Vé cũ là một trong những kỷ vật dễ giữ nhất mà cũng dễ mất nhất: một tấm vé tàu chuyến về quê ăn Tết, cuống vé xem phim buổi hẹn đầu tiên, vé vào cửa một bảo tàng, một trận bóng, một đêm nhạc. Mỗi tấm vé ghi lại một thời điểm, một nơi chốn và một quyết định đi đâu đó của ai đó. Nhiều người giữ vé kẹp trong ví, trong sách, rồi một ngày phát hiện mặt vé đã trắng trơn vì loại giấy không chịu được thời gian.
Bài này nói về các kiểu vé hay gặp, cách đọc thông tin trên vé, vấn đề lớn nhất của vé in giấy nhiệt hiện nay, phép lịch sự với thông tin cá nhân trên vé và cách xếp vé thành một cuốn sổ hành trình. Chuyện mua vé, đổi trả vé là việc của nhà ga, rạp chiếu; ở đây là chuyện những tấm vé đã dùng xong mà bạn muốn giữ lại.
Vì sao một tấm vé đáng giữ
Ảnh chụp cho bạn thấy một nơi trông thế nào, còn tấm vé cho bạn biết chính xác bạn đã đến đó vào ngày nào, đi chuyến nào, ngồi ghế nào, trả bằng loại vé gì. Nó là chứng từ nhỏ của một trải nghiệm. Đặt cạnh nhau, những tấm vé cho thấy nhịp đi lại của một người qua nhiều năm: những chuyến tàu Bắc Nam thời sinh viên, những lần về quê, những buổi xem phim cùng gia đình.
Với lịch sử đời thường, vé cũng là tư liệu. Kiểu vé, cách in, những thông tin được ghi trên vé thay đổi theo thời gian, theo công nghệ bán vé. Một hộp vé của một gia đình qua ba bốn chục năm cho thấy người ta đã chuyển từ vé giấy in sẵn, vé điền tay sang vé in từ máy, rồi vé điện tử chỉ còn là mã trên điện thoại. Chính vì vé điện tử ngày càng phổ biến, những tấm vé giấy cũ càng đáng giữ.
Không phải tấm vé nào cũng cần giữ. Người sưu tầm có kinh nghiệm thường chỉ giữ vé của những chuyến đi, những buổi diễn có ý nghĩa với mình, kèm một dòng ghi chú. Một trăm tấm vé không chú thích ít giá trị hơn mười tấm vé có câu chuyện đi kèm.
Các kiểu vé hay gặp và điểm cần để ý
Mỗi kiểu vé có chất liệu và cách in khác nhau, nên cách giữ cũng khác. Bảng dưới gom những kiểu phổ biến trong hộp đồ cũ gia đình.
| Kiểu vé | Thường thấy ở | Chất liệu, cách in | Điểm cần để ý khi giữ |
|---|---|---|---|
| Vé bìa cứng khổ nhỏ in sẵn | Tàu, xe, bến phà, công viên thời trước | Bìa cứng, in sẵn hành trình, có khi đục lỗ hoặc dập ngày | Khá bền, chỉ sợ ẩm và mối |
| Vé giấy xé từ cuống | Rạp chiếu phim, nhà hát, sân vận động, xe buýt | Giấy mỏng, in sẵn số thứ tự, xé rời khỏi cuống | Mép xé là dấu vết sử dụng, đừng cắt gọn |
| Vé điền tay | Bến xe, đò, điểm tham quan nhỏ | Giấy in khung sẵn, người bán viết thêm ngày giờ, giá | Mực bút bi có thể phai, chụp ảnh sớm |
| Vé in từ máy giấy nhiệt | Nhà ga, sân bay, rạp chiếu, siêu thị, bãi gửi xe | Giấy phủ hoá chất đổi màu khi gặp nhiệt | Phai chữ nhanh, cần chụp hoặc quét ngay |
| Vé in laser, in phun | Vé điện tử tự in ra giấy | Giấy thường, mực máy in văn phòng | Bền hơn giấy nhiệt nhưng dễ nhàu |
| Vé vào cửa lưu niệm | Bảo tàng, di tích, sự kiện lớn | In màu đẹp, có hình, có khi in trên bìa dày | Thường được giữ nguyên tờ, ít bị xé |
Nếu không chắc vé của mình thuộc loại nào, hãy nhìn mặt in: chữ đen nhạt dần thành xám, mặt giấy hơi bóng và trơn khi sờ, phía sau trắng trơn thường là giấy nhiệt. Thử bằng cách hơ nóng là làm hỏng vé, đừng làm.
