ ví, lịch in một tờ cả năm | Lịch tặng của cơ quan, cửa hàng | Thường in tên đơn vị, có giá trị tư liệu địa phương |
Ở nhiều nhà, tấm bìa cứng của lịch bloc được giữ lại nhiều năm sau khi tập tờ ngày đã xé hết, vì tranh in trên bìa đẹp. Có nhà dùng lại tấm bìa cũ để treo tập lịch của năm sau. Nếu bạn gặp một tấm bìa mà tập tờ ngày khác năm, đó là lý do.
Tờ lịch ngày đặc biệt: thói quen giữ của người Việt
Rất nhiều gia đình có thói quen giữ tờ lịch bloc của những ngày quan trọng: ngày sinh của con, ngày cưới, ngày nhập học, ngày được nhận vào làm, ngày tiễn người thân đi xa. Tờ lịch được kẹp vào sổ, vào album ảnh, có khi dán vào mặt trong cánh tủ. Mặt sau thường có vài dòng viết tay: giờ sinh, cân nặng của em bé, tên người đến dự đám cưới.
Với con cháu, tờ lịch ấy quý vì nó ghi lại chính xác ngày tháng cả âm lẫn dương, can chi của ngày, cùng nét chữ của bố mẹ vào đúng hôm đó. Nhiều người lớn lên mới biết bố mẹ còn giữ tờ lịch ngày mình chào đời. Đó là loại kỷ vật nhỏ nhưng mang sức nặng rất lớn.
Nếu bạn muốn bắt đầu thói quen này cho gia đình mình, hãy chọn lịch bloc in trên giấy tốt hơn một chút nếu có, xé cẩn thận tờ của ngày đặc biệt, viết ghi chú bằng bút mực bền màu ở mặt sau, rồi cất trong phong bì giấy không axit. Đừng dán lên tường hay lên cửa tủ bằng băng dính; vài năm sau keo sẽ ăn vào tờ lịch mỏng.
Đọc một tờ lịch như tư liệu
Ngày dương và thứ. Phần in to nhất. Đây là mốc để đối chiếu với những thông tin khác trên tờ lịch.
Ngày tháng âm lịch và can chi. Lịch bloc Việt Nam thường ghi ngày âm, tháng âm, có khi tháng đủ hay thiếu, cùng can chi của ngày, tháng, năm. Những chi tiết này là chìa khoá để xác định năm khi tờ lịch không in năm dương.
Tiết khí và ngày lễ. Tờ lịch ghi các tiết như Lập Xuân, Thanh Minh, Đông Chí và các ngày lễ, ngày kỷ niệm. Danh sách ngày lễ in trên lịch thay đổi theo thời, nên nó cũng là dấu vết của năm in.
Thông tin dân gian. Nhiều lịch in giờ hoàng đạo, ngày tốt xấu theo quan niệm dân gian. Với người giữ kỷ vật, đây chỉ là một phần nội dung in của tờ lịch, cho biết nhà in đã đưa những gì vào; không cần dựa vào đó để suy đoán gì về ngày ấy.
Mặt sau. Mẩu chuyện, danh ngôn, mẹo nấu ăn, câu đố, thường gắn với không khí văn hoá của thời in lịch. Một tập lịch bloc đủ năm là một tuyển tập nhỏ của những gì người làm lịch muốn gửi tới bạn đọc năm ấy.
Nơi in. Thường in nhỏ ở cuối tập hoặc trên bìa. Giúp xếp bộ theo nhà in, theo địa phương.
Xác định năm cho tờ lịch không in năm
Tờ lịch bloc xé rời thường chỉ in ngày, không phải lúc nào cũng in năm dương. Muốn xếp đúng chỗ, bạn ghép các manh mối sau:
- Ghi lại đầy đủ: ngày dương, thứ trong tuần, ngày tháng âm, can chi của ngày, tháng, năm nếu có.
- Từ can chi của năm, bạn biết năm đó lặp lại sau mỗi sáu mươi năm; chỉ riêng can chi năm chưa đủ để chốt năm.
- Kết hợp ngày dương với thứ trong tuần: cùng một ngày dương rơi vào cùng một thứ chỉ ở một số năm nhất định.
- Dùng bảng đổi lịch âm dương đáng tin cậy để kiểm tra những năm còn lại sau hai bước trên: ngày dương đó có ứng với đúng ngày âm và can chi ngày in trên tờ lịch không.
- Đối chiếu với bối cảnh gia đình: tờ lịch nằm trong album nào, ghi chú tay nói gì, ai giữ.
- Ghi kết quả kèm cách bạn suy ra, để người sau kiểm lại được.
Thông thường, ngày dương, thứ, ngày âm và can chi của ngày khớp nhau cùng lúc chỉ ở một năm trong khoảng thời gian hợp lý mà tờ lịch có thể thuộc về. Nếu vẫn còn hai khả năng, hãy ghi cả hai, đừng chọn bừa một năm cho gọn.
Lịch treo tường nhiều tờ: hình ảnh của một thời
Lịch treo tường nhiều tờ thường được giữ vì tranh ảnh. Có năm là ảnh phong cảnh danh thắng, có năm là tranh dân gian, tranh lụa, có năm là ảnh diễn viên, ca sĩ, hoa lá, có khi là ảnh sản phẩm của đơn vị tặng lịch. Cả cuốn lịch một năm là một bộ ảnh được chọn lọc theo thị hiếu của thời đó.
Lịch do cơ quan, nhà máy, ngân hàng, cửa hàng tặng khách thường in tên đơn vị. Những cuốn này có giá trị tư liệu địa phương: cho biết đơn vị ấy từng tồn tại, từng làm ăn ở đâu, muốn giới thiệu mình bằng hình ảnh gì. Khi xếp bộ, đừng cắt bỏ phần in tên đơn vị để chỉ giữ tranh.