Vé giấy nhiệt phai chữ: vấn đề lớn nhất của vé hiện đại
Phần lớn vé in từ máy bán vé, máy in hoá đơn ngày nay dùng giấy nhiệt. Mặt giấy được phủ một lớp hoá chất, đầu in máy làm nóng từng điểm để lớp đó chuyển sang màu đen. Không cần mực, máy rẻ và nhanh. Đổi lại, chữ trên giấy nhiệt không bền: nhiệt độ cao, ánh sáng, độ ẩm, tiếp xúc với nhựa mềm, với da tay, với một số loại keo đều làm chữ nhạt dần. Vài năm sau, nhiều tấm vé chỉ còn là mảnh giấy trắng.
Những tình huống làm vé giấy nhiệt phai nhanh nhất là để trong ví da sát người, để trên táp-lô xe ngoài nắng, kẹp trong bìa nhựa mềm loại có chất hoá dẻo, ép plastic bằng máy ép nóng, hay dán lên sổ bằng băng dính. Vé đen sì toàn bộ thường là vì đã gặp nhiệt.
Cách cứu thực tế nhất là chụp ảnh hoặc quét vé ngay sau chuyến đi, khi chữ còn rõ. Ảnh chụp mới là bản ghi lâu dài của tấm vé giấy nhiệt, còn bản gốc chỉ là hiện vật giữ cho có. Sau đó cất vé gốc trong phong bì giấy, để nơi mát và tối, tránh xa bìa nhựa mềm. Nếu bạn làm sổ hành trình, có thể dán bản in từ ảnh chụp lên trang và cho vé gốc vào một túi giấy nhỏ kẹp cạnh, thay vì dán thẳng vé lên sổ.
Đọc thông tin trên một tấm vé
Một tấm vé nhỏ chứa nhiều thông tin hơn bạn nghĩ. Đọc theo trình tự giúp bạn viết được một dòng ghi chú đầy đủ cho từng tấm.
- Xác định loại vé: tàu, xe, máy bay, phà, phim, kịch, ca nhạc, bóng đá, tham quan.
- Tìm ngày và giờ sử dụng; vé điền tay có khi chỉ ghi ngày, vé in máy thường có cả giờ in.
- Tìm nơi đi, nơi đến hoặc tên địa điểm, tên rạp, tên sân.
- Tìm chỗ ngồi: số toa, số ghế, hàng ghế, khu khán đài.
- Xem các dấu vết sử dụng: lỗ đục, dấu kiểm vé, mép xé, chữ ký của người soát.
- Xem mặt sau: điều kiện sử dụng in sẵn, ghi chú tay của chính bạn hay người trong nhà.
- Viết một dòng ghi chú: chuyến đi gì, đi cùng ai, kỷ niệm đáng nhớ nếu có.
Với vé của bố mẹ, ông bà, những dòng ghi chú này nên hỏi ngay khi người trong cuộc còn nhớ. Một tấm vé tàu không có ghi chú chỉ là một chuyến tàu; có ghi chú, nó là chuyến bố đi nhận công tác lần đầu.
Xếp vé theo hành trình
Cách xếp được nhiều người yêu thích nhất là làm sổ hành trình: mỗi trang hoặc mỗi cặp trang là một chuyến đi, một sự kiện. Một vài gợi ý:
- Dùng sổ giấy dày không axit, gáy chắc, mở phẳng được.
- Mỗi chuyến đi một trang: vé đi, vé về, vé vào cửa những nơi đã đến, một vài ảnh, vài dòng ghi chép.
- Gắn vé bằng góc dán ảnh hoặc túi giấy nhỏ dán lên trang, không dán keo thẳng vào vé.
- Vé giấy nhiệt thì dán bản in ảnh chụp, giữ vé gốc trong túi giấy cạnh đó.
- Ghi ngày, nơi, người đi cùng bằng bút chì hoặc bút mực bền màu ngay cạnh vé.
- Với vé xem phim, kịch, ca nhạc, có thể làm riêng một cuốn theo năm, mỗi trang vài tấm vé kèm cảm nhận ngắn.
- Cuối năm, chụp lại toàn bộ cuốn sổ để có bản lưu số.
Một cuốn sổ hành trình gia đình, nơi bố mẹ và con cái cùng dán vé những chuyến đi chung, có thể trở thành món kỷ vật được mở ra nhiều nhất trong nhà. Nó cũng dạy trẻ em thói quen ghi lại và trân trọng những gì đã trải qua.
Những cách xếp vé khác ngoài hành trình
Sổ hành trình hợp với người hay đi. Với người đã gom được nhiều vé từ nhiều nguồn, xếp theo một trục chủ đề cho ra những bộ sưu tập khác hẳn. Một vài trục hay gặp:
- Theo phương tiện: một bộ vé tàu, một bộ vé xe khách, một bộ vé phà, đò. Đặt cạnh nhau sẽ thấy cách làm vé của từng ngành thay đổi qua các năm.
- Theo một tuyến đường: mọi tấm vé của cùng một tuyến tàu hay tuyến xe qua nhiều năm, từ vé bìa cứng tới vé in máy, kể lại lịch sử của chính tuyến đường ấy qua tay hành khách.
- Theo một địa điểm: vé của một rạp chiếu, một nhà hát, một sân vận động. Khi địa điểm đó đã đóng cửa hay xây lại, bộ vé trở thành tư liệu hiếm hoi về nơi ấy.
- Theo loại sự kiện: vé ca nhạc, vé kịch, vé xiếc, vé hội chợ, vé triển lãm.
- Theo thành viên gia đình: mỗi người một cuốn, ghép lại thành bộ vé của cả nhà.
Dù xếp theo trục nào, hãy giữ nguyên quy tắc: mỗi tấm vé một dòng ghi chú, vé giấy nhiệt luôn kèm ảnh chụp. Trục xếp có thể đổi về sau, còn ghi chú và ảnh chụp là phần không làm lại được nếu bỏ qua lúc đầu.
Vé mang thông tin cá nhân và vé chưa dùng
Vé thời trước ít khi ghi tên người đi. Vé tàu, vé máy bay ngày nay thì thường in họ tên, đôi khi cả số giấy tờ tuỳ thân, mã đặt chỗ. Khi đăng ảnh vé lên mạng để khoe chuyến đi hay để trao đổi với người cùng chơi, hãy che những phần này. Mã đặt chỗ, mã vạch trên vé chưa hết hạn có thể bị người khác dùng để tra cứu, thay đổi đặt chỗ; với vé đã đi xong vẫn nên che cho chắc.
Một nhóm vé khác hay gặp ở chợ đồ cũ là vé chưa dùng, còn nguyên tờ, có khi nguyên xấp. Thường đó là vé tồn từ một rạp, một nhà xe, một công viên đã đóng cửa, hoặc vé in mẫu. Chúng có giá trị tư liệu về hình thức vé một thời, nhưng không mang câu chuyện cá nhân như vé đã dùng. Nếu xếp vào bộ, hãy ghi rõ đây là vé chưa sử dụng.
Ngoài ra còn có vé in lại làm đồ lưu niệm: vé tàu kiểu cũ in cho du khách, vé xem phim phong cách xưa phát trong sự kiện hoài cổ. Chúng thường in trên giấy mới, màu tươi, mép sắc. Giữ được, chỉ cần ghi chú là bản lưu niệm để người sau không nhầm với vé đã đi thật.
Câu hỏi thường gặp
Vé giấy nhiệt đã phai gần hết chữ thì có cứu được không?
Rất khó khôi phục chữ đã phai trên giấy nhiệt, và không nên thử hơ nóng hay dùng hoá chất. Cách thực tế là chụp ảnh dưới ánh sáng chiếu xiên để bắt những nét còn sót, rồi ghi lại thông tin bạn còn nhớ.
Có nên ép plastic vé cũ cho khỏi rách không?
Không nên. Máy ép nóng làm vé giấy nhiệt đen sì, còn lớp nhựa ép không gỡ ra được và làm giấy hỏng dần. Cất vé trong phong bì giấy hoặc túi nhựa không PVC là đủ.
Làm sổ hành trình thì dán vé bằng gì?
Dùng góc dán ảnh hoặc túi giấy nhỏ dán lên trang để vé có thể lấy ra được. Không bôi keo thẳng lên vé. Vé giấy nhiệt thì dán bản in ảnh chụp, giữ vé gốc trong túi giấy bên cạnh.
Đăng ảnh vé máy bay, vé tàu lên mạng có sao không?
Nên che họ tên, mã đặt chỗ, mã vạch và số giấy tờ nếu có. Những thông tin đó có thể bị người khác dùng để tra cứu hoặc thay đổi đặt chỗ, nhất là khi vé chưa hết hạn.
Vé xem phim nhiều quá thì giữ hết hay chọn lọc?
Chọn những buổi có ý nghĩa với mình và ghi một dòng cảm nhận. Mười tấm vé có câu chuyện đi kèm thường giá trị hơn một trăm tấm không chú thích, và dễ giữ hơn nhiều.
Vé cũ chưa sử dụng mua ở chợ đồ cũ có giá trị gì?
Chúng cho thấy hình thức vé của một thời, một địa điểm, nên có giá trị tư liệu. Tuy vậy chúng không mang câu chuyện cá nhân như vé đã dùng. Khi xếp bộ, hãy ghi rõ là vé chưa sử dụng.