Khổ lịch treo tường lớn nên khó cất. Nếu chỉ giữ tranh, có thể tháo từng tờ khỏi gáy lò xo một cách nhẹ nhàng và cất phẳng trong bìa cỡ lớn. Nếu muốn giữ nguyên cuốn, hãy cất nằm phẳng trong hộp hoặc giữa hai tấm bìa cứng sạch, không cuộn tròn lâu ngày vì giấy in bóng khi bị cuộn sẽ nứt lớp mặt. Lò xo kim loại đã gỉ thì lót giấy để vệt gỉ không lan sang tờ lịch.
Một bộ sưu tập lịch theo chủ đề
Ngoài những tờ lịch ngày đặc biệt của gia đình, một số người chơi lịch như một mảng sưu tầm riêng. Vì lịch in mỗi năm một lần và ít ai giữ, một bộ có hệ thống sẽ có giá trị tư liệu khá rõ. Vài cách chọn trục:
- Bìa lịch bloc qua các năm: mỗi năm một tấm bìa, cho thấy tranh in trên bìa thay đổi thế nào.
- Trọn một năm lịch bloc: giữ nguyên cả tập đã xé, xếp lại đủ ba trăm sáu mươi lăm, hoặc ba trăm sáu mươi sáu tờ của năm nhuận, theo thứ tự, kèm mặt sau. Đây là việc kiên nhẫn của cả nhà suốt một năm.
- Lịch của một nhà in: theo dõi cách một nhà in trình bày lịch qua nhiều năm.
- Lịch tặng của đơn vị địa phương: các cuốn lịch mà cơ quan, cửa hàng ở một tỉnh, một thành phố từng tặng khách.
- Theo đề tài tranh ảnh: lịch phong cảnh, lịch tranh dân gian, lịch hoa, lịch ảnh nghệ thuật.
- Những tờ lịch của một ngày: cùng một ngày dương, ví dụ ngày đầu năm, qua nhiều năm khác nhau, để thấy ngày âm, can chi thay đổi ra sao.
Với trục trọn một năm, hãy quyết định ngay từ ngày đầu năm, giữ tờ xé hằng ngày trong một hộp riêng đặt cạnh chỗ treo lịch. Bỏ lỡ vài tuần là khó tìm lại tờ còn thiếu. Còn với các trục khác, tìm từ hộp đồ cũ của họ hàng, hàng xóm thường hiệu quả hơn đi lùng ở chợ.
Giữ những tờ giấy lịch mỏng cho bền
Giấy lịch bloc là một trong những loại giấy mỏng và rẻ nhất trong nhà, nên cần nhẹ tay hơn hẳn các kỷ vật giấy khác.
- Cất từng tờ trong phong bì giấy không axit hoặc bìa nhựa không PVC, mỗi tờ một ngăn.
- Không dán tờ lịch vào album bằng hồ, băng dính; dùng góc dán ảnh hoặc kẹp giữa hai tờ giấy.
- Không ép plastic, không là phẳng bằng bàn là.
- Tập lịch bloc chưa xé thì giữ nguyên gắn trên bìa, đặt nằm trong hộp, không treo tiếp lên tường ẩm.
- Tránh ánh nắng và đèn mạnh; mực in trên giấy lịch phai khá nhanh.
- Tờ đã có vết ố, vết mọt thì để riêng, không xếp chồng sát những tờ còn sạch.
- Chụp ảnh cả hai mặt mọi tờ quan trọng, lưu theo năm.
Nếu muốn treo tờ lịch ngày sinh của con trong phòng, hãy treo bản in phóng to từ ảnh chụp. Tờ gốc cất đi để đến khi con lớn có thể trao tận tay, kèm câu chuyện của ngày hôm ấy.
Câu hỏi thường gặp
Lịch bloc là gì?
Lịch bloc là loại lịch xé mỗi ngày một tờ, đóng thành tập dày gắn trên tấm bìa cứng treo tường. Mỗi tờ ghi ngày dương, thứ, ngày âm, can chi, tiết khí, và mặt sau thường in mẩu chuyện, danh ngôn hay mẹo vặt.
Tờ lịch không in năm thì làm sao biết năm nào?
Ghép ngày dương, thứ trong tuần, ngày âm và can chi in trên tờ lịch rồi kiểm bằng bảng đổi lịch âm dương đáng tin cậy. Can chi năm lặp lại sau sáu mươi năm nên cần kết hợp nhiều chi tiết, kèm bối cảnh gia đình.
Có nên dán tờ lịch ngày sinh của con vào album ảnh không?
Không nên dán bằng hồ hay băng dính, vì keo sẽ ăn vào giấy mỏng. Dùng góc dán ảnh hoặc cho tờ lịch vào một túi giấy không axit kẹp trong album là an toàn hơn.
Cuốn lịch treo tường cũ khổ lớn nên cất thế nào?
Cất nằm phẳng trong hộp hoặc giữa hai tấm bìa cứng sạch, không cuộn tròn lâu ngày. Lò xo đã gỉ thì lót giấy để vệt gỉ không lan sang tờ lịch. Tránh nắng, tránh tường ẩm.
Lịch tặng của cơ quan, cửa hàng có đáng giữ không?
Có, nhất là khi còn nguyên tên đơn vị và địa chỉ, vì đó là tư liệu về những nơi từng tồn tại ở địa phương. Khi xếp bộ, đừng cắt bỏ phần in tên đơn vị để chỉ giữ tranh.